İnsan hüquqları Tanrı nemətidir

Şəmsəddin Əliyev

Hüquqşünas

Bəşəri dəyərlər sırasında insan hüquqları qədər

müqəddəs sayılan İlahi nemət yoxdur.

Yustinian (yunan filosofu)

İnsan hüquqları “İnsan kimi yaşamağa” imkan verən vacib və hər birimizin təbiətinə, Allahın yaratdığı bioloji və sosial varlığın, yer üzünün zinətinin özgəninkiləşdirilməyən hüququdur. Yaşayırıqsa, deməli buna hüququmuz var, hüquq və azadlıqlarımız yoxdursa, demək yaşamırıq. Yaşamaq və onunla bağlı nə varsa hüquqla yaranır. Ömür bitdikdən sonra özgəninkiləşməyən çoxsaylı hüquqlar fərdlə birlikdə dəfn olunur.

İnsan hüquq və azadlıqları bəşəriyyətin “ümumi dili”dir- deyərdim. Hamı bu “dil” ilə danışa bilir. Harada olsaq bu bəşəri dəyərləri yanımızda hiss edib sərbəst dolanırıq. Xoşbəxt həyat, azad yaşamaq üçün hüquqlarımızı bilməsək uğrunda mübarizə də apara bilmərik. İnsan hüquqları Tanrının xəlq etdiyi şüurlu varlığa məhəbbətin canlı təzahürüdür. Bu, İlahi məhəbbətin önündə səcdəyə qapılmalıyıq ki, günahlarımız bağışlansın.

Yer üzündə insanların bir-biriləri ilə təmasda olub danışmaq istəyi də anadangəlmə hüququdur. Hamımızın buna ehtiyacı və tələbatı var. Bu hal, bizi digər canlılardan fərqləndirir. İnsanın həyat boyu bilik əldə edib, özünü ifadə etmək istəyi və mənəvi boşluqları aradan qaldırmağa həmişə ehtiyacı olur. Kim bu əsas tələbatların təmin edilməsindən məhrumdursa və yaxud, imkanları məhduddursa, insan ona layiq olmayan həyat tərzini keçirməyə borclu olur.

 

Ona görə də dünyada məhrumiyyətlərdən müdafiə olunması üçün “insan hüquqları” terminindən istifadə edilir. Hüquqi yanaşma belə deməyə əsas verir ki, “tələb, ehtiyac” heç vaxt “hüquq və azadlıq”lar kimi dəyərə və gücə malik olmur. Belə formulə insan tələbatının və ehtiyacının yalnız hüquq çərçivəsində təmin olunmasına zəmanət verir. Bu, hər bir fərdin həm mənəvi, həm də hüquqi haqqıdır.

Ümumdünya insan hüquqları haqqında 1948-ci ildə qəbul olunmuş bəyannamənin qəbulundan başlayaraq bu günə qədər insan hüquqlarının məcəllələşdirilməsi prosesi həm beynəlxalq, həm də milli səviyyədə təkmilləşdirilmiş və sahədə institusional mərhələ davam edir.

Yarım əsrdən çox müddət ərzində bütün bəşəriyyətə bəlli olur ki, insan hüquq və azadlıqlarını təmin etmədən, demokratiyaya nail olmaq, hüquqi dövlət qurmaq, cəmiyyətin inkişafı və sosial iqtisadi tərəqqi mümkün deyil.

Müasir dünya hər yerdə demokratik, hüquqi və sosial dövlətin qurulmasını zəruri sayır. Azərbaycan Respublikası da bu sırada artıq möhürünü vurmuş, beynəlxalq hüququn subyekti kimi dünya xəritəsində yeri, xarici siyasətdə və diplomatik missiyada imzası var.

 

Hüquqi, demokratik dövlət kimi Azərbaycan insan hüquq və azadlıqlarının prioritetini qəbul edir, tanıyır, məhz hüquqla özünün hakimiyyət funksiyalarını məhdudlaşdıra bilir. Bu baxımdan dövlətimizin siyasi təbiəti və mahiyyəti bilavasitə insan hüquqları ilə açılır. Fərdin cəmiyyətdəki rolu və yeri, onun dövlətə mənsubluğu, onunla hüquqi, siyasi və iqtisadi bağlılığı qarşılıqlı hüquq və vəzifələr daşıması ilə təsdiqini tapır.

Azərbaycan dövləti üçün insan hüquqlarının anlayışı son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 1991-ci ildən başlayaraq insan hüquq və azadlıqları sahəsində islahatlar davam edir. Bu, Azərbaycan dövlətinin Beynəlxalq Hüququn prinsiplərinə uyğun beynəlxalq öhdəliklərin vicdanla yerinə yetirilməsinin canlı təzahürüdür.

Təəssüflə qeyd etmək istərdim ki, beynəlxalq ictimaiyyətin şüurunda, dünya mədəniyyətində, sağlam insanların düşüncələrində quldarlıq quruluşundan tutmuş 1948-ci ilə və 1948-ci ildən müasir zamana qədər insan hüquqları o qədər də əhəmiyyətli diqqətə malik olmamış, insan hüquqlarına hörmət nəzarətdən çıxmış, hüquq düşüncələri deformasiyaya uğramış, hüquq və azadlıqlara diqqətsizlik hallarının xəritəsi böyüməkdə davam edir. İnsanların köməksiz vəziyyətdə qalmasına təsir siyasi faktorlar və şərait, onu doğuran səbəblər aradan qalxmır. Bütün bunlar geniş iqtisadi imkanlara malik dövlətlərin ağıla sığmaz fəaliyyətidir.

Uzun illərdir Azərbaycan ərazisi işğala məruz qalmışdır. Nasist ruhlu və nasist düşüncəli Ermənistan tərəfinin qaçqın və məcburi köçkünlərin hüquq və azadlıqlarına müstəsna hörmətsizliyi bütün dünya siyasilərinin və ictimaiyyətinin gözü qarşısında elə müstəsna həyasızlıqla da davam edir. Əslində Yerevan Beynəlxalq Hüququn 10 prinsipinin hər birini, hər gün usanmadan, çəkinmədən pozur. BMT-nin TŞ-nın heç bir üzvü isə onlara “dur” deməyə ya cəsarətləri çatmır, ya da istəmirlər. Amma insanlığa zidd, xüsusi amansıslığı ilə müşayət edilən əməlləri beynəlxalq hərbi tribunalın predmetidir. Yubanırıq, çox yubanırıq. Yerevan hüquqi qüvvəsi olmayan atəşkəs protokolundan sui-istifadə edir, möhkəmlənməsi üçün vaxt uzadır.

Qədim Roma müdriklərinin və imperator-sərkərdələrinin ifadələri ilə desək- Sülh ərəfəsində qəbul edilən qanunların əksəriyyətini müharibə rədd edir. Güclə yox, hüquqla hərəkət etmək daha ədalətlidir.

Azərbaycan hələ ki, hüquqla danışır. Sonrası qarşı tərəf üçün baha başa gələ bilər...

Azərbaycan Respublikası müstəqilliyini əldə etdikdən sonra da ərazi bütövlüyünün pozulmasına məruz qalmış, bir milyondan çox Azərbaycan vətəndaşları dözülməz həyat şəraitində, qaçqın həyatında yaşamalı olsalar da insan hüquqları barədə qəbul edilən aktlar insanların acı taleyini dəyişməyə gücü çatmamışdır. Lakin, Azərbaycan dövlətinin ardıcıl, humanist siyasəti nəticəsində qaçqınlar və məcburu köçkünlər artıq dözülməz həyat yaşamaqdan qurtulmuşlar. Bu da Azərbaycan dövlətinin ali məqsədinin bariz nümunəsidir. (Dünyada son illərin misli görünməmiş qaçqınlıq həyatı isə daha sərt, yazılmamış qanunlarla idarə olunur.)

Dünyanın əksər ölkələrinin konstitusiyalarında insan hüquqları ilə bağlı müddəalar ehtiva edilib. Belə yanaşma dövlət, cəmiyyət və fərd üçün həyati vacib məsələdir, əhəmiyyətlidir. İnsan hüquqları Allahın yaratdığı hər bir şəxsin, şəxsiyyətin ləyaqətlə və azad mövcudluğu üçün zəruridir, sosial ehtiyaclarının (həllində) ödənilməsində konstitusion əhəmiyyət daşıyır. Bundan başqa insan hüquq və azadlıqları dövlətin və cəmiyyətin yaşaması üçün də siyasi, iqtisadi və mənəvi həyat fəaliyyətinin məcmusu kimi qəbul edilir. Belə ki, hüquq və azadlıqlar realizə olunmadan vətəndaşların iqtisadi mühitinin canlandırılması və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olması, seçki hüququ olmadan isə cəmiyyətin idarəçilik strukturunun formalaşdırılması cəhdi nəticə verməz.

İNSAN HÜQUQ VƏ AZADLIQLARI İDEYASININ YARANMA TARİXİ

Tarixi mənbələrə istinadən belə qənaətə gəlmək olar ki, insan hüquqları ideyasının yaranması eramızdan əvvəl V-IVəsrlərə (Afina və Romada) təsadüf edilir. Həmin dövrlərdə azadlığa və tərəqqiyə səmtlənən yolda vətəndaşlıq prinsiplərini (ayrılmaz, bölünməz və pozulmaz hüquqlar) qorumaq böyük addım sayılırdı. Siniflər arasında hüququn qeyri-bərabər bölgüsü, antoqonist ziddiyyətlər cəmiyyətin sonrakı inkişafına şərait yaradan “münbit” mərhələ Dövlət və Hüququn da yaranmasına təsir etdi. Bu, kortəbii surətdə baş versə də uzun illər ərzində yaranmış tarixi zərurətin məhsulu kimi xüsusi mülkiyyətin yaranmasının və digər sahələrdəki inkişafın nəticəsi idi.

Mənbələr insan hüquqlarını mürəkkəb, çoxşaxəli, əhəmiyyətli dərəcədə hüquq normalarının genezisindən asılı olan (hüququn təşəkkül tapdığı normalar) hadisə kimi anladır. Tarixi mənbələrə görə İnsan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının hüquq normalarının təkmilləşdirilməsi vasitəsilə ərsəyə gəlməsində romalıların böyük xidmətləri var. Əvvəlcə mononorma kimi mövcud olan hüquq və azadlıqlar, sonradan hüquq normasına çevrildi.

Orta əsrlərdə, feodal cəmiyyətində (asılı cəmiyyətdə) azadlıq son dərəcə məhdud idi. Tədricən monarxların hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına cəhdlər oldu. İngiltərədə 1215-ci ildə Böyük “Azadlıq Xartiyası” qəbul edildi. Xartiya kral məmurlarının özbaşınalıqlarına sədd çəkdi, qanunu bilənlər hakim statusuna seçildilər, azad insanlara qarşı yalnız qanuna müvafiq cəza tətbiq edilməyə başlanıldı.

1628-ci ildə qəbul olunan “Hüquqlar haqqında Petitsiya” ilə kralın üzərinə rəiyyətin hüquqlarının təmin edilməsi vəzifəsi həvalə edildi. (Bir növ kral hakimiyyətinin ali məqsədinə çevrilmişdi).

İnsan hüquqlarının müdafiə olunmasının sonrakı mərhələsi “Habias Korpus aktı”nın qəbulu ilə davam etdi. (1679-cu ildə) Şəxsiyyətin toxunulmazlığı müəyyən edildi və təqsirsizlik prezumpsiyasına zəmanət verildi.

1689-cu ildə qəbul edilən “Hüquqlar haqqında Bill” idarə edən dairə ilə, burjuaziya qrupu arasında kompromiss variant kimi parlamentin əhəmiyyətli rolu müəyyən edildi. Onun razılığı olmadan qanunların ləğvinə qadağa qoyuldu.

İnsan hüquqlarına dair ideyalarının sonrakı inkişafı ABŞ-da davam etdi.

Tomas Peynin və Ceffersonun təbii hüquq nəzəriyyəsi bu ideyanın inkişafına böyük təsiri oldu. Məs: “Virciniya hüquq bəyannaməsi”ndə (1776-cı ildə) deyilirdi: “Təbiətcə bütün insanlar bərabər həddə - azad, müstəqil və anadangəlmə hüquqlara malikdirlər. Onların hər biri ictimai münasibətlərə daxil olarkən özlərini və yaxınlarını müəyyən müqavilələrdən - razılaşmalardan məhrum edə bilməzlər, ələlxüsus, xoşbəxtliyin və təhlükəsizliyin təmininə yönələn yaşamaq hüququndan, azadlıqdan faydalanmaya bilməzlər.”

1789-cu ildə ABŞ-ın konstitusiyasına insan hüquq və azadlıqlarına dair 10 dəyişiklik təklif edildi.

J.J Passonun, Qrotsiyanın, C. Lokkun və Monteskyönün ideyaları Böyük Fransa İnqilabının güclü faktoru kimi insan hüquqlarının gələcək inkişafına böyük təkan verdi. Bunun nəticəsi olaraq 1789-cu ildə Fransada “İnsan və Vətəndaş Hüquqları Bəyannaməsi” qəbul edildi.

İnsan hüquqlarının müasir təcəssümü 1948-ci ildə qəbul edilən insan hüquqları üzrə ümumi Bəyannamə”si, 1976-cı ildə qəbul edilən “Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt” və həmin ildə qəbul edilən “Siyasi, iqtisadi və mədəni hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt” oldu.

ƏSAS HÜQUQLAR KONSEPSİYASI.

Bu sahədə iki bir-birinə zidd konsepsiya vardır:

1. Təbii (ayrılmaz) hüquqlar nəzəriyyəsi.

Bu nəzəriyyəyə görə publik azadlıqlar təbii və alınmaz hesab edilir. Hətta hakimiyyətlə münasibətdə - siyasi və hüquqi bağlılıq zamanı da bu dəyərlər alına bilməzdi. Səbəbi belə izah olunurdu ki, insana məxsus olan əsas hüquqlar faktiki olaraq anadangəlmə - doğumu ilə qazanıldığından məhdudlaşdırılması mümkün olmazdı. Bu baxımdan, belə hüquqlar təbii hüquqlardır, dövlətdən asılı deyil və hətta ona qarşı dayanarsa da təbiidir. Bir faktor kimi dövlət onu tanımalı və hörmət etməlidir.

Əsas hüquqlar- fərdin dövlət və cəmiyyət qarşısında muxtar hüquqlarıdır. Yəni hakimiyyət ilə münasibətdə fərdin muxtariyyətə mənsubluğudur .

2. Hüquq təqdim etmə nəzəriyyəsi:

Əsas hüquqlar hər yerdə hüquq formasında mövcud olur. Hüquq – dövlət tərəfindən sanksiyalaşdırılan və hamı üçün məcburu xarakter daşıyan normaların məcmusu, hakimiyyətin yerinə yetirilməsi forması kimi qəbul edilir. Hətta,əsas hüquqlar da özü-özlüyündə dövlət hakimiyyətinin təcəssüm aspektidir. Bu hüquqlar dövlət tərəfindən fərdə verilirsə, dövlət tərəfindən də məhdudlaşdırıla bilər. Bu mənada mütləq hüquq və azadlıqlar yoxdur. Dövlət özünün real imkanları daxilində mənsub olduğu fərdləri hüquqla təmin edir. Ona görə, müxtəlif ölkələrdə əsas hüquqlar spesifik cəhətə malikdir.

İNSAN HÜQUQLARI NƏSLİ

İnsanların sair hüquqlarından əmələ gələn əsas fundamental hüquqlar və azadlıqlar onların müxtəlif həyat sferasını təmin etmiş olur. Şəxsi, siyasi, sosial, iqtisadi və mədəni hüquqlar bu qəbildəndir. Bu hüquqlar həm quruluşuna, həm də meydana gəlmə, yaranma tarixinə görə fərqlənir.

İnsan hüquqlarının ilk nəsli-Liberal dəyəri burjua inqilabı prosesində formalaşmış, sonra demokratik dövlətlərin normalarında əksini tapmışdır. Fikri ifadə etmək azadlığı, qanun qarşısında bərabərlik, yaşamaq hüququ, şəxsiyyətin toxunulmazlığı və azadlığı, qanuni əsas olmadan azadlıqdan məhrum edilmiş şəxsin həbsdən azad olmaq hüququ, vicdan və din azadlıqları belə hüquqlardandır. (neqativ azadlıqlar)

İnsan hüquqlarının ikinci nəsli. - İnsanların özlərinin iqtisadi vəziyyətinin, rifah halının yaxşılaşdırılması uğrunda mübarizə prosesində formalaşan hüquqlarıdır. (pozitiv hüquqlar) Bu hüquqlara əmək hüququ, sərbəst iş seçmək hüququ, sosial təminata olan hüquq, istirahət, analığın və uşaqların müdafiəsi, təhsil hüquqları və s.

İnsan hüquqlarının üçüncü nəsli. - Üçüncü nəslə İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış hüquqlar daxildir. Bura-sülh şəraitində yaşamaq – sülhə olan hüquq, sağlam ətraf mühitdə yaşamaq hüququ, sosial və iqtisadi inkişafın hər bir xalqa və şəxsə mənsubluğu aid edilir.

ƏSAS HÜQUQLARIN XARAKTERİSTİKASI

Əsas hüquqlar, publik azadlıqlar kimi xüsusi (özəl) hüquqlara qarşı olduğuna görə həmişə publik-hüquqi xarakter daşımışdır. Dövlətlə birbaşa münasibətdə yerinə yetirilir. (seçkilər və əməyə olan hüquq) Publik hakimiyyət sistemində fərdin istənilən azadlığı hüquqi cəhətdən onun hüquqları kimi mövcud olur, müəyyən azadlıqlara olan hüquq ərsəyə gəlir. Bu hüquqi cəhətdən həmişə yaşayan (hökm sürən) adətlərə cavab vermir. Azadlıq mütləq hüquq kimi anlaşılır. Belə individual azadlıqlar anlama görə ikili rol oynayır:

1. Fərdin hüququ (fiziki toxunulmazlığı);

2. Müəyyən azadlığa olan hüquq (söz və fikir azadlığı);

Əsas hüquqlar publik (publik-el, ümumxalq, ictimai, ümumbəşəri, geniş kütlə və s. mənasında işlədilir.) azadlıqlar kimi məhdudlaşdırılmır. Publik azadlıqların məhdudlaşdırılması üsullarını hüquq formasının özü irəli edir. Publik azadlıqlar hüquqi tənzimetmənin obyekti də adlanır. Əsas hüquq və azadlıqların subyekti isə fərdlər və müəyyən mənada əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər də ola bilər.

Kollektiv hüquqlara gəldikdə isə iki əsas aspektə diqqət yetirmək lazımdır:

1. Vətəndaş fərd olaraq çıxış edir, lakin o, bu hüququ kollektivlə də realizə edə bilər. (sərbəst toplaşmaq) Kollektiv bu hüququ realizə etsə də fərdi hüquqdur.

2. Vətəndaş müəyyən konstitusion hüquqları çərçivəsində sosial qruplarla əsas subyektiv hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsində çıxış edir.

ƏSAS HÜQUQLARIN MƏNBƏLƏRİ

Müasir beynəlxalq hüquq və milli hüquq qaydaları ayrı-ayrı dövlətlərin suveren hüquqları kimi əsas hüquq və azadlıqların qanuni tənzimlənməsini müəyyən edir. Hər bir dövlət milli qanunvericilik vasitəsi ilə əsas hüquqların həddini, realizə qaydalarını təsbit edir, onu tanıyır və tənzimləyir. Milli qanunvericilik səviyyəsində bu:

1. İnsan və vətəndaş hüquqlarına dair milli bəyannamədə (Beynəlxalq normaların milli standartı).

2. Dövlətin Konstitusiyasında əksini tapır.

Konstitusiyada hüquqların əks olunması o qədər də böyük əhəmiyyət kəsb etmir (bu hüquqi dövlətlərin xislətinə uyğundur). Mühüm cəhət konstitusiyanın necə akt olması, hansı siyasi rejimi müdafiə və kimin iradəsini ifadə etməsindən ibarətdir. Əgər əsas qanun, normativ hüquqi akt kimi birbaşa qüvvədədirsə, ali və yüksək hüquqi qüvvəyə malik olmaqla ümumxalq iradəsini ifadə edirsə, belə hüquqların müdafiəsi üçün bilavasitə ona istinad etmək kifayətdir.

Konstitusiyanın birbaşa qüvvədə olmadığı ölkələrdə isə əsas hüquq və azadlıqlar qanunvericilikdə və alt qanunvericilik aktlarında əks olunur.

Əsas hüquqların mənbələrinə və beynəlxalq sənədlərə;

1. BMT-nin Nizamnaməsi (bir sıra prinsipal tələblər)

2. 1948-ci ildə qəbul olunan və BMT-nin nizamnaməsini traktovka edən insan hüquqlarının ümumi bəyannaməsi;

3. İnsan Hüquqlarına dair Pakt.(Siyasi və mülki hüquqlar haqqında 1946-cı il) Beynəlxalq standartlara uyğun akt.

4. İnsan hüquqları üzrə Avropa Konvensiyası (1956-cı il tarixli) avropada ümumi əməkdaşlıq üçün nəzərdə tutulan əsas aktı aid etmək olar.

HÜQUQİ STATUS

İnsan və vətəndaş hüquqları statusu altında fərdlərin hüquq və vəzifələrinin məcmusu başa düşülür. Bu cür yanaşma insan və vətəndaşların hüquqi vəziyyətinin əsas məzmunu olsa da, ona digər hüquqi faktorlar – vətəndaşlıq, insan hüquq və azadlıqların prinsipləri, hüquq və azadlıqlara zəmanət məsələləri də təsir edir. İnsanların hüquq və vəzifələri milli qanunvericilikdə, daha çox insan və vətəndaşların əsas hüquqi statusunu müəyyən edən konstitusiyada təsbit edilmiş, hüququn bəzi sahələrində, o cümlədən dövlət hüququnda nəzəri və praktik olaraq əksini tapır. Qeyd etdiyim kimi vətəndaşlıq hüququ, konstitusion prinsiplər, əsas hüquq və azadlıqlar, onların təmini və əsas vəzifələr insanların hüquqi vəziyyətinin mühüm elementləridir. Lakin insanların hüquqi vəziyyəti bu elementlərlə tamamlanmır. Hüququn bəzi sahələrində yer alan vətəndaşların digər hüquq və vəzifələri də əsas hüquq və azadlıqların, vəzifələrin üzərində qərarlaşır, inkişaf edir. Konstitusiyada təsbit olunan hüquq və azadlıqlar, vəzifələr digər hüquq sahələtində qeyd olunan bəşəri dəyərləri inkar etmir, əksinə onların inkişafına stimul və müdafiəsinə zəmanət verir.

Cəmiyyətdə insanların hüquqi vəziyyətinin təminatı üçün məhkəmə və qanun qarşısında hamının bərabərliyi prinsipi mühüm faktordur. Dövlət insan və vətəndaşların bərabər hüquq və azadlıqlara malik olmasına zəmanət verir. Sosial qrupuna, dininə, milliyyətinə, dil və siyasi mənsubluğuna baxmayaraq hamı qanun qarşısında bərabər sayılır.

İnsan hüquq və azadlıqları özgəninkiləşdirilə, qanunvericilikdə göstərilən hallardan başqa heç bir halda, heç kim tərəfindən məhdudlaşdırıla bilməz. Bu da bir prinsipdir. Lakin, dövlət və ictimai maraq xətrinə vətəndaşların hüquq və azadlıqları müəyyən müddətə məhdudlaşdırıla bilər. Belə yanaşma, yalnız konstitusion quruluşun qorunması, ölkənin və ictimai mənəviyyatın mühafizəsi, vətəndaşların həyat və sağlamlıqlarının müdafiəsi məqsədilə mümkün ola bilər.

Hüquqi status subyektlərin hüquqi vəziyyətini müvafiq normalarla müəyyən edən hüquq və vəzifələrin məcmusudur.

Bura:

1.hüquq subyektliyi, hüquq qabiliyyətliyi, fəaliyyət qabiliyyətliyi və subyektin delikt qabiliyyətliyi-yəni subyektin anlaqlı olaraq (hərəkət və hərəkətsizliklə) əməlinin zərərli nəticəsini sərbəst düşünmək, törədilən xətaya görə cavab verə bilmək qabiliyyəti və hüquqi məsuliyyət daşıya biləcəyi(dəymiş ziyana görə məsuliyyəti) aiddir.

2.Qanunla müəyyən edilən hüquq və vəzifələr.

3.Müəyyən edilmiş hüquqlara zəmanət.

4.Subyektin vəzifələrini icra etməyə görə məsuliyyəti.

Bəs şəxsiyyətin hüquqi statusu necə başa düşülür?

Bu, dövlət və cəmiyyət qarşısında şəxsiyyətin hüquq və vəzifələrinin qanunla müəyyən edilməsi və tənzimlənməsidir. Şəxsiyyətin statusu özündə ictimai statusun müəyyən hissəsini əks etdirməklə insani və vətəndaş keyfiyyətlərinə aid edilir. Şəxsiyyətin hüquqi statusu ilə hüquqi vəziyyəti fəqlidir. Şəxsiyyətin inkişafı daha çox onun hüquqi vəziyyətindən asılı olur. İnsanın hüquqi vəziyyəti dövlətin mahiyyəti ilə, ictimai iqtisadi quruluşla müəyyən edilir. İnsan sosial fenomen kimi ictimai gücə malik yaradıcı varlıqdır. Şəxsiyyətin inkişafı dövlətin və cəmiyyətin qarşısında duran vəzifələrin yerinə yetirilməsindən və sosial fəallığından asılı olur. Bu baxımdan, hər bir vətəndaş hüquq və azadlıqlarını, onun həyata keçmə metod və üsullarını yaxşı bilməli, cəmiyyətin və dövlətin inkişafında o dəyərlərdən bəhrələnməyi bacarmalı, konstitusion vəzifələrin onun hüquq və azadlıqları ilə qırılmaz əlaqədə olmasını aydın dərk etməlidir.

Şəxsiyyət hər şeydən əvvəl sosial fərd olaraq sadəcə təbiətin ayrılmaz bir zərrəciyi olan insan deyil. O, ətrafı və cəmiyyətlə qarşılıqlı əlaqədə, asılı olur. Şəxsiyyət bioloji və sosioloji varlıq olaraq insanın ayrılmaz hissəsi, ictimai münasibətlərin məcmusudur.

Sosial və bioloji varlıq olan fərdin-insanın bazisini əmək təşkil edir. Necə deyərlər, Yalnız əmək insanı digər canlılardan fərqli formalaşdırmış və inkişaf etdirmişdir. Şəxsiyyətin inkişafının əsas kriteriyası fərdin yaşadığı mühitdə, iradəsinə hakim, müstəqil “hökmranlıq” edə bilməsidir. Şəxsiyyətin hüquqi statusu cəmiyyətdə onun rolunu və yerini, ictimai vəziyyətini, əsas fəaliyyət növünü və istiqamətini hüququn mahiyyətinə xas müəyyən edir və şəxsiyyətlə kollektiv, cəmiyyət və dövlətlə hüquqi münasibətlərin dairəsini əhatə edir, əsas subyektiv hüquqları əks etdirir. Onun toxunulmazlığını, sosial və bioloji varlıq kimi ətrafı, dövlət və cəmiyyət qarşısında vəzifələrini qanuniləşdirir. Həm də şəxsi hüquqlarının da dairəsini normativləşdirir.

ƏSAS HÜQUQLAR SİSTEMİ

Əsas hüquqlar sistemi adətən beynəlxalq praktikanı təcəssüm etdirir. Konstitusiyada təsbit olunan bütün hüquqlar şəxsi, siyasi, sosial-iqtisadi hüquqlara ayrılır.

Şəxsi hüquqlar- şəxsin muxtariyyətinə və daxili aləminə, şəxsi həyatına arzu olunmayan müdaxilənin yol verilməzliyi kimi anlaşılır. Bu hüquq və azadlıqlar, insanın hüquqi statusunun əsas bazasını təşkil edir. Onların əksəriyyəti mütləq xarakter daşıyır, daha doğrusu həm ayrılmaz, pozulmaz və toxunulmaz olmaqla məhdudlaşdırıla bilməz. (Qanunvericilikdə göstərilən hallardan başqa)

Bura aiddir:

-Yaşamaq hüququ . Bu növ hüquq insan hüquqlarına aid bütün beynəlxalq hüquqi aktlarda demək olar ki, bütün ölkələrin konstitusiyalarında insanların ayrılmaz və qanunla mühafizə olunan hüquqları kimi əks olunur.

Müstəsna cəza tədbiri kimi ölüm hökmünə maratorium qoyulsa da Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 27-ci maddəsində hansı əməllərə görə yaşamaq hüququndan məhrum edilə biləcəyi qeyd olunur.

Yaşamaq hüququ dövlətin üzərinə bir növ vəzifələr qoyur. Dövlət müharibəni və hər cürə münaqişəni rədd edən sülhsevər siyasət yürütməli, bu hüquqa zəmanət verməklə səhiyyə sistemində vətəndaşların həyat və sağlamlıqlarına aid islahatlar aparmalı, cinayətkarlığa, terror aksiyalarına qarşı səmərəli mübarizə həyata keçirməli, istehsalatda bədbəxt hadisələrin qarşısını almağa qabaqlayıcı tədbirlər görməlidir. və s.

ŞƏXSİYYƏTİN LƏYAQƏTİ

Şəxsi hüquqlara aid bu keyfiyyət başqalarının hüquq və azadlıqlarına, vəzifələrinə hörmət etməyi özündə birləşdirir. Ləyaqətin mühafizəsinə qanunla zəmanət verilir, konstitusiylarda ayrıca maddə ilə (Azərbaycan Respublikası konstitusiyasının 46-cı m) əksini tapır.

AZADLIQ HÜQUQU VƏ ŞƏXSİ TOXUNULMAZLIQ

Azadlığa olan hüquq elə bir dəyərdir ki, hər kəs qanunla qadağan olunmayan hərəkətləri etmək imkanlarını əldə edir. Bu, hüquqla sıx bağlı olan,şəxsin imperativləşən toxunulmazlığı,onun həyatını, sağlamlığını, şərəf və ləyaqətini əhatə edən əvəzsiz dəyəridir. İnsan öz taleyi ilə bağlı sərbəst sərəncam vermək qabiliyyətində və bacarığındadır, həyat yolunu özü seçə və müəyyən edə bilər. Müdaxilə yolverilməzdir. Bu, Azərbaycan dövlətinin konstitusiyasında da (m. 28, 32) bəyan edilmişdir.

Şəxsi həyata, mənzil toxunulmazlığına, milli mənsubiyyətə, vicdan və söz azadlığına olan hüquqlar da əsas hüquqlardandır.

Fikir- hər bir insanın özünə xas ayrılmaz cəhətidir. Lakin sözün azadlığı varsa ona məhdudluq tələbi də qoyula bilər. Demokratiya ilə azad sözün taleyi eyni olsa və biri digərindən ayrı yaşaya bilməsə də, sözə məhdudiyyət olmalıdır. Məsələn: Milli ədavəti qızışdıran, düşmənçilik yaradan, amansızlığa imkan verən sözlərin səsləndirilməsi(və səhnələşdirilməsi) qəbuledilməzdir.

SİYASİ HÜQUQLAR

Bu hüquqlar şəxsin, dövlətin və cəmiyyətin idarə olunmasında, siyasi həyatında iştirakı, siyasi mövqeyinin müəyyən edilməsi (siyasi azadlığı) başa düşülür. Bu tək (fərdi), və başqaları ilə birləşib həyata keçirilə bilər. Birləşmək hüququ şəxsin (vətəndaşın) siyasi həyatının əsas aspektlərinə toxunan siyasi hüquqdan bəhrələnməsidir. Məqsəd hər kəsin ictimai və siyasi həyatda iştirak etməkdə sərbəst olmasından ibarətdir.

Sonda-Başqalarının hüquqlarını pozmamaq və ziyan vurmamaq üçün öz hüquq və azadlıqlarımızı, ondan istifadə qaydalarını yaxşı bilməliyik. Hüquqlara hörmətlə yanaşmalıyıq ki, bizə də ehtiram etsinlər.

Şərhlər

t.ədalət 2018-10-10 23:01:36

Hüquqlar bol olanda Fəxrəddin Aboszadələr,Əlikram Hümbətovlar və b. yaranır.

Ələmdar Məmmədov 2018-10-10 23:01:36

Şəmsəddin müəllim,elmi qaynaqlara söykənən yaxşı və dəyərli yazıdır.Təbrik edirəm.Hörmətlə Ələmdar Məmmədov.

Son yazılar


Новости

Карьерный рост Илона Маска

В детстве Илон был необычным ребенком, много читал. Как вспоминал его отец, как-то Илон, когда ему было три или четыре года, спросил у него: «Где заканчивается и начинается мир?». Илон и Кимбал учились в Pretoria Boys High School. Илон окончил школу с отличными отметками по физике и информатике. При этом в школе Маску приходилось нелегко в отношениях с другими детьми, после одного из избиений ему пришлось восстанавливать сломанный нос, говорится в биографии Илона Маска в Википедии. С детства Илон много читал, любил фантастику, от Жюля Верна до Азимова, Хайнлайна и Толкина. Роман Дугласа Адамса «Автостопом по галактике» помог ему справиться с личностным кризисом в четырнадцать лет, а книги «Академия» и «Луна — суровая хозяйка» пробудили в Илоне интерес к космосу, говорится в биографии Маска на сайте «Мир фантастики». Когда Илону Маску было 10 лет, он получил в подарок первый компьютер Commodore VIC-20, который использовал для программирования, уже в 12 лет он продал за 500 долларов свою первую программу, игру Blastar, в которой можно было стрелять по инопланетянам из лазерной пушки. Чтобы избежать призыва в армию в ЮАР, мальчики уехали в Канаду к матери. Отмечается, что деньги на поездку Маск добыл сам, с помощью продажи акций фармацевтической компании. В 19 лет Илон поступил в Королевский университет в Кингстоне, Онтарио. В 1992 году Маск переехал в США и поступил в Пенсильванский университет, где получил степень бакалавра наук по физике колледжа искусств и наук, а также степень бакалавра по экономике Уортон школы бизнеса. Со временем перешел в Стэнфорд, но обучение не закончил. Карьера Илона Маска Zip2 — первая компания, которую организовали совместно братья Маск в 1996 году. Они занимались производством программного обеспечения. Их проектом был цифровой аналог «Жёлтых страниц», с помощью которого в любом районе Сан-Франциско можно было найти ближайшую пиццерию. Стартап развивался не так быстро, как хотелось Илону, но трудолюбие позволило вывести его на такой уровень, что им заинтересовались инвесторы. Вскоре фирма Compac приобрела Zip2 за 307 миллионов долларов, 22 миллиона достались лично Илону Маску и он в 27 лет стал миллионером. В марте 1999 года Илон Маск стал одним из основателей X.com (вложив 12 млн собственных сбережений), намереваясь сделать революцию в сфере банковских платежей. Уже в 2000 году произошло слияние компаний X.com и Confinity, тем самым объединились системы X.com и PayPal. Маск требовал для нового образования бренд X.com вместо PayPal. Это вызвало разногласия внутри организации, и Илон по решению Совета директоров ушел в отставку. Но стратегически и экономически Маск снова сделал верный ход. В октябре 2002 года PayPal была куплена eBay за 1,5 млрд долларов, а Илон за свои 11,7% акций получил 175 млн долларов. Илон Маск и SpaceX В июне 2002 года Маск основал свою третью компанию — SpaceX. Эта компания Илона связана с космическими разработками, целью ее создания было сокращение расходов на полеты в космос, способствование его освоению и в частности, будущая колонизация Марса. Илон Маск стал главным инженером и СЕО SpaceX. 24 марта 2006 года состоялся первый для компании запуск ракеты-носителя Falcon 1, но он завершился аварией. Однако в том же году компания SpaceX стала одним из победителей в конкурсе НАСА Commercial Orbital Transportation Services (COTS), получив суммарное финансирование в размере 396 млн долларов, для разработки и демонстрации ракеты-носителя Falcon 9 и корабля Dragon. 28 сентября 2008 года состоялся первый успешный запуск ракеты-носителя Falcon 1 и вывод полезной нагрузки на орбиту. Благодаря энергичным действиям Илона Маска, в компании разработаны два типа потенциально многократных ракет-носителей: Falcon 1 и Falcon 9, а также многоразовый космический корабль Dragon. В декабре 2008 года NASA подписало с компанией контракт на сумму 1,6 млрд. долларов на 12 запусков носителя Falcon 9, а затем и космического корабля Dragon к МКС, в качестве замены кораблей Space Shuttle после прекращения программы их запуска в 2011 году. Дальнейшими достижениями SpaceX стали: запуск корабля Dragon, который был выведен на орбиту и возвращен на Землю 8 декабря 2010 года, первая в истории посадка первой ступени на землю, выполненная после вывода полезной нагрузки на околоземную орбиту (22 декабря 2015 года), первая успешная посадка первой ступени ракеты-носителя Falcon 9 на морскую платформу Autonomous Spaceport Drone Ship (8 апреля 2016 года) и первый запуск и посадка использованной ступени ракеты-носителя Falcon 9 (31 марта 2017 года). Одной из фантазий Маска было освоение Марса. По мнению Илона, исследования Марса позволят установить цену на транспортные полеты на планету на уровне $ 500 тыс., что «вполне приемлемо» для жителей развитых стран, а также положить начало освоению других планет. «Мне нравится участвовать в проектах, которые меняют мир. Это сделал интернет, и космос, вероятно, изменит мир больше, чем, что бы то ни было. Если человечество сможет выйти за пределы Земли, очевидно, что там будет его будущее» — утверждал предприниматель. Илон Маск неоднократно высказывался за колонизацию Марса, в том числе он предлагал сбросить на полюса Марса термоядерные бомбы, чтобы нагреть поверхность планеты и сделать ее пригодной для жизни. В апреле 2016 года вышла новость, что корабль Red Dragon («Красный дракон») компании SpaceX не позднее 2018 года полетит на Марс. Есть версия, что Илон Маск, глава SpaceX, именно таким образом отреагировал на сообщение о начале реализации в «железе» перспективного российского космического корабля «Федерация». SpaceX планирует миссию в 2018 году на Марс Во время экспедиции на Марс будут отработаны технологии доставки на поверхность планеты больших грузов, передает Twitter компании. В случае успеха миссии SpaceX станет первой частной компанией, отправившей корабль на Марс. В мае 2017 года СМИ сообщили о том, что американская компания Elysium Space продает места на космическом корабле для праха умерших. На орбиту Elysium Space выведет ракета-носитель Falcon 9 компании Илона Маска Space X. Сообщается, что за 2,5 тысячи долларов родственники могут отправить останки своих родных в космос, где «звездный катафалк» будет кружить по орбите Земли два года, после чего войдет в атмосферу и сгорит. Реклама Shooting Star Memorial и Lunar Memorial на сайте elysiumspace.com В сентябре 2017 года глава компании SpaceX Илон Маск сообщил о возможности использования многоцелевой ракеты для полетов в любую точку Земли за полчаса. «Долетите до большинства мест на Земле менее чем за 30 минут и куда угодно менее чем за 60. Стоимость билета должна быть примерно такой же, как за полноценный билет на самолет экономического класса», — написал Маск в Instagram. Для новой ракеты под рабочим названием BFR будут использованы предыдущие достижения компании, как сообщали РИА «Новости». Ракета может заменить Falcon 9 и Dragon, она же может быть использована для полетов на Луну и Марс. Отмечается, что ракета BFR будет дозаправляться после выхода на околоземную орбиту, а потом лететь к пункту назначения, технология позволит летать на Луну и обратно. Tesla Илона Маска В 2003 году Илон организовал компанию, которую назвал в честь Николы Теслы «Tesla Motors». Сферой деятельности этой компании является создание экологически чистых электромобилей. В 2008 году Tesla Motors выпустила первый электромобиль «Tesla Roadster». Автомобиль раскритиковали, но Илон Маск и его компания работали над усовершенствованием машины и уже в 2011 году была представлена модель Tesla Model S. Tesla Roadster 27 сентября 2012 была запущена революционная сеть супер-заправок для путешествия на дальние дистанции. Были апробированы два электроавтомобиля Tesla Model S, которые с 28 января по 2 февраля 2014 года совершили путешествие с западного побережья до восточного. Для подзарядки использовались только «суперчарджеры» (электро-заправочные станции). Поездка из Лос-Анджелеса заняла 76 с половиной часов, и стоила $ 0, установив тем самым рекорд Гиннеса. Tesla Model S В конце 2014 года, Tesla Motors представила Tesla Model X — новый электромобиль-кроссовер. В 2016 году была представлена новая бюджетная модель — Tesla Model 3. На 2016 год цена акции компании достигает отметки в $ 231,55, рыночная капитализация составляет $ 29 млрд. Tesla Model 3 построена на новом шасси. Базовая версия электрокара сможет ускоряться с места до 96 километров в час менее чем за шесть секунд, а топовая — за 4 секунды. Запаса батарей хватит на 350−400 километров пробега. Стоимость Model 3 будет начинаться от 35.000 долларов. Tesla Model X В 2016 году «Тесла» получила не менее 373 тысяч заявок на покупку своей самой доступной модели — Model 3. Маск заявил, что в связи с очень большим количеством заказов на автомобиль компания постарается «увеличить объемы производства настолько быстро, насколько это возможно». Тогда же Илон Маск выпустил перспективный план развития деятельности Tesla, пообещав, что уже в 2017 году будут презентованы новые модели транспорта, которые работают на электрической энергии: тяжелые грузовые автомобили и городской пассажирский транспорт. Илон Маск также заявил, что Tesla Motors вполне может создать летающий автомобиль, для того чтобы он просто был, но гораздо сложнее сделать его тихим и безопасным. «Вряд ли люди будут рады ревущей над их головами машине», — цитировали СМИ слова Маска. В марте 2017 года в новостях сообщали, что компания Tesla намерена открыть свои представительства, шоу-румы и сервисные центры в Москве и Санкт-Петербурге. Hyperloop Илона Маска В 2012 году Маск, кроме объявления о своих планах по покорению космоса, анонсировал еще один проект — высокоскоростной трубопроводный пассажирский транспорт Hyperloop («гиперпетля»). В 2012 году Маск заявил в интервью, что новое транспортное средство станет в 2 раза быстрее самолета и в 3−4 раза — скоростного поезда, будет безопасным и работать на солнечной энергии, при этом Hyperloop станет намного дешевле проекта California High-Speed Rail*. В январе 2015 года Илон Маск также сообщил о желании построить пробную трассу Hyperloop длиной 5 миль в Техасе. Проект высокоскоростного трубопроводного пассажирского транспорта Hyperloop Сооснователь Hyperloop One Шервин Пишевар выражал надежду на сотрудничество с российскими властями, в частности, говорил о перспективе использования таких поездов для перевозки китайских товаров в Европу через территорию РФ, в новостях писали о возможном использовании технологии на маршруте Москва — Лондон. Летом 2017 года власти США выдали Илону Маску разрешение на начало работ по строительству тоннеля между Нью-Йорком и Вашингтоном для реализации проекта Hyperloop. Бизнесмен обещает, что его проект поможет жителям этих двух городов преодолевать расстояние в 250 км между ними менее чем за полчаса. Общественная деятельность Илона Маска Еще один из перспективных проектов Илона Маска — это SolarCity. Компания занимается производством солнечных панелей для выработки электроэнергии. SolarCity — один из ведущих поставщиков таких панелей во всем мире. Solarcity, одного из крупнейших в мире установщиков солнечных систем Миллиардер Илон Маск не забывает о благотворительности. Илон стал председателем правления благотворительного фонда Musk Foundation. В январе 2015 года фонд пожертвовал 10 млн долларов для Института будущего человечества — на исследования контроля над искусственным интеллектом. Слова президента России Владимира Путина о создании искусственного интеллекта Илон Маск прокомментировал весьма оригинально: «Я думаю, что гонка за лидерством в сфере искусственного интеллекта скорее всего приведет к Третьей мировой войне», — написал Маск. Он отметил, что в эту гонку могут быть вовлечены Россия, Китай и другие страны с высоко развитой компьютерной наукой. Президент США Дональд Трамп провел встречу с бизнесменами в Вашингтоне, 2017 год. Основатель Tesla также предположил, что сам искусственный интеллект может инициировать войну, если решит, что упреждающий удар даст больше шансов на победу. Личная жизнь Илона Маска Несмотря на активность во множестве бизнес-проектов, у Илона Маска остается время на бурную личную жизнь. Первый брак у Маска состоялся в 2000 году. Он женился на девушке Джастин, которая вместе с ним училась в университете. Второй брак Илона Маска был с британской актрисой Талулой Райли. Сначала в 2010 году они женились, потом в 2012 — развелись, а затем снова поженились в 2013 году. Окончательно пара развелась в 2016 году. Маск собирался жениться на актрисе Эмбер Херд, но накануне помолвки отказался от своего намерения. Размолвку между 46-летним миллиардером Маском и актрисой Херд спровоцировали «определенные вещи о ее поведении», которые узнал экс-жених — такую причину упоминали в новостях о разладе бизнесмена и актрисы. «Илон Маск услышал определенные вещи об ее поведении, которые его категорически не устроили. Эмбер может быть очень эгоистична и часто манипулирует другими», — сообщал источник из близкого окружения пары. Доходы Илона Маска В августе 2017 года Forbes сообщил, что состояние Илона Маска, чуть не обанкротившегося после запуска Tesla Motors и ракетной компании SpaceX, впервые превысило $ 20 млрд. В ежегодном списке богатейших технологических миллиардеров. Маск занял 12-е место с $ 20,7 млрд, опередив соучредителя корпорации Microsoft Пола Аллена ($ 20,5 млрд) и председателя совета директоров компании Alphabet Эрика Шмидта ($ 12,4 млрд). Сообщается, что с марта 2017 года, по версии Forbes, Илон Маск разбогател почти на $ 7 млрд. Эти данные издание пояснило ростом капитализации SpaceX, стоимость которой была оценена в $ 21 млрд. Маску принадлежит более половины SpaceX. В то же время в биографии Маска в Википедии говорится, что в июле 2017 года он занял 80-е место в списке самых богатых людей мира с 16,1 млрд долл. В декабре 2016 года Илон Маск занял 21 место в списке самых влиятельных людей мира, составленном Forbes. Илон Маск в кино Илон Маск очень популярен в США. По словам Джона Фавро, режиссёра фильма «Железный человек» (2008), Илон Маск послужил прообразом Тони Старка, которого сыграл Роберт Дауни-младший. В 2010 году Маск появился в фильме «Железный человек 2» в роли самого себя (по сюжету Илон — приятель Тони Старка). Кадр из фильма «Железный человек-2» Илон Маск озвучил камео в 12 эпизоде 26 сезона мультсериала «Симпсоны», вышедшеем 25 января 2015 года. В 9 эпизоде 9 сезона сериала «Теория большого взрыва» Маск также сыграл камео. В 2017 году снялся в комедии «Почему он?» в роли самого себя. Маск умеет водить самолет. Илон владел самолетом Aero L-39 Albatros чехословацкого производства, реактивным самолетом Dassault Falcon 900. В октябре 2013 года Маск выкупил на аукционе за 997 тысяч долларов автомобиль-субмарину Wet Nelliе из фильма 1977 года о Джеймсе Бонде «Шпион, который меня любил». Источник:svpressa.ru

Автопилот Теслы с каждом разом становится безопаснее

В январе 2016 года Элон Маск предсказал, что автомобили Tesla смогут самостоятельно проехать от восточного побережья США до западного «примерно через 2 года», но этого не произошло. Недавно страница автопилота Tesla была наконец обновлена, и по мнению её автора она сможет стать настолько хорошей, что в обозримом будующем больше не потребует человеческого контроля. Тесла цепляется за старую общепринятую мудрость В 2014 году компания Tesla начала поставки первого поколения оборудования для автопилота. Общество инженеров-автомобилестроителей опубликовало пятиуровневую таксономию автономных систем вождения, которая предусматривала постепенную трансформацию систем помощи водителю, известную как «уровень 2» на языке SAE, в полностью автономные системы, которые могли бы работать без человеческого контроля, «уровни 4 и 5». Но в последние пять лет произошли серьезные изменения в философии компании. Большинство автопроизводителей теперь рассматривают человеческий контроль и полное автономное вождение как совершенно отдельные самостоятельные секторы автомобильного рынка. Ни одна из компаний не продвинулсь в автопилотировании так далеко, как Google, чей проект автопилотирования был выделен как Waymo. Примерно в 2012 году инженеры Google разработали систему вождения по шоссе и позволили некоторым рядовым пользователям протестировать её. Водители были предупреждены, что система ещё не была полностью автономной, и им было поручено постоянно следить за дорогой. Но команда самостоятельного управления обнаружила, что пользователи слишком быстро стали доверять системе. Автомобильные камеры показали, что пользователи-контролёры дремлют или общаются по мобильнику, опустив голову. И это создавало большой риск для их безопасности. «Трудно одержать победу, потому что бета-тестеры потеряли контекстную осведомленность», — заявил в 2017 году генеральный директор Waymo Джон Крафчик. Таким образом, Google отказался от планов по проекту помощи водителю на шоссе и решил заняться другим видом беспилотного движения — службой такси, которая первоначально будет распространена в столичным районе Феникс (Washington DC). Там есть широкие, хорошо обозначенные улицы, а снег и лед там крайне редки. Предоставление услуг по автопилотированию в Финиксе должно быть значительно проще, чем разработка автомобиля с автопилотом с его применением в разных городах. У этого подхода есть и другие преимущества. Автомобили с автоматическим управлением получают информацию из базы карт высокого разрешения. Сбор картографических данных в одном районе города сделать намного проще, чем пытаться составить карту всего мира. Такие автомобили не используют лидарные датчики ориентации, стоящие десятки тысяч долларов, что существенно удешевляет стоимость автомобиля. Предложенный экономичный проект более жизнеспособен для служб такси без водителя, поскольку система с автопилотом заменяет дорогого живого таксиста. За последние три года большинство других компаний, работающих над технологиями самостоятельного вождения, последовали примеру Waymo. Так в 2016 году General Motors купила стартап под названием Cruise и начала работать над созданием автономной службы такси в Сан-Франциско. В 2017 году Ford сделал аналогичную ставку на Argo, и сейчас компания разрабатывает проект автономной службы такси в Майами и Вашингтоне. Volkswagen и Hyundai заключили сделку со стартапом Aurora, соучредителем которого является Крис Урмсон, бывший лидер проекта Google по самостоятельному вождению, — для разработки полностью автономных служб такси. Технологические компании, такие как Uber и Zoox, также планируют ввести автономные службы такси. Бизнес-модель Теслы Тесла, тем временем, упорно выдвигается вперед со своей первоначальной стратегией. В течение двух лет Tesla взимала с клиентов 3000 долларов за пакет с полным самостоятельным вождением. Но прогресс был медленным. И это поставило Теслу в тупик. Отказ от старой стратегии, скорее всего, потребует возмещения средств клиентам, которые заплатили за пакет «Самостоятельное вождение», что было в конечном итоге неудобно и дорого. Вместо этого, решение Тесла состояло в том, чтобы изменить стратегию. «У нас уже есть все возможности для вождения автопилотом на автомагистралях», — сказал в январе Элон Маск. «Таким образом, сейчас мы можем ездить автопилотом не только прямо по шоссе, но и делать повороты на развязки и боковые дороги». Очевидно, что водитель должен следить за автомобилем, чтобы он не разбился. На прошлой неделе Tesla объявила о перестановке ценовой структуры автопилота, которая отражает это новое, более щедрое определение полного самостоятельного вождения. Ранее функции помощи водителю продавались как часть уровня расширенного автопилота Tesla, стоимость которого составляла 5000 долларов. Клиенты могут заплатить дополнительно 3000 долларов за пакет «Самостоятельное вождение». Но люди, которые уже заплатили за этот пакет, не получили никакой дополнительной функциональности. Они ждали, ну, в общем, «полного вождения», т.к. машины, способной вести себя без присмотра человека. Новая структура ценообразования определяет полное самостоятельное вождение по-разному. Например, возможность навигации по развязкам на автостраде была изменена с «Расширенного автопилота» в старой структуре ценообразования на «Полное самостоятельное вождение» в новой. Позднее в этом году Tesla с пакетом «Full Self-Driving» сможет «распознавать светофоры и знаки остановки и реагировать на них», а также выполнять «автоматическую езду по улицам города». Следовательно, сейчас Тесла, похоже, определяет «полное самостоятельное вождение» как систему, которая может справиться с большинством дорожных условий под наблюдением водителя-человека. Тесла все еще стремится улучшить систему настолько, чтобы — в конечном итоге она могла работать без человеческого контроля. Но в то же время новая структура ценообразования делает вещи более комфотными для пользователя, поскольку Tesla теперь может утверждать, что клиенты уже получили функции «полного самостоятельного вождения», такие как способность останавливаться у знаков «стоп». Стратегия Теслы может покалечить людей С точки зрения бизнес-стратегии, сдвиг Теслы имеет определенный смысл. Вспомните историю о том, как ранние бета-тестеры Google наносили макияж или возились со своими телефонами, когда им следовало следить за прототипами автомобилей Google. Человеку действительно трудно обращать внимание на дорогу, когда едешь на машине, которая в основном движется сама. Чем лучше технология самостоятельного вождения, тем легче для ума водителю терять бдительность и тем меньше вероятность, что он будет готов, когда потребуется вмешательство. Эта динамика имела трагические последствия год назад, когда автомобиль Uber сбил и убил пешехода в Темпе, штат Аризона. Видео с видеорегистратора показывает, как водитель безопасности несколько секунд смотрел вниз на колени перед аварией. Записи из Хулу показывают, что в то время она транслировала телевизионное шоу на свой телефон. Ведущие автомобильные компании предпринимают ряд мер предосторожности, чтобы избежать повторения этой трагедии. Водители безопасности проходят обширную подготовку, прежде чем им разрешают садиться в авто. Некоторые компании ограничивают часы работы своих водителей. Многие компании помещают в каждую машину по два человека — один за рулем, а другой — «штурман», следящий за тем, чтобы водитель оставался бдительным. План Tesla состоит в том, чтобы по сути запустить масштабный проект по тестированию автомобилей без водителей, используя своих клиентов в качестве неоплачиваемых водителей безопасности. Водители не получают реальной подготовки об опасностях невнимательного использования автопилота. Тесла не ограничивает количество часов, в течение которых люди могут водить машины, и компания, очевидно, не нанимает кого-то, чтобы сидеть на пассажирском сиденье. Тесла принимает несколько важных мер предосторожности. Автомобиль Тесла обнаруживает, не находятся ли руки водителя на руле, и выдает серию возрастающих предупреждений, который в конечном итоге останавливается, если водитель их игнорирует. Сообщения на экране предупреждают водителей об опасностях невнимательного вождения. Тем не менее, есть основания сомневаться в том, что эти меры достаточны для того, чтобы водители могли выполнять свои задачи. И эта проблема будет только усугубляться, поскольку автопилот начинает перемещаться по развязкам на автостраде, поворачивать и останавливаться на светофорах. Если ваша машина благополучно отвезет вас домой с работы в течение 100 дней подряд, естественно можно немног притупить бдительность. Но если автомобиль совершает серьезную ошибку во время 101-й поездки, возможно, вы не уделяете достаточного внимания вмешательству и предотвращению аварии. Всего несколько секунд невнимания, и можно пропустить смертельную ошибку. Владелец Tesla Уолтер Хуанг умер в марте 2018 года после того, как его модель X направилась в бетонную полосу движения со скоростью 70 миль в час. Малоконтрастные полосы движения вынудили транспортное средство покинуть свою полосу движения и перейти в «зону гор» — треугольную зону асфальтированной дороги, которая отделяла полосы движения шоссе от полосы движения. Если бы Хуан не ожидал, что Модель X совершит эту конкретную ошибку, было бы легко предположить, что это был отрезок пути, который не требовал его пристального внимания. Маск утверждает, что период тестирования будет довольно коротким, потому что вскоре технология станет намного безопаснее, чем водитель-человек. «Когда мы подумаем, что это безопасно для полного самостоятельного вождения? Вероятно, ближе к концу года», — сказал Маск. Но это похоже на еще один из чрезмерно оптимистичных прогнозов. Отсутствие датчиков ориентации (лидаров) осложнит автопилотное вождение. Лидар помогает убедиться, что автомобиль не направляется прямо в большие препятствия, такие как бетонные перегородки или другие транспортные средства. Совсем недавно, в октябре прошлого года, «Автопилот» все еще врезался в остановленные машины. Тем не менее, даже с лидаром и многолетним опережением Теслы, Вэймо изо всех сил пытался добиться работы без водителя в одном мегаполисе. Тесла работает над достижением полностью автономной работы в широком диапазоне транспортных и погодных условий на разных континентах. Очень трудно поверить, что это произойдет в 2019 году.