ON DOQQUZ İL ƏVVƏLİN XATİRƏSİ – Akademikin Elçibəylə bağlı möhtəşəm yazısı

Görkəmli ədəbiyyatşünas, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin direktoru, millət vəkili, akademik Rafael Hüseynov eks-prezident Əbülfəz Elçibəyin – keçmiş müəlliminin vəfatının 19-cu ildönümü ilə əlaqədar yazdığı yazıda Elçibəylə bağlı çox maraqlı xatirələrini qələmə alıb.

“AzPolitika” akademikin maraqlı və təsirli yazısını təqdim edir:

19 il əvvəlki Azərbaycan indiki Azərbaycan deyil.

Çox şeylər dəyişib.

19 il əvvəl yeni əsrimiz, təzə minilliyimiz ilk qədəmlərini atırdı.

O gün sual olan bir çox mətləblər artıq gerçəklərə çevrilib, zaman daha sonrakı sabahlara yönələn yeni suallar doğurub.

Xəyalən qayıdıram 19 il əvvəlin avqust günlərinə.

…Bu gün unudulmaz müəllimim Əbülfəz Əliyevlə (Elçibəy) əbədi ayrılığın növbəti ildönümüdür.

O mənə Bakı Dövlət Universitetində oxuyarkən dərs deyib, sonra illər boyu daimi səmimi münasibətlərimiz davam edib.

Lakin mən heç vaxt fəal siyasətə qarşımamışam, nə Əbülfəz bəyin hərəkatında olmuşam, nə prezidentliyi dövründə iş birliyimiz olub, nə də ömrünün son illərindəki fəaliyyətlərində yollarımız kəsişib.

Hətta 1989-cu ildə bir məclisdə mənimlə Əbülfəz bəyin çox mehriban davranışlarını görən ətrafındakı cəbhəçilərdən biri gileyli-gileyli “Bəy, Rafael müəllim bizə qoşulmur” deyəndə, dərhal dillənmişdi: “Onunla işiniz olmasın! Onun millətə xidmət göstərmək üçün öz yolu var. “Vaxtdan uca” kimi kitab yazıb, bütün millət oxuyur. O kitab indiki gündə özü elə bir hərəkata bərabərdir. Rafael başqalarının onun kimi görə bilməyəcəyi işləri görür, onu yazı-pozusundan ayırmaq günahdır”.

…Əbülfəz bəyin vəfatından bir neçə gün sonra ayrılıq düşüncələrimi əks etdirən bir məqalə yazıb çap etdirmişdim.

Yəqin ki, haçansa yenə onun haqqında, arxada qalan tarix parçası fonunda təhlil edərək başqa bir müfəssəl yazı da qələmə alacağam.

Tariximizdə izi olan şəxsiyyətlərimizə biz gərək həmişə diqqətlə, nəvazişlə, ədalətli, insaflı yanaşaq. İttiham etməyə, qınamağa, nəyisə edə bilmədiklərinə, yaxud səhv etdiklərinə görə sonrakı zamanların baxışıyla onları məzəmmət etməyə tələsməyək. Mürəkkəb, çalxantılı günlərin, ayların, illərin gedişində onlara edə bilmədiklərindən daha çox edə bildiklərinə görə dəyəri verək.

Əbülfəz bəy haqqında 2000-ci ilin avqustundakı bu düşüncələrimi heç nəyə toxunmadan olduğu kimi diqqətinizə təqdim edirəm!

Azərbaycan naminə zəhmətlər və əziyyətlər çəkmiş, bu milləti və yurdu candan sevmiş Vətən yavrularına əbədi şərəflər!

Əbülfəz bəyin ruhu şad olsun!

ELÇİBƏY DÜSTURU

Bu itki yandırandır, acıdır.

Bu itki yeni tariximizi yaradanlardan olan dəyərli bir dövlət adamının, orta çağ Şərq tarixinin çox sirlərinə vaqif vicdanlı bir alimin, çalxanan cəmiyyətimizdə tarazlıq yaratmağa qadir üstün bir siyasi xadimin, dostluğun, adamlığın, yol, əqidə yoldaşlığının qaydalarına ən dərin sədaqətlə əməl etməyi bacaran saf bir insanın itkisidir. Amma onların hamısından əvvəl əziz Əbülfəz bəyin bunca qəfil, bunca erkən gedişi Azərbaycan üçün vacibdən vacib millətçilik idealının, türkçülük amalının itkisidir. Dildən yox, ürəkdən bu ideal və amala sadiq olanların bunca qıt əyyamlarında bu ideal və amal həyatının mənası olan Əbülfəz bəyin gedişi mücadilə meydanında doldurulması çətindən çətin bir boşluq yaratdı.

Gərək belə etməyəydi Əbülfəz bəy!...

***

…Hər şey ondan başlandı ki, artıq xeyli uzaqda qalmış 1970-ci illərin əvvəllərində Dövlət Universiteti şərqşünaslıq fakültəsinin ikinci kursunda oxuyarkən tələbə konfransında mən də məruzə ilə çıxış etdim. Çıxışım bəyənildi, rəhmətliklər – əslən iranlı, fars olan görkəmli dilçi alimlər, professorlar Əhməd Şəfai, Nəyyar Zaman Hatəmi məni kafedraya dəvət etdilər, klassik farsdilli ədəbiyyatın nadir abidələrinin mahir tərcüməçisi professor Rəhim Sultanov məsləhət gördü ki, XI yüzilin az öyrənilmiş filosof şairi Baba Tahir Üryanın irsini araşdırım.

Elə ilk yazılarımda ciddi “səhv” buraxdım.

Baba Tahir “Divan”ını nəşr etmiş, onun barəsində tədqiqat aparmış İran alimi Vəhid Dəstgerdinin bəzi yanlış müddəaları olduğunu göstərərək tənqid etdim.

Dünənəcən mənə havadar olan, qayğı nümayiş etdirən bəzi müəllimlərimin sifəti döndü.

Mənim “yaramaz” hərəkətimin söz-söhbəti fakültənin elmi şurasında da dilə gətirildi.

“O kimdir ki, böyük İran alimini tənqid edir?! Farscanı iki ilə necə öyrəndi ki, fars aliminə irad tutur? Bu nə yekəxanalıqdır?”

KQB ilə xoşqılıq münasibətlərinə görə həmişə seçilmiş (siyasi yönlü fakültə olduğu üçün belə olması qanunauyğun sayılmalı) şərqşünaslığın başqa bir müəllimi (yeri gəlmişkən o, Əbülfəz müəllimin də həmişə kölgəsini qılınclayırdı) etirazçıların səsinə səs vermişdi: “O uşağın fars ədəbiyyatından bildiyi bircə Baba Tahirdir, ondan da iki misranı tərcümə edə bilməz”.

O zaman məni tanımaya-tanımaya müdafiə edənlər Əbülfəz müəllimlə Rafiq İsmayılov olmuşdular – sonra hər ikisi müəllimim oldu.

İllər sonra mən bu əhvalatı yerli-dibli unutmuşdum və 1989-cu ilin yağışlı bir gecəsində Kürdəmirdə yol qırağındakı restoranda dostlarla şam edərkən bir dəstə fəal cəbhəçi ilə Göyçaya gedən Əbülfəz bəy də təsadüfən orada dayandı.

Bir süfrə arxasında oturduq. Çox söhbətlər oldu və Əbülfəz bəy mənim unutduğum məqamı – bir türk gəncinə bəslənmiş xoşagəlməz münasibəti əhvalat baş verəndən 17 il sonra tam dəqiqliyi ilə yada saldı: “Bunlar belədir. Milli maraqlarına toxunanacan elə bilərsən səni istəyirlər. Bir balaca ki, sancdın, buynuzları dərhal çıxar üzə”.

Əvvəl mat qaldımsa da, düşününcə bu cür dəqiq yaddasaxlamanın hikmətini anladım.

Tələbəykən mənim adi saydığım və sonrakı başqa onlarca hücumların biri kimi unutduğum əhvalatı Əbülfəz bəy ən əvvəl öz türkçülük idealına, millətçilik amallarına yönəlmiş qərəz kimi bağışlamamışdı, zatında inqilabçılıq, cidalçılıq olduğundan potensial cəbhədaşları və potensial rəqiblərinin adlarını, hərəkətlərini hafizəsinin korlaşmayan layında saxlamışdı.

Əbülfəz bəyin artıq prezident ikən Türkiyə Böyük Millət Məclisindəki insanı riqqətə gətirən parlaq çıxışını xatırlayıram.

Cavid yadigarı Turan xanım, görkəmli fizik Yılmaz Verdiyev, bir də mən Turan xanımgildəydik, birlikdə baxırdıq.

Yılmaz: “Bu çıxışa yəqin Əbülfəz bəy ömrü boyu hazırlaşıb”, – dedi.

Dürüst müşahidə idi.

Böyük sevgilər insanları ən inanılmaza, ən ağlagəlməzə də inandıra bilir.

Əbülfəz bəy də heç kimin təsəvvürə belə gətirmədiyinə – XX yüzilin son çərəyində sovet dövlətinin tar-mar olacağına, Azərbaycanın istiqlalına qovuşacağına, özünün bu müstəqil dövlətin başçısı kimi bir gün Azərbaycan insanına, türk insanına ən yüksək kürsülərdən müraciət edəcəyinə inanırmış, o müraciətlərini illər boyu yaddaşında, röyalarında kəlmə-kəlmə təkrarlayırmış.

Röyalar gerçək oldu.

***

Türkiyədə Əbülfəz bəyi çox sevirdilər, indi də sevirlər.

Bunun bir tərəfi Əbülfəz bəyin dövlət adamı olaraq Türkiyəyə ifrat (Məhz ifrat. Peşəkar siyasət və diplomatiya isə ifratları istisna edir) sevgiylə apardığı siyasətlə əlaqəlidirsə, Türkiyənin dövlət və dövlətçilik maraqlarından kök alırsa, digər tərəfi, həm də əsas tərəfi türkiyəlilərin Əbülfəz bəydə görüb duyduqları coşğun türkçülük məhəbbəti ilə bağlıdır.

Əbülfəz bəy dövlət işiylə, siyasətlə, hərəkatçılıqla, xalqçılıqla, elmlə məşğul oldu.

Dövlət işində, siyasətdə, hərəkatçılıqda Əbülfəz bəyi bu və ya digər dərəcədə, daha yaxşı və nisbətən zəif də olsa əvəz edə biləcək xeyli adamlar saya biləriksə də, zənnimcə, vaxtın bugünündə Əbülfəz bəyin millətçilik və türkçülük səmtində yerini tutacaq, Əbülfəz bəy böyüklükdə, Əbülfəz bəy sədaqətdə, Əbülfəz bəy cəsarətdə qüvvə, şəxsiyyət yoxdur.

Və Əbülfəz bəy insafsızca qəfil və erkən gedişiylə çox sevdiyi milləti üçün istəməyə-istəməyə bu müşkülü də yaratmış oldu.

Əbülfəz bəy prezidentlikdən aralandıqdan sonra iqtidar tərəfindən hərdən istehzalara, hərdən təhqirlərə, hərdən hədələrə məruz qalsa da, o iqtidara həm də gərək(!) idi.

Əbülfəz bəy uğrunda çalışdığı bu millətin bir qisminin dilində haqqitirən, nankor deyişlərə, iynəli lətifələrə hədəf seçilsə də, o bu millətə lazım idi.

(Ona qarşı belə ürəkağrıdan yanaşmaları Ramiz Rövşən dəqiq görüb:

Sənə bir daş atar yerindən duran,

Səni sevdiklərin daş-qalaq eylər.

Bir əlində daş var, birində Quran,

Daş atan bilirmi nə günah eylər?

Silərsən gözündən axan yaşları,

Öpüb əzizlərsən sən o daşları,

Deyərsən: “Sağ olun, qan qardaşlarım,

Məni təzə daşa kim qonaq eylər?!”)

Bir-birini didən, bir-birinə umulmaz dargözlüklə baxan, biri digərinə həsədli münasibətlər bəsləyərək birincilik, liderlik sevdası ilə çeynəşən müxalifət qüvvələri arasında Əbülfəz bəy vaxtaşırı mənfur ittihamlara, tikanlı sözlərə, qəliz şübhələrə “layiq görülsə” də, o, yaradıcılarından, memarlarından olduğu çağdaş Azərbaycan müxalifətinə qovuşdurucu, səmtləndirici öndər kimi çox lazım idi.

Amma bu gün – milli oyanış və dirçəlişimizin indiki mərhələsində, milli ruhumuzun, milli varlığımızın, milli mənşəyimizin içəridəki maskalı nanəciblər və qıraqdakı yüz cür qart və qara qüvvələr tərəfindən saysız təcavüzlərə məruz qaldığı çağlarda Əbülfəz bəy türkçülük maraqlarımıza qarşı istənilən bəlaya və fəsada nüfuzu, çəkisi, qətiyyəti, çağırıcılığı ilə sədd çəkməyi, tərəddüdsüz köks gərməyi bacaran bir qüvvət olaraq hamımıza lazım idi.

Milli mənafe baxımından bu qədər iri olan bir itki – Əbülfəz bəy kimi bir türkçülük carçısının itkisi göynətməyə bilməz.

Əbülfəz bəyin türkçülüyünün bir diqqətədəyər bəliri də bu idi ki, o, müsahibini bu ideyaya yoluxdura, vurğun kəsdirə, öz tərəfdaşına, həmfikrinə döndərə bilirdi.

Yada salıram – bizə Əbülfəz müəllimi ilk təqdim edən 1972-ci ildə Azərbaycan tarixi dərslərimizi aparan Şamil Məmmədbəyli olmuşdu.

Oxumalı olduğu mühazirələrindən bir neçəsini İqrar Əliyevə həvalə etmişdi.

Şamil müəllim özü də bizimlə oturub qulaq asırdı.

İqrar Əliyev kökümüzdən, əslimizdən 1980-90-cı illərdə necə danışır və yazırsa, onda da o cür idi.

Ardınca Əbülfəz müəllim gəldi.

Tam əks olan bir mövqe.

İrançı baxışa qarşılıq olan turançı baxış.

Bizi İran, fars mənşəli elan edən konsepsiyaya qarşı təmiz türk əsilliyimizə aid düşüncə şəbəkəsi dayandı.

Heç kim deyə bilməzdi İqrar Əliyev zəif mühazirəçidir və zəif alimdir.

Nitqi də iti, məntiqi də güclü, peşəkarlığı da yüksək idi, dillər bilirdi, məxəzlərdən agah idi. Meydan tək onda olsaydı, zəkasının gücünə yanlış, millətəzərər baxışlarını qarşısındakına aşılaya, onu inandıra da bilərdi.

Və Əbülfəz müəllim gəldi.

2-3 mühazirəsi boyunca dərsliyimizə artıq yazılmış (ovaxtkı üçcildlik Azərbaycan tarixi dərsliyinin ən məsul və mühüm olan birinci cildinin redaktoru İqrar Əliyev idi), az öncə isə artıq şifahi şəkildə beyinlərimizə pərçim etdirilən saxta təsəvvürü dağıtdı.

Bizə əvvəlki mühazirəçinin şəxsiyyəti haqqında bircə kəlmə belə bəhs etmədən onun guya böyük alim olması haqda mifin puç olduğunu anlatdı.

(Lui Pasterin ibrətli sözlərini yaşadır tarix: “Elmin vətəni yoxdur, alimin Vətəni var!).

Faktları bilə-bilə təhrif edənə, baş-ayaq döndərənə necə “yaxşı alim”, ümumiyyətlə necə “alim” demək olar?

O vaxt – tələbəykən deməmişdik, indi ağlımız elm kəsəndən sonra heç demərik.

Əbülfəz müəllim dərsi deyirdi, mühazirəni oxuyurdu, arada dayanırdı: “Yoruldunuz, bir stolüstü tənəffüs!”

Başlayırdı lətifə danışmağa, tariximizdən hansısa əhvalatı nağıl eləməyə. Ancaq bizi – tələbələrini əyləndirməkçün danışdığı o lətifələr də, cürbəcür rəvayətlər, məzəli əhvalatlar da əslində dolayısı ilə mühazirələrin, mühazirələrindəki vacib ideyaların davamı idi.

O illərdə şahmat tacı uğrunda dünya birinciliyində Moskvada yaşayan, Rusiya Federasiyası vətəndaşı olan Tiqran Petrosyanla dahi amerikan şahmatçı Robert Fişer qarşılaşmışdılar.

Babayolu verməkdən məzələnən, rəqibini öncə bir az qabağa buraxıb sonra onun kürəyini yerə çırpmaqdan ləzzət alan Fişer şakərinə müvafiq olaraq əvvəl oyunu uduzmaqdan başlamış, sonra rəqibini dağıdıcı məğlubiyyətə uğratmışdı.

Əbülfəz müəllimin lətifələrindən biri bu barədəydi ki, Petrosyanın ilk qələbəsindən, uğurlu siftəsindən sonra erməni radiosu elan edir – Amerika şahmatçısı ilə yarışda erməni xalqının böyük oğlu Petrosyan qələbə çalıb. Vəziyyət əvvəl bərabərləşib sonra asta-asta xarablaşmağa başlayanda erməni radiosu elan edir ki, sovet şahmatçısı Petrosyanın mövqeləri zəifləyir. Nəhayət, oyun biabırçı məğlubiyyətlə sona yetəndə erməni radiosu səslənir: “Gürcüstan pionerlər evinin yetişdirməsi Petrosyan uduzdu”.

Biz lətifəyə gülüşüb sakitləşəndən sonra Əbülfəz müəllim yekunlaşdırırdı: “Erməni deyilən budur!”

Və yadımızda lətifədən daha artıq o lətifənin fəlsəfəsi qalırdı.

Demək, istəkli müəllimimiz də məqsədinə çatırdı.

Hansı tələbəsə danışığında dilin alağına çevrilmiş rus kəlmələrindən hansınısa işlədirdi. Əbülfəz müəllim Xəlil Rza kimi “iki quruş cərimə olunursan”, ya “o sözü dilindən at” demirdi.

Şah İsmayıl Xətainin həyatından, qəhrəmanlıqlarından, millətə xeyir işlərindən, sevimli şeirlərindən danışırdı, sözünü bir tarixi rəvayətlə, günlərin birində Xətainin saray kitabxanasına gəlmiş bir salnaməçinin şəhadətiylə bitirirdi: “Gördüm bunlar farsca, ərəbcə olan əsərləri türkcəyə çevirirlər. Diqqət etdim ki, əsər müəlliflərinin adlarının əvvəlindəki “ibn” kəlməsini də tərcümə edirlər. İrad tutdum ki, axı “ibn” ənənəvi olaraq elə belə saxlanılır, niyə onun əvəzində “oğlu” yazırsınız. Cavab verdilər: “Şah İsmayıl bizə qəti tapşırıb ki, tərcümələrinizdə dilimizi bulaşdıran bircə yad kəlməyə də rast gəlsəm əlinizi kəsdirəcəyəm”.

Əbülfəz müəllimin sözarası deyib keçdiyi, “stolüstü tənəffüslər”ini doldurduğu bu lətifələr, rəvayətlər, söyləmələrdən gənc beyinlərimizə və ürəklərimizə vətənsevərlik, millətsevərlik qığılcımları səpilirdi.

***

Tanıdığım ilk vaxtlardan – tələbəlik illərimdən ta ömrünün sonunacan həmişə onun dilində “Güney Azərbaycan” kəlmələrini eşitdim, bu barədə danışmaq o yana, düşünməyin, pıçıldamağın belə yasaq olduğu vaxtlarda Əbülfəz bəyin Şimalla Cənubun birləşməsi arzularını dönə-dönə dinlədim.

Bir çoxlarının Güney Azərbaycanın, bütöv Azərbaycanın azad gələcəyini qurmaq niyyətlərini bəyan edərək bu yolla irəlilədiyi, di gəl hansının hansı məzhəbə, hansı məsləkə qulluq elədiyini sonacan müəyyənləşdirmək, hansının hansı kəşfiyyatın adamı (ya mahiyyətlərinə uyar olsun deyə belə yazaq – adamcığı) olduğunu aşkarlamaq indiki halda yalnız Allah işi olduğu bir dönəmdə Əbülfəz bəy kimi xıltsız, təmiz, barışmaz, satılmaz, yenilməz cənubçunun – güneyçinin belə erkən gedişi onun tərəfindən millətə böyük etibarsızlıq oldu!...

Bu səmtdə də tam əvəzedilməz idi!

Əmin qətiyyətlə deyirəm – bu gün bizdə ikinci beləsi yoxdur.

Rəhmətlik Xudu Məmmədovun yanıqlı bayatısı yaddaşımı sızıldadır:

Dünyadan umma şəkər,

Ömrümüzə turp əkər.

Dərdimiz yetim qalsa,

Bizdən sonra kim çəkər?

(Tələbələrindən biri, mənim sabit və əziz dostum, dəyərli kimyaçı alim, indi vətəndaşı olduğu Türkiyədə yaşayan Hacalı Nəcəfoğlu da Xudu müəllimin bu şeirini bir yazısında istifadə etmişdi və belə yekunlaşdırmışdı: “Biz çəkərik, ustad”.

Bu sözdür, qardaşım. Onlar kimi çəkə bilmərik!).

***

…1994-cü il idi. 5-10 dəqiqə sonra “Gülüstan” sarayında möhtəşəm hadisə baş verəcəkdi. Böyük Heydər Əliyev apardığı son dərəcə ağıllı siyasətin və gərgin, hətta həyat təhlükəli mübarizələrin nəticəsi olaraq zəfərini çalmışdı.

“Əsrin müqaviləsi”nin imzalanma mərasimi başlanacaqdı. Ayaqüstü söhbət edirdik. Jurnalist Qulu Məhərrəmli idi, ovaxtkı milli təhlükəsizlik naziri Namiq Abbasov idi, mən idim, bir-iki nəfər başqa jurnalist…

Ziyalı bir insan olduğu üçün çox hörmət bəslədiyim Namiq müəllim Əbülfəz bəyin İranla, Cənubla bağlı o günlərdə səslənmiş, İran-Azərbaycan münasibətlərinə bəd təsiri ola biləcək son kəskin çağırışlarından gileyləndi ki, axı niyə belə edir?

Qayıtdım ki, Namiq müəllim, qoy etsin də. Elə söz var ki, gərək deyilə, amma dövlət maraqları imkan vermir iqtidar deyə. Əbülfəz bəy o sözləri deyir, qarşı tərəf də görür ki, Azərbaycanda iqtidarın yanaşmasından fərqli olan belə münasibət də var, az da olsa özünü yığışdırır.

…Əbülfəz bəyin sözü eşidilən söz idi, sanbalı olan söz idi. Lap o söz gerçək həyatda cari anda baş tutması mümkünsüz olan söz olurdusa da, özümüzdə də, xaricdə də dövlət səviyyəsində onlara reaksiya doğulurdu.

Əbülfəz bəyi görməməzliyə, eşitməməzliyə vurmaq mümkünsüz idi.

Əbülfəz bəyin boyu uca idi.

Hər mənada.

***

Yenə qayıdıram 1970-lərin əvvəllərinə.

İlk gördüyümdən az dəyişdi Əbülfəz bəyin surəti.

Yerişi şax, əyninə kip oturan tünd kostyumda, qalstuklu, uzun saçlı, zahirən sən deyən rəvan görünməyən, amma son dərəcə çəkici, inam oyadan, təsiredici nitq sahibi.

Bunu da xatırlayıram: tələbələr arasında söz gəzirdi ki, hətta Əbülfəz bəy yatanda da kostyumlu yatır.

Bəlkə bu rəvayət deyil, həqiqətmiş?

Bəlkə o zamanlar, sovet hökumətinin mənəm-mənəm çağlarında ağzından qan iyi gələn, həm universitet auditoriyalarında, həm də o dövrdə çox populyar Baksovet, filarmoniya bağı, bulvar çayxanalarında milli müstəqillik, milli yüksəlişdən ehtirasla danışan, gizli təşkilat quran Əbülfəz bəy hiss edirmiş ki, gecələrdən birində ardınca gələcəklər, onu aparacaqlar?

Bəlkəsiz!

Mütləq bunu nəzərə alırmış Əbülfəz bəy, o təhər qorxulu mübarizə yolunu tutan adam bu qisməti də göz altına almamış olmazdı.

Elə buna görə xeyli gec evləndi.

Elə bunu nəzərində saxladığından müdhiş gecələrdən birində 37-dəki kimi sovet xəfiyyələrinin qəfildən ardınca gələcəyi təqdirdə onların qarşısına tuman-köynəkdə deyil, daimi məğrur görkəmində çıxa bilməkçün həqiqətən kostyumlu da yata bilərmiş.

Yatmaq deyəndə ki, elə örtüyü açılmamış çarpayıya üstdəncə uzanıb mürgü döyürmüş.

Zavallının ömrü boyu rahat günü oldumu ki?!

(Mənəvi sıxıntıları bir qırağa qoyularsa, Kələkidə – doğma yurddakı dinc, sakit günləri, olsun ki, Əbülfəz bəyin həyatının ən rahat parçasıymış).

***

Biz tələbəykən onu tutdular.

Müəllimlərimizdən də, tələbələrdən də donos verənlər, üzünə duranlar olmuşdu.

Əbülfəz müəllim bizə orta çağ tarixindən dərs demişdi.

Amma həbsi, ona ayrı-ayrı insanların münasibəti bizimçün ən müasir tarix dərsi oldu.

Şərqşünaslıq fakültəsi köhnə Kommunist, indiki İstiqlaliyyət küçəsində yerləşirdi. Hüquq fakültəsi də eyni binada dərs keçirdi. Dəhlizdə ilk dəfə Azərbaycanın keçmiş görkəmli hüquqşünaslarının fotolarından ibarət lövhəni görəndə bir cəhətə təəccüblənmişdim.

Həmin 10-15 hüquqşünasın – yaşları 50-ni adlamamış o cavan insanların əksərinin ölüm tarixi 1937-ci il göstərilmişdi.

Uşaq sadəlövhlüyü ilə düşünmüşdüm ki, yəqin ölümləri eyni ilə təsadüf edən bu həmkarlar eyni maşında, ya qatardamı qəzaya uğrayaraq həlak olublar.

Əbülfəz bəy tutulanda dördüncü kursdaydım.

Artıq bilirdim ki, ertə ölümə urcah olmuş o qiymətli hüquqçularımız hansı qəzada həlak olublar…

***

Bəzən qədərincə məlumatı olmayanlar səhv gümana qapılaraq iddia edirlər ki, Azərbaycanda ilk antisovet, millətçi təşkilatı Əbülfəz bəy yaradıb.

Əlbəttə, belə deyil.

1920-ci ildən etibarən Azərbaycanda sovet rejiminə barışmaz münasibət daim yaşayıb, gizli təşkilatlar da olub, mübarizələr də aparılıb, həbslər, sürgünlər, ruhi xəstəxanalara dürtmələr də öz yerində.

1920-ci illərdə istedadlı tələbə gənclərin və yaradıcı cavanların qurduğu “Gənc Azər”dən başlamış ta 1948-ci ildə millətçi-antisovet “İldırım” təşkilatını yaratmış, hərəsi 25 il həbs cəzası almış, müstəqil, bütöv Azərbaycan ideyasını cəsurcasına dilə gətirmiş İsmixan Rəhimov, Gülhüseyn Hüseynoğlu, Hacı Zeynalov, onların daha bir necə nəfər əqidədaşınacan sıra-sıra cəsur, qorxmaz etirazçılarımız da, gizli antisovet təşkilatlarımız da.

Və bu axın bütün təzyiqlərə, təqiblərə, həbslərə rəğmən 1950-ci, 60-cı illərdə də davam edib.

Əbülfəz bəyin xidməti və ötənlərdəki başqa cür düşünənlərdən əsas fərqi odur ki, igid sələflərinin başlamış olduğu şərəfli və məlamətli yolu ləyaqətlə, həm də yeni, daha mürəkkəb tarix kəsiyində davam etdirdi, yeddi on il boyunca səngiməmiş mübarizələrin məntiqi sonluğa çatmasına nail oldu.

***

…Həbsdən təzə qayıtmışdı Əbülfəz bəy.

Əlyazmaları institutunda işləyirdi (o vaxt ora hələ institut yox, fond idi).

Rastlaşdıq. Elə həbsindən əvvəlki çılğınlığı və ehtirası ilə o məsələlərdən ki, bizə dərslərdə danışırdı, yenə başladı danışmağa.

Həbs onu dəyişə bilməmişdi.

Siyasi dustaq həyatı nə sındıra, nə qəddarlaşdıra bilmişdi onu.

Əksinə, bir az da mətinləşdirmişdi, tutduğu haqq yolunun doğruluğuna onu daha artıq inandırmışdı.

7-8 əsr əvvəlin qaynaqlarında türk şeirlərini aradığını, Təntəraninin ana dilində bir qəsidəsini tapdığını söylədi.

Radioda “Evrika” adlı verilişlər silsiləsi hazırlayırdım. Dedim: “Əla tapıntıdır. Gəlin bu barədə danışın, verilişdə getsin”.

İmtina etdi: “Lazım deyil, başın ağrıyar, mənim adım onsuz da vayqanlıdır”…

Əl çəkmədim. Yazdıq səsini, verilişi hazırladım. Redaktorların, nəzarətçilərin diqqətini azdırmaqçün çıxışçının adı və soyadını mətndə “Əbülfəz Əliyev” yox, “Əbülfəz Qədirqulu oğlu” kimi göstərmişdim. Duyuq düşmədilər, fəndim keçdi. Veriliş maneəsiz efirə buraxıldı.

Hər halda balaca imkanım daxilində də olsa Əbülfəz bəyin dövlət radiosu ilə çıxış etməsinə, camaat gözündə bir az artıq reabilitəsinə çalışdım.

Və mətləbdən hali olandan sonra həmin çıxışa görə verilişi bağladılar.

Əbülfəz bəy deyən düz çıxdı – mənə də bu kəlmənin hələ dəb olmadığı vaxtlarda “ekstremist” yarlığını yapışdırdılar.

Özü başqalarından ötrü hər əziyyəti çəkməyə həmişə hazır olsa da, başqasının ona görə əziyyət çəkməsini heç rəva bilməzdi Əbülfəz bəy.

Bu əhvalatı eşidəndə də çox peşman olmuşdu. Günahkar özünü sayırdı…

***

…Dahi Mirzə Ələkbər Sabirin məşhur misralarını iqtibas etməyi sevirdi:

Kim ki, insanı sevir, aşiqi-hürriyyət olur,

Bəli, insanlıq olan yerdə də hürriyyət olur.

Düşünürəm ki, bu misralar Əbülfəz bəyin insan və inqilabçı simasına çox yaraşır.

O, hürriyyətin, azadlığın, istiqlalın vurğunu, bu yolun əsgəri idi. Çünki insanı sevirdi, özü yüksək mənada İnsan idi, Hürriyyətin təməlində də insanlığın, insana insani münasibətin dayanması ali inancıydı.

Mənim qavrayışımda bu, Əbülfəz bəyin başlıca əməl düsturu, düşüncə tənliyi idi.

Bu sadə düsturun mühitimizdə yerbəyer olmasına Əbülfəz bəy ömrünü bağışladı, bu tənliyin həlli uğrunda can fəda etməyi özünə tale, alın yazısı olaraq qəbul etdi.

***

1991-92-ci illərdə Hüseyn Cavidə həsr edilmiş tammetrajlı publisistik “Qayıdış” filmini çəkirdim.

Montaj başa çatanda artıq Xalq Cəbhəsi hakimiyyətdə idi.

Filmə Cavidin Azərbaycana qayıdışında xüsusi xidməti olan, o zaman Naxçıvanda yaşayan Heydər Əliyevlə də söhbəti daxil etmək istədim.

Bu çəkilişə icazə verilmədi.

Onda qət etdim ki, tarixi həqiqət və ədalət naminə 1982-ci ilin oktyabrında Cavid cənazəsi Bakıda, Əlyazmaları İnstitutunda qoyularkən Heydər Əliyevin də fəxri qarovulda dayandığı xronikanı filmə əlavə edim.

Film hazır oldu.

Baxdılar və tələb etdilər ki, filmin təsdiq edilməsini istəyirəmsə, gərək həmin epizodu çıxaram.

Çıxarmadım.

Film ekrana buraxılmadan rəfdə yatdı.

Bu arada Cavidin Ömər Eldarov tərəfindən yaradılmış möhtəşəm abidəsi hazır oldu, təntənəli mərasimdə açılış lentini Turan Cavidlə prezident Əbülfəz Elçibəy kəsdilər. Həmin mərasimdə mən çıxış etdim.

Cavid abidəsinin illərlə gözlədiyimiz açılış anlarını lentə aldıq ki, filmə əlavə edək.

Aşkarlanma üçün adətən olduğu kimi, çəkilmiş hissəni Kiyevə göndərdik və 1993-cü ilin may ayı idi.

Lentin pozitivi Kiyevdən geri dönənə, bu epizod filmə əlavə edilərək təzədən Kiyevə göndərilənədək 1993-cü ilin iyun hadisələri baş verdi, hakimiyyət dəyişikliyi oldu, televiziyanın da rəhbərliyinə yeni adamlar gəldi.

Bu dəfə də Əbülfəz bəylə bağlı epizodu filmdən çıxarmağı tələb etdilər. Buna da razı olmadım.

Bitmiş film yenə qaldı rəfdə.

Neçə ay da belə ötdü.

Nə Heydər Əliyev, nə də Əbülfəz Elçibəylə bağlı kino metrləri qayçıladım, ilk münasib girəvə düşən kimi səsə salmadan filmi təsdiqlədib ekrana çıxışına “hə” aldım…

Tarixdən film çəkirdim, tarixə münasibətdə isə fakta, olmuşa sadiqliyi həmin fakt və olmuşlara şəxsi münasibətdən asılı olmayaraq yüksək tutmağı mənə hələ tələbəlik illərində günlərin birində auditoriyaya “xalq düşmənləri”nin qaralanmış sifətlər ilə dolu bir 1930-cu illər fotosu gətirən Əbülfəz bəy aşılamışdı.

Kələkidən qayıdıb gələndən sonra keçirdiyi ilk mətbuat konfransından sonra həmin əhvalatı ona danışanda fikrə getmişdi və bu qəribə adam – Əbülfəz bəy: “Çox nahaq eləmisən ki, mənə görə filmi ləngitmisən. Bilmirsən o ləngimənin hər günü Turan xanım üçün on ilə bərabər olub!...” – demişdi.

***

…Günlərin birində “Azadlıq” qəzetindən enirdim. Redaksiya sabiq Müəllimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun otaqlarında yerləşirdi.

O vaxtlar hər şənbə günü həmin qəzetdə istiqlal tariximizin ən şanlı şəxsiyyətlərindən olmuş Həsən bəy Ağayev haqda silsilə yazılarım çıxırdı.

Əbülfəz bəy bir dəstə ardıcılı ilə işə – Xalq Cəbhəsi Partiyasının elə həmin redaksiya ilə eyni binadakı qərargahına gəlirdi.

Binanın qarşısında görüşdük.

“Vaxt azdır. Amma gücüm çatan qədər oxuyuram yazdıqlarını”, – dedi.

…Heç yuxumda görməmişdim onu.

Vəfatından 3 gün sonra yuxuma girdi.

Boş, yarıqaranlıq küçə ilə yanaşı addımlayırdıq, deyəsən elə həmin Xaqani küçəsi idi, yəqin ikimizdən başqa heç kim olmadığı üçün mənə nəsə ayrı yer kimi gəlirdi.

Sağlığında heç vəchlə dilə gətirməyəcəyi sözlər dedi: “Niyə məndən bir şey vermədin “Amerikanın səsi”ndə?” (O çağlar mən həmin radionun xüsusi müxbiri idim və Əbülfəz müəllimlə də bir neçə dəfə müsahibələr aparmışdım).

İstədim deyəm ki, ay Əbülfəz müəllim, 3 gündür sizdən gücüm çatan qədər ardıcıl verilişlər hazırlayıram. Elə cənazəniz gələn günü hava limanından qayıdan Sabir Rüstəmxanlıya zəng çalmışdım, yol gedə-gedə maşındaca müsahibə verdi, ertəsi günü dəfninizdən reportaj hazırladım, bu gün özüm efirdən ayrılıq düşüncələrimi söylədim… Verilişlər hazırlamışam, ola bilsin eşitməmisiniz…

Amma beynimdən keçən bu sözləri demək istəyəndə elə həmin yuxunun içində diksinən kimi olub susdum ki, deyərəm, birdən qəlbinə dəyər.

Axı o daha eşidə bilmir…

Verilişlərə necə qulaq asa bilərdi?!

Axı o daha yoxdur…

…İndi bu sözləri yazanda diksinən kimi oluram.

Necə yəni yoxdur?

…Bu yoxluğa inanmaq çətindir.

***

Son sözlərindəndir ki, özümlə dünyadan açılmasının vaxtı çatmamış sirlər aparıram.

Bəlkə o sirlər heç Bu dünyayla, Əbülfəz bəyin bizə bəlli nurlu surəti ilə uyuşmurmuş ki, Bu aləmdə faş olmadan qeybə çəkildilər?!

Qeybə çəkilən sirlər adətən özü ilə sirrin o biri yarısını da aparır…

Qoy o sirlər O dünyada çözülsün.

Ruhların dünyasında.

Sirr sahiblərinin arasında.

Pərvərdigarın öz Son Elçisinə — Məhəmməd peyğəmbərə tövsiyəsidir: “Səndən ruh haqqında soruşacaqlar. De ki, mənə bu barədə az şey söylənib”.

Bunu bir dəfə özü “Quran”dan iqtibas gətirərək dedi.

***

Bu dünyadan özü ilə sirlər apardı.

Amma insan bu dünyada dünyadan apardıqları ilə yox, dünyada yadigar qoyub getdikləriylə qalır.

Əbülfəz Elçibəyin Bu dünyada Bu Millətə təmənnasız sevgisi yadigar qaldı.

…Bu əzabkeş dünyamızda, bu hər şeydən narazılarla dolu dünyamızda Əbülfəz bəy tanıdığım yeganə adamdır ki, xərçəng kimi əzazil mərəzin də nəcib bir keyfiyyətini gördü.

Xərçəngi “mərd” xəstəlik adlandırdı.

Qurbanını bircə anda yaxalayıb canı namərdcəsinə qəfildən almayan, ölümlə gəldiyini irəlicədən bildirən, “yol sona çatır, hazırlaş” deyən dəhşətli xərçəngə də minnətdarlıq etdi, aşkar xəbərdarlığına, birüzlülüyünə, alicənablığına görə ona “sağ ol” dedi.

Belə müdrik qaneolma və minnətdarlıq – hətta ən pis, ən eybəcər olanda da milyonlarla gözün görə bilməyəcəyi yeganə müsbəti sezib seçmək peyğəmbərlərə yaraşan xislətdir.

***

…Adına bu dünyada qoşulan çox əmmalardan, yaşayışından tutmuş Azərbaycanın XX yüzildəki tarixində hər siyasi xadimə qismət olmayan son dərəcə hərarətli, çox izdihamlı dəfninəcən sənə bəslənən saysız-qədərsiz qısqanc, paxıl münasibətlərdən biri də təxəllüsünə edilən rişxəndlər idi.

ELÇİBƏY!

Elçi, xalqçı, millətçi bir Bəy idin.

Ömrünlə sübut etdin!

ELÇİ – sabaha dəxli olan, xəbər, soraq gətirən, müqəddəsliklə bağlantısı olan pak xislətli bir İnsan idin.

Bunu da ən azı ölümünlə, ölüm ayağında ölüm sifətli məşum xərçəngə etdiyin şükran və razılıqla sübut etdin.

Xərçəng xəstəliyi qarşısında insanlıq və təbabət hələ ki, acizdir, Əbülfəz bəy!

Xərçəngi dünyadan qovsa-qovsa, Sizin şükür və minnətdarlığının xəcaləti qovacaq!...

Şərhlər

fikrət 2019-08-23 18:20:23

ALLAH RƏHMƏT ELƏSİN ELCİBƏYƏ ƏVƏZ EDİLMƏZ İNSAN !!!!

Zirəddin 2019-08-23 18:20:23

Ay Miri, sən nə qoyub nə axtarırsan? Elçibəyi Əjdana qanadında gətirmişdi,zamanı gələn kimi kəndinə yolladı ki,əl-ayağa dolaşmasın .Onun ətrafındakıların əksəriyyəti DTK-ya gedib gələnlər idi. Azəbaycan xalqının sadəlövhlüyü ,tolerantlığı onun başına müsibətlər açıb və açmaqdadır.

Əli 2019-08-23 18:20:23

Bir №li postu qoyub xəlvət qacmağın bir adı var fərarilik

Realist 2019-08-23 18:20:23

1.Rəfael müəllim Elçibəyın həbsinə qədər və həbsindən sonrakı davranıçlarındakı fərqi görə bilibmi 2.Elçibəyin prezident postunu qoyub qaçmasını necə əsaslandıra bilər? 3.Onun H.Əliyevin göstərişləri ilə hərəkət etdiyi ona məlum deyildi? 4. Belə deyilsə niyə H.Əliyev onu Kələkidən Bakıya gətirtmədi? 5.Rəfael müəllimə elə gəlmirmi ki, Elçibəy ona tapşırılan kimi hərəkət edərək zamanı gəldiyi zaman prezidentliyi təhvil verib. 6.Rəfael müəllim bir az reallığı da nəzərə alaraq məlumat yazsaydı yaxşı olardı.

Rehimov Rehim 2019-08-23 18:20:23

Belke de Sizden çox gózlentileri olan, Sizden incimiß bir čox insanlar Sizi bagisladi. Čox sag Ol.istedadina heč Kim śûbhe etmir

Geber 2019-08-23 18:20:23

El oba şifahi ədəbiiyat nümünəsi kimi , daha dəqiq siyasi dastan mifoloğiyasi stilistikasinda akademikin Elçibəy haqda :_esse janrinda mətni rusca "eleğiya "-hüzünlü xiffət , bizlər azərilər üçün bəyənilən perfomansdir . Bir şərtlə ki kasibçiliqdan və qayğisizliqdan bolluca akkaunt istifadəçisi olasan lap dəqiqi isə şərqşünasliq inistutlarinda işin ola ola işsizlikdən əziyyət çəkəsən . İsppanlar Don Kixotu ədəbiyyatda yaşatdirdilarsa bizlər isə sanki qayiqi çayin qiraqindan belimizə alib şəhərə ğətirdik yəni real həyatda Don Kixotu yaşatdiq. Bu əlbəttə ki , Don Kixotun bir ölkə daxilində səhnəsi kimdən yan keçdisə qaçqin olmadisa , atilan daşlardan deyirəm şükürlü oldu , başi sinanlara Tanri və turkçülük sosial yardimi kömək olsun , bir də ki Antaliyada eyş işrət kurortlari yəni türkçülükdən ayilma məntəqələri :- paran varsa büyur əfəndim**, yoxdursa quru Ordubad çərəzi. Elçibəyi sevmiyənin qəlbi . təkrarlamaq istəyənin ağli yoxdur , bir təkraradan doymayanin isə vicdani . Dünya tarixinin 2000 il ərzində pis yaxşi dokumentallaşmiş səlnaməsi insan taleyinin məşşəqətli və qanli səhifələri daha çox İsa peyqəmbərin adi və şüarlari altinda səlib yürüşləri kimi baş tutmuşdur . İndiki qərb bu tip optik illuziyalardan hələ Faust rolu və Verdinin ölməz əsərlərindəki səhnələrlə peyvəndlənmiş idilərsə də . sonda bu azmiş kimi Hitlerlə disert kimi asfaltlandilar. Elçibəy özü özlüyündə elə də qorxulu xəstəlik bəd xassəli şiş deyilsə də , yəni ençklopedik yaddan çixmiş klinik xəstəlikdirsə yayicilari və yoluxanlar cəmiyyət üçün daha təhlükəlidirlər. Beləki hər hansi bir sərsəm hökümətdən və yaxud liderdən beş on ilə yaxa qurtarmaq olar klinik tarixçəsi bizlərin fizioloğiyasina uyğünlüqu olan virislardan isə yox. Əlbəttə ki mövzunu daha aydin səlis hamini şoka sala biləçək qədərdən də artiq öyrənmişəm deyil həyat təcrubələri də aparmişam lakin bu yerı qədər oxuyanlara bundan da artiq beyin işğəncəsi vermək abirli adama yaraşmaz ki,nöqtələyirəm. O ki qaldi rusca "toska po ne doskazannomu " deyilməmiş son söz filan Elçibəy özünə heş nə ğötürmədi rüşvət filan. Üzr istəyirəm sadə bir açilimi var. Misal yalançi buddistlərin bəzilərində mədədə əti həzm etmək üçün fermenti olmur, ət yemək olmaz. Lakin Elçibəydə bunda na sadə idi . Belki o Stalini də yamsilaya bilməz idi Stalində heç nə özünə öpturməməmək bütövluk polad və qipnotik qüvvənin əmsalina yüklənənən şəxsi qiqiyenasi üçün icad etdiyi texnoloğiya idisə . Elçibətin polad və ya kim olasini Sürət Hüseynob 3 sutkaya labaratoriyadan keçirtdi.

Köhnə azərbaycanlı 2019-08-23 18:20:23

Rafael müəllimə yazıya görə təşəkkür edirəm. Fikimcə yazının qırmızı xətti kimi bu misraları qəbul etmək olar: “Tariximizdə izi olan şəxsiyyətlərimizə biz gərək həmişə diqqətlə, nəvazişlə, ədalətli, insaflı yanaşaq. İttiham etməyə, qınamağa, nəyisə edə bilmədiklərinə, yaxud səhv etdiklərinə görə sonrakı zamanların baxışıyla onları məzəmmət etməyə tələsməyək. Mürəkkəb, çalxantılı günlərin, ayların, illərin gedişində onlara edə bilmədiklərindən daha çox edə bildiklərinə görə dəyəri verək”.

yalçın 2019-08-23 18:20:23

gör kim kimdən uzun-uzadı bir sicilləmə yazır..belə gecikmiş və tam gərəks...

miri 2019-08-23 18:20:23

Gözəl xatirələrində görə çox sağolun. Elçibəy bir şanlı tarix qoydu. Xərçəng özünü, digər "xərçənglər" millətini zəiflətdi. Amma Elçibəy istəkləri bir gün hakim olacaq. İNŞƏALLAH.

Son yazılar


Новости

8 Часто задаваекмых вопросов по поводу вспышки короновируса

Вспышка коронавируса, сосредоточенная в Китае, развивается с головокружительной скоростью.В последние дни Россия и Сингапур закрыли свои границы с Китаем, и Всемирная организация здравоохранения объявила о вспышке чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения. Между тем, правительство США резко усилило свой ответ - выпустило консультативную помощь на самом высоком уровне, изолировало 195 граждан, эвакуированных из Китая, и временно запретило въезд иностранным гражданам, недавно прибывшим в Китай. С учетом того, что число случаев заболевания резко возросло, достигнув 3 февраля более 17 000, с 362 смертельными случаями и масками для лица, вылетевшими с прилавков магазинов, неудивительно, что вопросы - и страхи - циркулируют вокруг 2019-нКоВ, как известно о вирусе. Однако для большинства людей в США нет причин для беспокойства. И хотя разобраться в рисках с новым быстро распространяющимся патогеном сложно, эксперты по инфекционным болезням могут помочь нам разобраться с этим. Здесь приведены ответы на самые острые вопросы о новом коронавирусе и его рисках. 1) Что это за новый коронавирус и каковы симптомы? Коронавирусы - это большое семейство вирусов, которые обычно поражают дыхательную систему. Название происходит от латинского слова corona, означающего корону, из-за остроконечной бахромы, которая окружает эти вирусы. Большинство заражают животных, таких как летучие мыши, кошки и птицы. Известно, что только семь, включая 2019-нКоВ, SARS и MERS, заражают людей. Считается, что атипичная пневмония перешла от летучих мышей к людям в Китае; MERS превратился из летучих мышей в верблюдов для людей на Ближнем Востоке. Никто не знает, откуда появился 2019-нКоВ. На данный момент считается, что он совершил скачок от животных в Ухане, Китай, городе с 11 миллионами, в конце прошлого года. Но исследователи все еще пытаются выяснить его точное происхождение. Что касается симптомов: два из семи коронавирусов, поражающих человека, SARS и MERS, могут вызывать тяжелую пневмонию и даже смерть в 10 и более 30 процентах случаев соответственно. Но другие приводят к более легким симптомам, таким как простуда. На данный момент мы знаем, что 2019-nCoV может убить, но не ясно, как часто или как его смертность сравнивается с SARS и MERS. Снизил ли Китай эпидемию коронавируса на ранней стадии? По данным Центров по контролю и профилактике заболеваний, большинство пациентов сейчас начинают с лихорадки, кашля и одышки. Ранний отчет, опубликованный в The Lancet, предоставил еще более подробную информацию. Было обследовано подмножество первых 41 пациента с подтвержденным 2019 нКоВ в Ухани.Наиболее распространенными симптомами были лихорадка, кашель, мышечные боли и усталость; реже были головная боль, диарея и кашель слизи или крови. У всех были пневмонии и аномалии легких при компьютерной томографии. Что касается тяжести заболевания: 13 пациентов были госпитализированы в ОИТ, а 6 умерли. К 22 января большинство (68 процентов) пациентов были выписаны из больницы. Совсем недавно появились сообщения о людях с очень легкими симптомами, например, о четырех случаях на юге Германии. Есть также свидетельства бессимптомных случаев. Возможно, что когда мы узнаем больше, 2019-нКоВ будет больше похож на грипп, чем на SARS. Это потому, что инфекционные заболевания, как правило, выглядят более серьезными, когда их впервые обнаруживают, поскольку люди, появляющиеся в больницах, как правило, самые больные. И уже новый вирус кажется менее смертоносным, чем как SARS, так и MERS. 2) Как распространяются коронавирусы? Мы еще не знаем, как именно распространяется 2019-нКоВ, но у нас есть много данных о том, как MERS, SARS и другие респираторные вирусы передаются от человека к человеку. И это главным образом из-за воздействия капель от кашля или чихания. Поэтому, когда инфицированный человек кашляет или чихает, он выпускает спрей, и если эти капли попадают в нос, глаза или рот другого человека, они могут передать вирус, сказала Дженнифер Нуццо, эксперт по инфекционным заболеваниям и старший ученый в Центр безопасности здоровья Джона Хопкинса. В более редких случаях человек может опосредованно подхватить респираторное заболевание, «прикасаясь к каплям на поверхности, а затем прикасаясь к слизистым оболочкам» во рту, глазах и носу, добавила она. Вот почему мытье рук является важной мерой общественного здравоохранения - постоянно, особенно во время вспышки. 3) Должен ли я путешествовать во время этой вспышки?   Турист, одетый в респираторную маску у фонтана Треви в центре Рима 31 января 2020 года. Итальянское правительство объявило чрезвычайное положение, чтобы предотвратить распространение нового коронавируса после подтверждения двух случаев заболевания в Риме. Филиппо Монтефорте / AFP через Getty Images И CDC, и Госдепартамент выпустили свои высокопоставленные предупреждения о поездках в Китай, советуя американцам избегать поездок туда на данный момент. (Эти рекомендации могут измениться по мере развития вспышки, поэтому продолжайте проверять их.) И это не только потому, что существует риск заражения этим новым вирусом. Сейчас многие авиакомпании отменяют или сокращают рейсы в Китай, частично из-за снижения спроса. «Меня больше беспокоит непредсказуемость реакции [вспышки] на данный момент», - сказал Нуццо. «Не было бы весело поехать в Китай и как-то там застрять. И возвращаясь, вы будете подвергнуты дополнительному скринингу.» Безопасно ли путешествовать во время вспышки коронавируса? Специалист по инфекционным заболеваниям объясняет. Но люди, обеспокоенные путешествиями, должны помнить, что эти рекомендации ориентированы на Китай, где эпидемия в настоящее время разворачивается. На данный момент 99 процентов приходится на материковый Китай. И более половины из них в Хубэй. «Риск заражения этой инфекцией за пределами Хубэя и, действительно, за пределами Китая, удивительно низок», - сказал Исаак Богох, профессор Университета Торонто, который изучает, как воздушные путешествия влияют на динамику вспышек, включая новую коронавирусную инфекцию. Люди с вирусом были обнаружены в других странах, поэтому ВОЗ объявила вспышку чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения. Но на сегодняшний день это в основном путешественники из Китая. «Мы можем подсчитать количество людей, которые никогда не сталкивались с Хубэем или Китаем, которые были заражены этим вирусом одной или двумя руками», - сказал Богох. «Поэтому, если люди путешествуют [за пределами Китая,] ваш риск близок к нулю процентов». Что если вам нужно путешествовать и вы сидите рядом с больным? Богоч сказал, что даже не время паниковать. «Была проведена определенная работа по изучению риска заражения инфекционными заболеваниями в результате авиаперелетов. Риск заражения респираторной инфекцией воздушным транспортом по-прежнему чрезвычайно низок ». Риск возрастает, если вы оказались в шести футах от человека с респираторной инфекцией. Но даже там простая близость не обязательно означает, что вы поймаете что-нибудь. Вместо этого, чем более заразен человек, и чем дольше вы сидите рядом с ним, тем выше ваш риск. Если вы не находитесь рядом с человеком очень долго или не очень заразны, тем ниже риск. И опять же, маловероятно, что у больного даже есть коронавирус. 4) Я все еще беспокоюсь о новом коронавирусе. Что я должен сделать, чтобы защитить себя? Купить маску?   Люди носят медицинские маски в качестве меры предосторожности против коронавируса, прогуливаясь по Нью-Йорку 30 января 2020 года. Tayfun Coskun / Anadolu Agency by Getty Images В США риск для населения в настоящее время считается низким. И почти каждый эксперт в области здравоохранения, с которым говорил Вокс, сказал, что нет убедительных доказательств в поддержку использования масок для лица для профилактики заболеваний среди населения в целом. Маски полезны только в том случае, если у вас уже есть респираторная инфекция и вы хотите свести к минимуму риск ее распространения среди других людей или если вы работаете в больнице и находитесь в прямом контакте с людьми с респираторными заболеваниями. (Кроме того, есть сообщения о том, что маски и другие материалы принадлежат медицинским работникам, чтобы оставаться в безопасности.) Как технические компании пытаются справиться с мошенничеством по поводу коронавируса? Вот почему CDC советует против использования масок для обычных американцев. «Вирус не распространяется в широких кругах общества», - объяснила Нэнси Мессонье, директор Национального центра иммунизации и респираторных заболеваний CDC, на брифинге для прессы 30 января. Но люди все равно копят их по неправильным причинам. По словам Мессонье, лучшее, что вы можете сделать, чтобы предотвратить всевозможные болезни, это «вымыть руки, прикрыть кашель, позаботиться о себе и следить за информацией, которую мы предоставляем». 5) Как насчет случаев, когда люди распространяют вирус до того, как у него появятся симптомы? Разве это не беспокоит? У нас есть лучшее доказательство того, что вирус может распространиться до того, как у человека появятся симптомы, из Германии. Там, как известно, четыре человека имеют вирус. Вспышка была выявлена ​​в Баварии 27 января, когда немецкому бизнесмену был поставлен диагноз. Он встречался с коллегой-женщиной, который приезжал из Шанхая и имел вирус, но не знал об этом. Женщина только начала чувствовать симптомы - такие как лихорадка и кашель - после того, как она покинула Германию, и через несколько дней после встречи с немецким бизнесменом. Это говорит о том, что она, возможно, передала вирус человеку, прежде чем узнает, что она больна. К 28 января три сотрудника бизнесмена были диагностированы с вирусом, согласно сообщению случая Нового английского медицинского журнала. У одного был контакт с женщиной из Шанхая; двое других, похоже, получили вирус от немецкого бизнесмена. «Тот факт, что бессимптомные люди являются потенциальными источниками инфекции 2019-нКоВ, может потребовать переоценки динамики передачи текущей вспышки», - пишут авторы исследования. Но они также подчеркнули, насколько легкое заболевание оказалось у немецких пациентов. И возникает вопрос о том, действительно ли женщина была без симптомов и насколько бессимптомный риск представляет собой для общественного здравоохранения. «Даже если бы были случаи бессимптомной передачи этогоинфекции, как правило, это будут редкие случаи, и почти со всеми другими инфекциями дыхательных путей, известными человечеству, это не люди, которые ведут эпидемию », - сказал Богох. 6) Означает ли заявление ВОЗ, что коронавирус является глобальной чрезвычайной ситуацией в области здравоохранения, означает, что это станет смертельной пандемией?   Генеральный директор ВОЗ Тедрос Адханом Гебреесус (справа) вместе с руководителем Программы ВОЗ по чрезвычайным ситуациям в области здравоохранения Майклом Райаном на пресс-конференции после Комитета по чрезвычайной ситуации ВОЗ, на которой обсуждается вопрос о том, является ли новый коронавирус международной чрезвычайной ситуацией в области здравоохранения, 30 января 2020 года в Женеве. Фабрис Коффрини / AFP через Getty Images Объявление ВОЗ «чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения, имеющей международное значение», или PHEIC, не означает, что это станет смертельной пандемией. Вместо этого PHEIC - это политический инструмент, который агентство может использовать, чтобы попытаться предотвратить пандемию - привлечение внимания к серьезной угрозе заболевания, вовлечение мирового сообщества в скоординированные ответные меры на вспышку, мобилизация ресурсов и предоставление странам рекомендаций о том, как реагировать, и остановить распространение болезни через границы. Генеральный директор агентства Тедрос Адханом Гебреесус очень четко заявил, что они объявили тревогу в качестве меры предосторожности: агентство обеспокоено потенциальным ущербом, который может нанести вирус в странах с более слабыми системами здравоохранения, и призвало международное сообщество оказать помощь. Он подчеркнул, что подавляющее большинство случаев по-прежнему в Китае, и что Китай быстро принял меры по контролю над вспышкой. Два ключевых вопроса, которые определят, станет ли вспышка коронавируса пандемией Хотя есть случаи, по крайней мере, в 23 других странах, они не превратились в локальные вспышки. Так что на данный момент CDC и ВОЗ все еще называют это вспышкой. Однако очень скоро эксперты в области здравоохранения могут определить, что в Китае достаточно случаев, чтобы назвать вспышку эпидемией. И если заболевание будет продолжать распространяться локально в других странах, оно может перерасти в пандемию (которая определяется как эпидемия, распространяющаяся на два или более регионов мира). «Это очень, очень трансмиссивно, и почти наверняка это будет пандемия», - сказал New York Times доктор Энтони Фаучи, директор Национального института аллергии и инфекционных заболеваний. «Но будет ли это катастрофическим? Я не знаю." Это подводит нас к вопросу о смертельности: мы еще не знаем, насколько смертельна эта болезнь. Если взять текущее количество смертей и разделить его на число известных случаев, «смертность от случаев составляет 2 процента, а в первые дни она снизилась с 3 процентов», - говорит Говард Маркел из Мичиганского университета, изучающий вспышки.«И если он будет действительно очень низким, мы, вероятно, скажем - как мы это делали в Мексике в 2009 году со свиным гриппом - что это нечто очень похожее, если не менее смертельное, чем обычный сезонный грипп». Так что, как только будет обнаружено больше таких легких или бессимптомных случаев, этот вирус может выглядеть гораздо менее пугающим. «Мы живем [с] и терпим большое количество респираторных вирусов, - сказал Нуццо, - некоторые из них даже более передаваемы, чем оценки, которые люди придумали для этого - но они не попадают в заголовки». новый коронавирус выглядит менее серьезным, добавила она, «возможно, мы отходим от сдерживания вируса как цели до минимизации его распространения». 7) Есть ли риск возникновения вспышки в моем городе?   Две женщины в лицевых масках 31 января 2020 года в Ньюкасл-апон-Тайн, Англия. Некоторые из лучших исследований по этому вопросу принадлежат Богочу и его коллегам. В последние пару недель они провели отличные исследования в городах, наиболее уязвимых к новым коронавирусным инфекциям. Что такое большой вынос? Это действительно Восточная Азия и Юго-Восточная Азия, которые наиболее подвержены риску. Исследователи - из Оксфордского университета, Университета Торонто и Лондонской школы медицины и тропической гигиены - использовали данные 2019 года от Международной ассоциации воздушного транспорта, чтобы найти все города Китая, которые приняли в течение февраля не менее 100 000 пассажиров из Ухани в течение февраля. Апрель. Затем они смоделировали, как болезнь могла распространиться из этих городов, если они столкнулись с локальными вспышками. Вот 15 из 50 лучших направлений, в которых могут наблюдаться вспышки (также обратите внимание на число IDVI - Индекс уязвимости к инфекционным болезням - число. Это показатель способности страны управлять инфекционными заболеваниями. Баллы ближе к нулю означают, что они меньше подготовлены.)   Оксфордский журнал медицины путешествий: «Никто не удивится, если в Европу и США будет экспортировано больше дел», - сказал Богоч. «Но места, в которых будет наибольший объем и количество экспортируемых инфекций, будут в центрах Восточной Азии и Юго-Восточной Азии». 8) Когда это закончится? Как объяснил мой коллега Брайан Резник, эта вспышка может быть прекращена несколькими способами. Возможно, меры общественного здравоохранения - быстрое выявление случаев заболевания, изоляция зараженных людей - остановят распространение этого коронавируса. (Вот что остановило распространение атипичной пневмонии в 2003 году.) Поскольку это зоонозная болезнь, исходящая от животного, поиск и устранение этого источника также поможет. Или, может быть, будет изобретена вакцина или противовирусный препарат, чтобы обуздать более широкую эпидемию (хотя это, вероятно, займет годы). Наконец, есть вероятность, что вирус просто вымрет.«Вспышки болезней напоминают пожары», - пишет Резник. «Вирус - это пламя. Чувствительные люди - топливо. В конце концов огонь сгорает сам, если у него кончается растопка. Вспышка вируса закончится, когда он перестанет находить подверженных заражению людей ». Существует также шанс, как сказал Нуццо Вокс, что это просто становится одной из болезней в обращении, которые обычно заражают людей. Какое беспокойство снова зависит от того, насколько серьезным окажется 2019nCoV.

Проблема климата и насколько её сложно решить

Все варианты обмена Сталелитейщик. Работа с доменной печью для производства стали и чугуна. Эта часть была впервые опубликована в октябре 2019 года и была слегка обновлена. Климатические активисты любят говорить, что у нас есть все решения, которые нам нужны для борьбы с климатическим кризисом; нам не хватает только политической воли. Хотя с точки зрения политики это действительно так - у нас, безусловно, достаточно решений, чтобы начать работу и вносить большие изменения, но с технической точки зрения это неправильно. Истинное поражение от изменения климата будет означать получение чистых нулевых выбросов углерода и в конечном итоге отрицательных выбросов. Это означает обезуглероживание всего. Каждый сектор экономики. Каждое использование ископаемого топлива. И на самом деле, есть некоторые сектора, некоторые виды использования ископаемого топлива, которые мы еще не знаем, как обезуглерожить. Возьмем, к примеру, промышленное тепло: чрезвычайно высокотемпературное тепло, используемое для производства стали и цемента. Это не сексуально, но это важно. На тяжелую промышленность приходится около 22 процентов глобальных выбросов CO2. Сорок два процента из этого - около 10 процентов глобальных выбросов - поступают от сжигания с целью производства большого количества высокотемпературного тепла для промышленных продуктов, таких как цемент, сталь и нефтехимия. Чтобы поместить это в перспективу, промышленное тепло на 10 процентов больше, чем выбросы CO2 всех автомобилей в мире (6 процентов) и самолетов (2 процента) вместе взятых. Тем не менее, подумайте, сколько вы слышите об электромобилях. Подумайте, как много вы слышите о стыдливом полете. Теперь подумайте, сколько вы слышите о ... промышленном тепле. Не очень, я думаю. Но дело в том, что сегодня практически все это сжигание происходит на ископаемом топливе, и существует очень мало жизнеспособных низкоуглеродных альтернатив. По разным причинам промышленное тепло будет одним из самых крепких орешков с точки зрения выбросов углерода. И мы даже не начали.   Цементный завод в сумерках. Цементный завод в сумерках. Getty Images Некоторый свет пролился на это слепое пятно с выпуском в конце 2019 года двух докладов Хулио Фридмана, исследователя из Центра глобальной энергетической политики (CGEP) при Колумбийском университете (среди многих предметов в длинном резюме). Первый доклад, в соавторстве с Чжиюань Фаном и Ке Тангом из CGEP, посвящен текущему состоянию промышленной тепловой технологии: «Низкоуглеродистые тепловые решения для тяжелой промышленности: источники, варианты и затраты сегодня». Второй, в соавторстве с группой ученых для Форума «Инновации для прохладной земли» (МИЭФ), представляет собой дорожную карту по декарбонизации промышленного тепла, включая набор политических рекомендаций. В этих отчетах их много, но я предполагаю, что ваше терпение к промышленному теплу ограничено, поэтому я свел его к трем разделам.Во-первых, я кратко расскажу о том, почему промышленное тепло так трудно декарбонизировать; во-вторых, обзор доступных вариантов обезуглероживания; и в-третьих, некоторые рекомендации о том, как двигаться вперед. Почему промышленное тепло является такой неприятной углеродной дилеммой Есть причина, по которой вы мало слышите о промышленном тепле: потребители не покупают его. На этом рынке преобладают крупные, малоизвестные промышленные фирмы, которые работают вне поля зрения общественности. Таким образом, в отличие от электричества или автомобилей, существует небольшая перспектива продвижения рынка через популярный потребительский спрос. Политики должны будут сделать это самостоятельно. И это будет нелегко. Крупнейшими промышленными источниками выбросов являются цементная, сталелитейная и химическая промышленность; также внесли заметный вклад в переработку, удобрения и стекло. Как группа, эти отрасли имеют три примечательные особенности. Во-первых, почти все они являются предметом мировой торговли. Их цены не установлены внутри страны. Они конкурируют с оптимизированными цепочками поставок по всему миру с минимальной наценкой. Внутренняя политика, которая повышает цены, может привести к «утечке углерода» (то есть компаниям, которые просто переезжают за границу, чтобы найти более дешевую рабочую среду и условия эксплуатации). Более того, некоторые из этих отраслей, особенно цемент и сталь, особенно ценятся национальными правительствами за их рабочие места и их последствия для национальной безопасности. Политики опасаются любой политики, которая может оттолкнуть эти отрасли. «В качестве одного из признаков, большинство цемента, стали, алюминия и нефтехимических продуктов получили экологические отказы или были политически освобождены от углеродных ограничений, - говорится в отчете CGEP, - даже в странах с жесткими углеродными целями.   Печь на алюминиевом литейном заводе. Печь на алюминиевом литейном заводе. Getty Images / Культура РФ Во-вторых, они включают оборудование и оборудование, рассчитанное на срок от 20 до 50 лет. Доменные печи иногда доходят до 60. Это крупные, долгосрочные капитальные вложения, с относительно низким товарооборотом. «Немногие промышленные объекты демонстрируют признаки скорого закрытия, особенно в развивающихся странах, - говорится в отчете CGEP, - что делает проблематичным развертывание заменяющих объектов и технологий». По крайней мере, решения, которые могут работать с существующим оборудованием, будут иметь преимущество. В-третьих, их эксплуатационные требования являются строгими и разнообразными. Общим для всех них является то, что им требуется большое количество высокотемпературного тепла и высокий «тепловой поток», способность поставлять большое количество тепла стабильно, надежно и непрерывно. Простои в этих отраслях невероятно дороги. В то же время конкретные требования и процессы в этих отраслях сильно различаются.В качестве примера можно привести сталь и чугун с использованием доменных печей, в которых сжигается кокс (форма «приготовленного» угля с высоким содержанием углерода). «Кокс также обеспечивает углерод в качестве восстановителя, выступает в качестве структурной опоры для удержания рудной нагрузки и обеспечивает пористость для растущего горячего газа и тонущего расплавленного железа», - говорится в отчете CGEP. «Из-за этих многочисленных ролей прямая замена сжигания кокса на альтернативный источник технологического тепла нецелесообразна». Цементная печь работает несколько иначе, как и реакторы, которые приводят в действие химические превращения, как и стеклодув. Разнообразие конкретных эксплуатационных характеристик затрудняет повсеместную замену промышленного тепла. Каждая из этих отраслей потребует своего решения. И это должно быть решение, которое не сильно увеличивает их расходы или, по крайней мере, предпринимает шаги по защите их от международной конкуренции. Вариантов на сегодняшний день не так много, чтобы говорить о. Варианты обезуглероживания промышленного тепла ограничены Каковы альтернативы, которые могли бы обеспечить высокую температуру и высокий тепловой поток с меньшими или нулевыми выбросами углерода? Отчет не является оптимистичным: «Путь к чистой эмиссии углерода для промышленности не ясен, и сегодня только несколько вариантов кажутся жизнеспособными». Альтернативы можно разбить на пять основных категорий: Биомасса: биодизель или щепа могут быть сожжены напрямую. Электричество: «резистивное» электричество можно использовать, например, для питания дуговой печи. Водород: технически это подкатегория электричества, так как она получена из процессов, приводимых в действие электричеством; он производится паровым риформингом метана (SMR) для производства «серого» водорода с интенсивным выбросом углерода, SMR с улавливанием и хранением углерода для получения «голубого» водорода, или электролизом, вытягивающим водород непосредственно из воды, чтобы сделать низкоуглеродистым « зеленый »водород. Ядерная энергия: Атомные электростанции, как обычные реакторы, так и новые реакторы третьего поколения, выделяют тепло, которое можно переносить в виде пара. Улавливание и хранение углерода (УХУ): Вместо того, чтобы обезуглероживать сами процессы, их выбросы CO2 могут быть уловлены и захоронены, либо CO2 непосредственно от источника тепла («тепло CCS»), либо CO2 от всего предприятия («CCS с полным оборудованием» «). Все эти варианты имеют свои трудности и недостатки. Ни один из них не близок к паритету затрат с существующими процессами. Некоторые из них ограничены интенсивностью тепла, которое они могут производить. Вот разбивка:   Требования к промышленной температуре Некоторые варианты ограничены конкретными требованиями конкретных производственных процессов.Цементные печи лучше работают с плотным внутренним топливом; резистивное электричество на внешней поверхности также не работает. Но самые большие ограничения - это затраты, когда новости несколько разочаровывают по двум причинам. Во-первых, даже самые перспективные и жизнеспособные варианты существенно повышают эксплуатационные расходы. И, во-вторых, варианты, которые в настоящее время являются наименее дорогими, не совсем те, которые могут предпочесть экологи. В отчете много говорится о методологии сравнения затрат по технологиям, но главное, что следует иметь в виду, является то, что эти оценки являются предварительными. Они включают в себя различные оспариваемые предположения, а реальные данные о производительности часто недоступны. Так что все это нужно взять с крошкой соли в ожидании дальнейших исследований. Тем не менее, вот примерное сравнение стоимости:   Сравнение стоимости промышленных вариантов отопления Вы можете заметить, что большинство синих полос, низкоуглеродистых вариантов, слишком дорого. Единственно доступными являются ядерный и синий водород. Водород является наиболее перспективной альтернативой С точки зрения способности генерировать высокотемпературное тепло, доступности и пригодности для различных целей, водород, вероятно, является ведущим кандидатом среди альтернатив промышленного тепла. К сожалению, уравнение затрат на водород не является хорошим: чем оно чище, тем оно дороже. Самый дешевый способ получения водорода, способ, которым сейчас производится около 95 процентов его, - это паровой риформинг метана (SMR), который реагирует пар с метаном в присутствии катализатора при высоких температурах и давлениях. Это чрезвычайно углеродоемкий процесс, поэтому «серый водород». Выбросы углерода от SMR могут быть уловлены и захоронены с помощью CCS (хотя сегодня они редки). Как видно из диаграммы выше, этот вид «голубого водорода» является самой дешевой низкоуглеродной альтернативой высокотемпературному промышленному теплу. «Зеленый водород» получают электролизом, используя электричество для отделения водорода от воды. Если это сделано с безуглеродной энергией, это также безуглеродное. Существует несколько различных форм электролиза, в которые нам не нужно вмешиваться. Главное, что нужно знать, это то, что они дорогие - наименее дорогой в два с лишним раза дороже голубого водорода.   Затраты на водород Вот упрощенная диаграмма затрат, чтобы сделать эти сравнения более понятными:   Промышленные затраты на тепло Примечание. Эти цифры отражают то, «что можно сделать сегодня на существующих объектах». В отчете CGEP подчеркивается, что «авторы не сбрасывают со счетов будущий потенциал для более дешевых систем». Подробнее об этом позже. На данный момент, в первом приближении, все доступные низкоуглеродистые альтернативы существенно повышают стоимость промышленных тепловых процессов по сравнению с базовым уровнем. И вот что действительно важно: в большинстве случаев улавливать и закапывать СО2 в этих процессах дешевле, чем переключать системы на низкоуглеродные альтернативы. CCS часто дешевле альтернатив с низким содержанием углерода Взять цементную продукцию. Для него требуется температура не менее 1450 ° C, поэтому единственными возможными вариантами являются водород, биомасса, резистивный электрический или CCS. Вот как бы они увеличили затраты на производство цемента («клинкера»):   затраты на производство цемента Как видите, каждая низкоуглеродистая альтернатива повышает затраты более чем на 50 процентов по сравнению с базовым уровнем. Единственные, которые не повышают его более чем на 100 процентов, - это CCS (только от источника тепла), синий водород или резистивный электрический в местах с чрезвычайно дешевой и обильной не содержащей углерода энергией. Альтернативой, которую предпочитают климатические ястребы, безуглеродный вариант, который лучше всего подойдет для большинства применений, является зеленый водород. Но это в настоящее время повышает затраты между 400 и 800 процентами. Ситуация примерно такая же для стали:   Стоимость стали И так далее, от химикатов до стекла и керамики; Практически в каждом случае самое дешевое решение по обезуглероживанию в ближайшей перспективе заключается только в улавливании и захоронении выбросов углерода. Конечно, это только в среднем. Фактические затраты будут зависеть от географии - есть ли подходящие места захоронения для CO2, дешевый ли природный газ, есть ли поблизости много воды или ветра - но нет никакой простой правды о сегодняшних альтернативах промышленного тепла: что такое зеленый не очень выполнимо, а то, что выполнимо, не очень зелено. Вот качественный график, который пытается понять эти отношения.   Промышленное отопление Что наиболее выполнимо - это справа. Что самое дорогое, так это топ. На данный момент в этом правом нижнем допустимом / дешевом квадранте не так много, кроме голубого водорода. В отчете подчеркивается, что эти начальные технологические рейтинги являются «в лучшем случае временными» и «весьма спекулятивными, неопределенными и условными.«Нужно понимать гораздо больше о стоимости и целесообразности этих вариантов. Их относительная привлекательность может быстро измениться с развитием технологий. Что приводит нас к рекомендациям. Как сделать зеленое промышленное тепло дешевле, а дешевое промышленное тепло зеленее Фридманн несколько раз подчеркивает, что одним из самых ясных результатов всего этого исследования является необходимость проведения дополнительных исследований. Доступные данные по промышленным альтернативным источникам тепла являются редкими и противоречивыми, и существует несколько попыток сравнить затраты по категориям. Самая насущная необходимость - это дополнительный анализ и исследования. Тем не менее, есть путь вперед. В документе МИЭФ рассматривается вышеупомянутая информация, а затем предлагается ряд политических рекомендаций. Первое и самое важное - это усиление государственной поддержки исследований и разработок (НИОКР). Именно здесь сообщение «у нас есть решения, в которых мы нуждаемся» может быть контрпродуктивным. Да, нам нужно немедленно начать развертывание доступных чистых технологий в масштабе. Но нам также необходимо уделить внимание тем секторам экономики, которые мы еще не знаем, как обезуглерожить. Мы должны определить перспективные технологии, как это делают эти отчеты, и начать сознательно работать, чтобы снизить их стоимость. По крайней мере, США нужно увеличить свои ежегодные расходы на исследования в области чистой энергии (около 15 миллиардов долларов) примерно в десять раз, создать некоторые региональные и отраслевые исследовательские центры и привлечь партнеров из промышленности для ускорения процесса коммерциализации. Во-вторых, промышленное тепло - это та область, где государственные закупки могут сыграть огромную роль - правительства закупают большое количество стали, бетона и химикатов. «Стандарты закупок, в которых предпочтение отдается продуктам с наименьшим содержанием встроенного углерода, могут привести к значительным изменениям в промышленном поведении», - говорится в докладе МИЭФ. В-третьих, правительство должно помочь компенсировать возросшие затраты на альтернативы с помощью фискальных субсидий, будь то кредитные гарантии, прямые гранты, льготные тарифы или что у вас есть. Общественные деньги нужны, чтобы двигаться вперед. В-четвертых, для многих альтернатив требуется новая инфраструктура (например, электрические или водородные трубопроводы), и правительство может помочь в ее создании.   Коробка передач Нужно больше таких, наверное. Shutterstock Пятое (примечание: не первое, пятое): цена на углерод будет ускорять все. Непонятно, насколько высокой должна быть цена, чтобы полностью компенсировать дополнительные затраты на альтернативы - в некоторых приложениях она, вероятно, будет неосуществимо высокой, поэтому все же потребуется политика в конкретных секторах - но любая цена вообще поможет.В-шестых, для защиты от международной конкуренции со стороны стран с более низкими стандартами тарифы на углерод могут взиматься с импортируемых промышленных товаров с более высоким содержанием углерода. В-седьмых, всегда есть хорошие старомодные мандаты: правительство может просто потребовать отказа от использования ископаемого топлива в этих секторах. Наконец, добровольные отраслевые ассоциации могут содействовать распространению знаний и передового опыта среди компаний, в то время как министерство по чистой энергии на международном уровне может сделать то же самое среди стран. Как ясно из этого списка, многое предстоит сделать, прежде чем «у нас есть все необходимые решения» в секторах тяжелой промышленности. Есть и другие сектора, которые по-прежнему трудно обезуглерожить (судоходство, тяжелые грузы, самолеты), и все они выиграют от такой же политики. Нам нужно развернуть то, что мы знаем, и узнать больше о том, чего мы не знаем одновременно. Последнее замечание об электрификации Эти два отчета могут показаться про-CCS, но это не главное, что нужно от них отнять. Даже если это правда, что CCS является самым дешевым текущим вариантом декарбонизации для некоторых отраслей и секторов, он просто не будет доступен во многих областях. И в долгосрочной перспективе цель все еще должна состоять в том, чтобы по возможности искоренить ископаемое топливо, сделав альтернативы более осуществимыми и менее дорогостоящими. Единственное технологическое решение с потенциальным путем снижения кривой затрат до уровня конкурентоспособности с ископаемым топливом (по правильной цене) - это электрификация. Приведенные выше диаграммы показывают две вещи об электрификации промышленного тепла. Во-первых, резистивное электричество - это единственный низкоуглеродистый вариант промышленного тепла, конкурирующий с CCS или голубым водородом, и только в этом случае чистое электричество чрезвычайно дешево и в изобилии. И, во-вторых, единственная действительно безуглеродная, неограниченная, универсальная альтернатива - это зеленый водород, который требует обильных возобновляемых источников энергии. Оба приводят доводы в пользу абсолютной необходимости удешевления чистой электроэнергии. В текущих ценах и с современными технологиями у полностью или в основном возобновляемой сети будут проблемы с промышленным теплом, которое требует огромных, интенсивных количеств энергии, надежно и непрерывно поставляемых. Некоторые промышленные приложения могут вовремя сместить свои потребности, чтобы приспособиться к возобновляемым источникам энергии или сделать их процессы прерывистыми, но большинство не могут. Им нужна управляемая, управляемая сила.   Электродуговая печь. Электродуговая печь.Getty Images / iStockphoto Построение энергосистемы на основе возобновляемых источников энергии, которая могла бы обслуживать тяжелую промышленность, потребовало бы гораздо более дешевого и энергоемкого хранилища, большей и лучшей передачи, более интеллектуальных счетчиков и приборов и лучшего реагирования на спрос, но, прежде всего, это потребовало бы чрезвычайно дешевого и обильного углерода. бесплатное электричество. Все становится проще, если чистая энергия становится дешевле. Это верно для резистивного электричества, это верно для зеленого водорода, и это верно почти для всех трудных для декарбонизации секторов. Дешевое, обильное, чистое электричество - это единственный путь к действительно устойчивой энергетической системе, объединенной вокруг энергосистемы и свободного обмена электронами. Технологии экологически чистой энергии угрожают разрушить энергосистему. Вот как он может адаптироваться. Хотя CCS может быть самым дешевым доступным вариантом для некоторых секторов сегодня, это не может быть конечным пунктом назначения; это должно быть временным. Нам необходимо максимизировать количество CO2, которое мы извлекаем из воздуха, и закапывать его, снижая концентрацию в атмосфере и минимизируя количество, которое мы выделяем. Это может быть неосуществимо в ближайшее время, но в некоторых временных масштабах должно преобладать электричество (и водородное топливо, которое оно может создать). Таким образом, стоит добавить последний кусочек политической рекомендации, о чем явно не говорится в отчете МИЭФ: сделать электроэнергию без выбросов углерода дешевле, любыми необходимыми средствами. Расширить налоговые льготы на возобновляемые источники энергии и расширить их на другие технологии экологически чистой энергии; принять национальный стандарт экологически чистой энергии; пройти отраслевые стандарты производительности; строить междугородние линии электропередачи; использовать государственные закупки; исследования и коммерциализация передовых ядерных и геотермальных технологий; исследовать новые русловые гидроэлектростанции; и ради бога, назначьте цену на углерод. На безуглеродном электричестве держите педаль на полу. Даже когда речь идет о промышленном тепле, которое является настолько сложным, чувствительным к ценам и разнообразным в применении - где CCS может быть лучшим краткосрочным способом - все еще остается верным, что снижение затрат на чистую электроэнергию делает все проще в долгосрочной перспективе. «Дайте мне точку опоры и место, чтобы стоять, - сказал древний математик Архимед, - и я переверну мир».«Дешевое, обильное, безуглеродное электричество - точка опоры для рычага Архимеда, точка рычага, которая делает возможным перемещение остального мира