“”DƏRİN DÖVLƏT”İMİZİ QURA BİLMƏDİK...” – “Qarşıdan yeni geopolitik fırtına gəlir, vaxtımız çox azdır”

Sülhəddin ƏKBƏR

Azad Demokratlar Partiyasının sədri, istiqlalçı millət vəkili,

Əziz həmvətənlər!

Mənim 03 iyun 2020-ci il tarixdə “Azadlıq” radiosunda yayılan müsahibəm, gözlənildiyi kimi, cəmiyyətin müəyyən kəsimlərində, dairələrində ciddi rezonansa, eyni zamanda müəyyən anlaşılmazlıqlara səbəb olub. Bu barədə mənə birbaşa və dolayısilə olan çoxsaylı müraciətləri nəzərə alaraq, vacib hesab edilən bəzi məsələlərə aydınlıq gətirmək istəyirəm.

Lakin öncə məni anlayan və dəstəkləyənlərin hamısına öz təşəkkürümü bildirməyi borc hesab edirəm.

Eyni zamanda, mənimlə razılaşmamalarına rəğmən,öz tənqidi münasibətlərini siyasi etika çərçivəsində bildirənlərə də təşəkkür edirəm.

Zamanı uyğun fürsət bilib Əbülfəz Elçibəy şəxsiyyətinin kölgəsində gizlənərək, onun tərəfdarlarının rəğbətini qazanmaq məqsədilə yersiz yerə üstümə gələnlərə, xüsusilə mütəşəkkil formada etibarsızlaşdırma kampaniyası başladanlara da Allahdan, ən azı, peşman olacaqları günədək uzun ömür arzulayıram.

İndi isəvacib hesab edilən bəzi məsələlərə birbaşa aydınlıq gətirməyə başlamaq istəyirəm.

1. Müsahibə haqqında qısa ümumi məlumat. İşin mahiyyətini bilmədən, öyrənmədən tələm-tələsik sui-qəsd nəzəriyyələri düzəldənlərə deyim ki, bu müsahibə 22 may 2020-ci il tarixdə götürülüb. Müddət təqribən 2 saat olub. Yəni, iki dəfə montaj olunduqdan, böyük hissəsi kəsildikdən sonra yayılan müsahibə danışdıqlarımın yalnız bir hissəsidir. Üstəlik, ciddi montaj qüsurları da var. Bu səbəblə də, təbii, bir çox anlaşılmazlıqlar və ziddiyyətlər ortaya çıxıb.

Onu da bildirim ki, müsahibə mövzusunun nə olacağını öncədən bilməmişəm. Bunu nə mən soruşmuşam, nə də mənə deyilib.

2. MTN-nin arxivi və onun açılması məsələsi. Ümumiyyətlə, “MTN-nin arxivi” geniş anlayışdır. Onun böyük bir hissəsi açıq olub. Burada söhbət konkret olaraq MTN-nin məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı yerdən, yəni təşkilatın arxivinin bir hissəsindən, belə demək mümkündürsə, “agentura arxivi”ndən gedir.

MTN-nin arxivinin açılması məsələsinin də bir neçə tərəfi var.

Birincisi, təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı yer istisna olmaqla, arxivin digər bölümlərinin açılması məsələsi mübahisə predmeti olmayıb. Çünki bu bölümlər, qeyd edildiyi kimi, açıq olub. Mübahisə predmeti olan məhz təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı yer – “agentura arxivi” idi.

İkincisi, arxivin təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı bölümünün, yəni“agentura arxivi”nin açılmasının da iki yönü var:

a) arxivin bu bölümünün ictimaiyyətə açılması;

b) təşkilatın özünün xidməti istifadəsi üçün açılması.

Bunlar tamamilə fərqli məsələlərdir. Və məncə, bilərəkdən, məqsədyönlü şəkildə qarışdırılır.

a) Arxivin təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı bölümünün, yəni “agentura arxivi”nin ictimaiyyətə açılması. 1992-ci ilin oktyabr ayında Milli Məclisdə müzakirə edilən və mübahisə predmeti olan bu məsələ olub. Yəni, bir daha təkrar edirəm, mübahisə mövzusu MTN arxivinin təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı bölümünün – “agentura arxivi”nin ictimaiyyətə açılması məsələsi olub. Bəli, mən həmin çıxışı etmişəm. Bu gün də həmin çıxışın o dövr üçün düzgün olduğu qənaətindəyəm. Doğrusu, həmin çıxış bir qədər də geniş olub, yəni tam verilməyib. Üstəlik, həssas mövzu olduğundan orada məsələnin bütün yönlərinə toxunmaq imkanı olmayıb.

Həmin çıxışı doğuran əsas səbəblər:

– dövlət müstəqilliyinin yenicə bərpa olunması, müstəqil dövlət quruculuğunun, onun institutlarının, o cümlədən Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin yenidən qurulmasının yenicə başlaması;

– ölkədə inqilab baş verdiyindən Milli Təhlükəsizlik Nazirliyində şokun, qeyri-müəyyənliyin yaşanması, sistemin, demək olar ki, çalışmaması (həm əməkdaşlar, həm də məxfi əməkdaşlar qorxu və qeyri-müəyyənlik içində idilər), yəni iflic vəziyyətində olması;

– həmin dövrdə Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin öncəlikləri sırasında əməkdaşların məsələsinin məxfi əməkdaşlar məsələsindən öndə olması;

– milli kadr siyasətinin, kütləvi kadr dəyişikliyinin aparılmağa başlanması;

– dövlət müstəqilliyinin yenicə bərpa olunması ilə birlikdə, ölkəmizin müharibə vəziyyətində, xarici təsirlərə açıq və həssas durumda olması;

– milli maraqlarımızın təmin olunması üçün kəşfiyyat və təhlükəsizlik təminatının həyati önəm kəsb etməsi;

– tamdəyərli, yetərli agentura-əməliyyat işi aparılmadan bu təminatın mümkün olmaması;

– “agentura arxivi”nin açılması haqqında söhbətin getməsinin belə, onsuz da şokda olan agentura şəbəkəsini, demək olar ki, tam iflic vəziyyətinə gətirməsi;

– MTN-nin arxivlərinin, o cümlədən “agentura arxivi”nin ictimaiyyətə açılması üçün qanunvericilik bazasının olmaması (MTN, dövlət sirləri haqqında qanunlar və MTN arxivlərinin açılmasını tənzimləyən qanunlar hazırlanmalı idi), bu işin də yenicə başlanması;

– mövcud siyasi iqtidarın, o cümlədən şəxsən mənim bu sahədə hər hansı bir iş təcrübəmin olmaması;

– eyni zamanda həmin çıxışı edərkən əlimdə SSRİ dövründə KQB ilə məxfi əməkdaşlıq etmiş yüksək vəzifə tutan şəxslər haqqında yetərli sənəd, fakt, dəlil və sübutların olmaması idi.

Üstəlik, mən digərlərindən fərqli olaraq MTN, onun fəaliyyəti, əməkdaşları, eyni zamanda məxfi əməkdaşları, yəni agentləri üçün, bu nazirliyin 2-ci vəzifəli şəxsi olaraq, birbaşa məsuliyyət daşıyan yeganə Milli Məclis üzvü idim.

b) Arxivin təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı bölümünün xidməti istifadə, yəni MTN-in mən də daxil olmaqla, öz işçiləri üçün açılması. Arxivin bu hissəsi şəxsən mən də daxil olmaqla, MTN-nin rəhbərliyi, təbii, eyni zamanda bütün əməkdaşları üçün mənim orada işlədiyim bütün müddət ərzində bağlı olub. Bu, danılmaz, inkarolunmaz faktdır.

Mənim MTN-in birbaşa tabe olduğu prezidentdən əsas istəyim bu, yəni arxivin təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı bölümünün xidməti istifadə üçün açılması olub. Çünki arxivin bu bölümü açılmadan tamdəyərli əməliyyat işinin qurulması və aparılması qeyri-mümkündür. Bunu sadə dillə izah etməyə çalışacağam. Deyək ki, 3-cü bir ölkə (məsələn, Gürcüstan) üzərindən düşmən Ermənistana qarşı hər hansı bir əməliyyat həyata keçirmək istəyirik. Bunun üçün, təbii ki, öncə tamdəyərli kəşfiyyat-informasiya işi aparılmalıdır. Bu kəşfiyyat-informasiya işinin ayrılmaz tərkib hissələrindən biri də agentura-əməliyyat işidir. Deməli, bu iş üçün kəşfiyyatçılarla birlikdə, uyğun gələn məxfi əməkdaşlar – agentlər, etibarlı şəxslər və s. də seçilməlidir. Seçilən bu məxfi əməkdaşların, təbii, erməni dilini bilib-bilməməsi, ermənilərlə qohumluğunun olub-olmaması, nə zamansa ermənilərlə bir yerdə işləyib-işləməməsi, ermənilərin tabeçiliyində olub-olmaması və s. kimi çoxsaylı suallara aydınlıq gətirilməlidir. Digər tərəfdən, seçiləcək məxfi əməkdaşların bu iş üçün uyğun olub-olmaması da müəyyən edilməlidir. Bunun üçün də həmin şəxslərin şəxsi və iş dosyeləri əlçatan olmalıdır. “Agentura arxivi”nin MTN işçilərinə qapalı olduğu bir şəraitdə bu, necə edilə bilərdi? Bu, çox sadə bir misaldır. Təbii ki, arxivin bu hissəsinin xidməti istifadə üçün qapalı olması çox sayda ciddi, bəzən də həyati və həyati vacib məsələ və problemlərin həllinə imkan verməyib.

Bu səbəblə, SSRİ dövründə KQB ilə məxfi əməkdaşlıq edən, hərəkat daxilində yerləşdirilən, sonra da hakimiyyətdə yüksək vəzifələr tutan bu şəxslərin öncə müəyyən edilməsi, sonra da onlar haqqında məhkəmədə sübut sayıla biləcək fakt, sənəd, dəlil və sübutların toplanması, təbii ki, ardınca onların ifşa olunması və neytrallaşdırılması da mümkün olmayıb. Ortaya siyasi iradə qoyulmayıb. Bu barədə dilə gətirilən tənqidi fikirlərin nəyinə etiraz edirsiniz? Və bu etiraz edənlər kimlərdir? 4 iyun qiyamınadək arxivin bu bölümü MTN işçilərinin üzünə, o cümlədən nazirin birinci müavini kimi şəxsən mənim üzümə bağlı olmayıbmı? Axı “agentura arxivi”nin xidməti istifadə üçün (!) qapalı olmasının, 1 ildən çox qapalı saxlanılmasının bir məntiqi izahı olmalıdır, ya yox?

3. Mövcud şəraitdə vətəndaşlarda təbii olaraq yaranmış bir sual haqqında.

Sual: Arxivin təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı bölümünün xidməti istifadə üçün qapalı olduğu halda, siz o məlumatları necə əldə etmisiniz?

Cavab: Nazirlik əməkdaşlarının mənə verdiyi məlumata görə, 20 Yanvar ərəfəsində və ondan sonra arxivlə bağlı böyük miqyaslı “təmizlik” və “yenidənqurma” işləri aparılıb. Həmin dövrdə arxivin təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı bölümündəki tam məxfi məlumatların bir hissəsinin əlavə elektron və çap variantı hazırlanıb. Mənə çap variantı təqdim edilib. Mən gördüm ki, orada təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərində saxlanılan tam məxfi məlumatların bir bölümü, istənilən məxfi əməkdaşın kimliyi haqqında yetərli əməliyyat məlumatı mövcuddur. Mən bu məlumatları araşdırmışam, əlavə əməliyyat məlumatları toplayaraq onları “möhkəmləndirmişəm” və hakimiyyətdə yüksək vəzifə tutanların bir qrupu haqqında, tutduğum vəzifənin tələbinə uyğun olaraq, prezidentə məlumat vermişəm.

Bu məlumat kağız parçasında əllə yazılmış adlar və soyadlarından ibarət olub. Heç bir yerdə rəsmi qeydiyyata düşməsin və heç bir izi qalmasın deyə, bu yolu seçmişəm. Prezidentlə görüşdə siyahıda adları olanların adlarını (ortam dinləməsinin mümkünlüyünü nəzərə alaraq) səsləndirməmişəm. Sadəcə, siyahıda adı olan həmin vəzifəli şəxslər haqqında MTN-nin “agentura arxivi”ndə onların KQB ilə məxfi əməkdaşlıq etmələri ilə bağlı müvafiq məlumatların olması və bu səbəblə, onların tutduğu vəzifələrdə qalmasının milli təhlükəsizlik baxımından düzgün olmaması haqqında fikirlərimi bildirmişəm. Yəqin ki, buna etiraz etməzsiniz. Çünki bu, birbaşa mənim vəzifəm idi.

4. Mərhum Prezident Əbülfəz Elçibəylə birgə yeməkli söhbət haqqında. Bu, ikilikdə, üzbəüz olan yeməkli söhbət olub. Orada 3-cü bir şəxs olmayıb. Əgər ortam dinləməsi olmayıbsa, bu barədə digərlərinə yalnız özü məlumat verə bilərdi. Deyilənlərə inansaq, elə belə də olub. Yəni, ilk olaraq başqa şəxslərə bu söhbət barədə məhz mərhum Prezidentin özü məlumat verib. Bu da mənim mənəvi-psixoloji yükümü, nisbətən də olsa, azaldır.

Yenə deyilənlərə inansaq, aydın olur ki, Prezident məsələnin kəskinliyi və həssaslığını nəzərə alaraq, söhbətdəki kritik mövzudan bəhs etməyib. Hər halda, mən belə anlayıram.

Orada müzakirə predmeti olan kritik məsələ yenə də arxivin təşkilatın məxfi əməkdaşlarının şəxsi və iş dosyelərinin saxlandığı bölümünün xidməti istifadə üçün açılması olub.

Qeyd edim ki, məhz bu mövzunu Prezident özü açıb və məndən müəyyən şərtlə (şərtə müsahibədə toxunmuşam) “agentura arxivi”nin xidməti istifadə üçün açılmasına razılıq verməyim istənilib. Şərtdən bəhs edərkən yenə də heç bir ad çəkməyib. Həmin görüşdə nə mənim, nə də Əbülfəz bəyin tərəfindən heç bir ad səsləndirilməyib.

Mən Prezidentin bu təklifi konkret olaraq hansı səbəbdən irəli sürdüyünü bilmirəm. Çünki mən, dediyim kimi, “agentura arxivi”nin xidməti istifadə üçün şərtli açılmasına razı olmadığımı və istefa verməyə hazır olduğumu həmən bildirmişəm. Bu səbəblə, heç bir sual da verməmişəm.

Mən bu məsələ ilə bağlı yalnız öz şəxsi mülahizəmi söyləyə bilərəm. İlk növbədə, qeyd edim ki, mən həmin dövrdə Moskvanın həm daxildən, həm də xaricdən Prezidentə təzyiq edə biləcəyini istisna etmirəm. Çünki Kreml postsovet məkanının bütün yeni dövlətlərinin siyasi rəhbərliyinə müxtəlif məsələlərlə bağlı təzyiqlər edirdi. Bu, sirr də deyil. Bu təzyiq, əslində, hər zaman olub, bu gün də davam edir. O da nəzərə alınmalıdır ki, adları “agentura arxivi”ndə gizli saxlanılan keçmiş KQB-nin Azərbaycan Respublikasındakı məxfi əməkdaşlar şəbəkəsi Moskvanın buradakı ən güclü və dərin “yumşaq gücü” idi. Və mən əminəm ki, həmin güc zamanında neytrallaşdırılsaydı, Azərbaycanın tarixi tam başqa istiqamətdə inkişaf edə bilərdi.

Ola bilsin, Prezidentdə məndə olmayan əlavə məlumatlar da olub. Bu, təbiidir. Və o, kimlərisə, nələrisə, nədənsə qorumaq istəyib. Yaxud burada mənim bilmədiyim tamamilə başqa amillərin təsiri olub. Bilmirəm.

Ümumiyyətlə, Əbülfəz bəyin həyatda olmadığı bir vaxtda mənim bu məsələni ictimailəşdirməyim, açmağım həmin müsahibəni verdiyim anda siyasi-mənəvi, siyasi-etik baxımdan qüsurlu görünə bilərdi. Lakin qeyd edildiyi kimi, artıq onun özünün sağlığında bu görüş barədə başqalarına məlumat verdiyi aydın olur. Bütün bunlara baxmayaraq, yenə də bunu, bu və ya başqa baxımdan, qüsurlu hesab edənlərə, etirazlarını bildirənlərə də sözüm yoxdur.

Ancaq bu etirazçılar nəzərə almalıdırlar ki, mən milyonlarla Azərbaycan vətəndaşının 27 ildir haqlı olaraq qoyduğu suallara, çox gec də olsa, ümumi şəkildə cavab verməliyəm: vaxtında bu “agentura arxivi” niyə açılmadı?

Mən bu insanlara necə izah edim ki, bu “agentura arxivi” yalnız sizə deyil, heç bizə, yəni MTN-in rəhbərliyinə və əməkdaşlarına da açıq olmayıb. Sovet İmperiyasının ölkəmizdəki məxfi əməkdaşlar şəbəkəsi Azərbaycan Respublikasının dövlət sirri ola bilərmi? Təbii ki, xeyr. O zaman adları MTN-in “agentura arxivi”ndə gizli saxlanılan keçmiş KQB-nin Azərbaycan Respublikasındakı məxfi əməkdaşlar şəbəkəsi nə üçün ifşa olunaraq neytrallaşdırılmadı? Mən bu adamlara necə cavab verim? Nə deyim? Axı onlar bu sualları sizə deyil, birbaşa məhz mənə ünvanlayırlar. Çünki bu suallara tutarlı cavab verə biləcək, demokratik düşərgəyə aid olan və həyatda qalan yeganə sabiq vəzifəli şəxs mənəm.

Digər tərəfdən, bu “agentura arxivi” yalnız bir müddət ərzində xidməti istifadə üçün qapalı olsaydı, bəlkə də, onu necəsə izah etmək olardı. Çox təəssüf ki, mənim orada işlədiyim bütün müddət ərzində üzümüzə qapalı olub. Axı bu, danılmaz, inkarolunmaz faktdır.

Hörmətli xanımlar və bəylər!

Bir qədər sakitləşdikdən sonra bu suallara cavab axtarışına siz də çıxsanız, məncə, daha faydalı olar.

Yeri gəlmişkən, onu da nəzərə alın ki, demokratik hakimiyyət dövründə bizim girə bilmədiyimiz həmin “agentura arxivi” həm bizdən öncə, həm də biz yola salındıqdan sonra xidməti istifadə üçün açıq olub və bu gün də açıqdır. Deməli, onu İlhüseyn Hüseynov da, Nəriman İmranov da, Namiq Abbasov da, Eldar Mahmudov da, Mədət Quliyev də, Əli Nağıyev də görə bilər, əsas məsələ o imiş ki, bu “agentura arxivi”ni demokratlar, MTN-in gənc milli kadrları görməsin.

İndi həmin şəbəkəyə daxil olanların hamısı rahatlayıb, çünki xüsusi bir problemləri, “agentura arxivi”nin xidməti istifadəyə açılmasından dolayı qorxuları yoxdur. Əmindirlər ki, adları orada rahatca “uyuyacaq”.

Burada bir məsələni də xüsusi vurğulamaq və sizi yenə düşünməyə dəvət etmək istəyirəm:

Sizcə, adları həmin “agentura arxivi”ndə bu gün də uyuyan “demokratlar”, həqiqətən, Azərbaycanda demokratik rejimin qurulmasını istəyərlərmi? Onlar Azərbaycanda həqiqi demokratik rejimin qurulduğu halda, “agentura arxivi”nin açılmasının yenidən gündəliyə gələcəyini bilmirlərmi? O halda, sizcə, onlar real olaraq kimin yanında olarlar?

Bu sualların sayını artırıb sizi çox gücə salmaq niyyətində deyiləm. Axı düşünmək eyni zamanda güc və səbr tələb edir.

Əziz həmvətənlər, əmin olun ki, mən bunların hamısını və burada yaza bilmədiyim çox şeyi nəzərə almışam və verdiyim həmin açıqlama əsasən tarix üçün verilən, gələcəyə, gənc nəsillərə yönəlik olan bir açıqlamadır. Çünki mən o qədər sadəlövh adam deyiləm ki, bu gün, mövcud şərait və şərtlərədə bu “agentura arxivi”nin ictimaiyyətə açılmasını gözləyim. Ancaq gün gələcək, o günü biz görməsək də, bütün həqiqətlər olmasa da, onların mütləq əksəriyyəti üzə çıxacaq. Bir sözlə bu, zamana ehtiyacı olan məsələdir.

5. Rəsmən kimə “agent” deyilə bilər? Yeri gəlmişkən, Azərbaycanın bir aktual probleminə də toxunmaq istərdim. Problem odur ki, istənilən adam, demək olar ki, istədiyi adama çox asanlıqla “agent” deyə bilir. Axı bu, çox ağır ittihamdır. Əldə məhkəmədə qəbul ediləcək sübut və dəlillər olmadan kiməsə yönəlik belə ağır ittihamı necə irəli sürmək olar?

Mütəxəssislər bilirlər, operativ məlumat başqa şeydir, məhkəmə sübut və dəlilləri başqa.

Azərbaycana qarşı intensiv psixoloji, informasiya müharibəsinin aparıldığı, həqiqət, yarı-həqiqət və yalandan ibarət “şeytani kokteyllər”in atıldığı, informasiya məkanının getdikcə daha çox çirkləndirildiyi mövcud şəraitdə, bilərəkdən və ya bilməyərəkdən, hər hansı bir adama “agent” demək problem deyil. Əsas problem onun sübut olunmasıdır.

Bir adama “agent” deyilməsi və bunun sübut olunması üçün məhz onun şəxsi və iş dosyesinin əlinizdə olması lazımdır. Bu dosyelərdə olan ən başlıca dəlil və sübutlar da onların içində olan və şəxsin öz əli ilə qol çəkdiyi məxfi əməkdaşlıq haqqındakı iltizam və öz əli ilə yazdığı, ən azı, bir informasiyadır. Təbii, əməliyyat işçiləri və hüquqşünaslar bu detalları daha dəqiq bilirlər.

Nadir hallarda olsa da, məxfi əməkdaş, yəni agent haqqında əlaqədə olduğu KQB və ya MTN əməkdaşı da rəsmi açıqlama və ya ifadə verə bilər. Şübhəsiz, bu da nəzərə alınmaya bilməz.

Və bir də məxfi əməkdaşın özü etirafçı ola bilər. Mənim şəxsi təcrübəmdə, çox az sayda olsa da, belə hallar olub.

Mən də həmin dövrdə əlimdə əsaslı operativ informasiyanın olmasına rəğmən, istəsəm də, istəməsəm də, bütün bu halları nəzərə almaq zorunda idim.

6. “Dərin dövlət” və “dəyişməz hakimiyyət” haqqında. Fürsətdən istifadə edərək, xüsusi önəm verdiyim bir məsələyə də, çox qısa olsa da, toxunmaq istəyirəm.

Məlum olduğu kimi, dövlətdə davamlılıq əsasdır. Dövlətin davamlı olması üçün davamlı, siyasi hakimiyyətin və iqtidarların dəyişməsindən asılı olmayaraq, milli siyasət aparılmalıdır. Bunun üçün də “Dərin dövlət” və “dəyişməz hakimiyyət” qurulmalıdır.

“Dərin dövlət” Konstitusiya və qanunlara ziddi olaraq, dövlət daxilində qurulan “paralel dövlət”lə qarışdırılmamalıdır. “Dərin dövlət” dedikdə, milli dövlətin görünməyən, gizli, dərinliklərdə olan hissəsi nəzərdə tutulur. “Dərin dövlət” milli dövlətin dərində olan, eyni zamanda qanuni olan ayrılmaz hissəsidir.

“Dərin dövlət”i, yəni milli dövlətin dərin hissəsini qurmaq qurucu babalarımızın, müasir dövrdə isə milli dövlətçiliyimizi bərpa edən bizlərin vəzifəsi idi. Çox təəssüf ki, nə qurucu babalarımız, nə də biz bu taleyüklü, dərin strateji vəzifənin öhdəsindən gələ bilmədik.

Tutduğum vəzifəyə uyğun olaraq, bu vəzifəni yerinə yetirməli olanlardan bir də mən olmuşam. Çox təəssüf ki, böyük güclər başladığımız bu müqəddəs təşəbbüsü elə rüşeymindəcə boğdular.

Həmin dövrdə çoxsaylı hərəkatçılar, cəbhəçilər də, bilərəkdən və ya bilməyərəkdən, bu işdə birbaşa iştirak ediblər. Onları milli azadlıq hərəkatının, müstəqilliyini yenicə bərpa etdiyimiz dövlətimizin və demokratik siyasi hakimiyyətin taleyi çox narahat edirdi. Səs-küy salmadan, heç bir qarşılıq gözləmədən Vətən üçün çalışan bu gənclər (o zaman əksəriyyəti gənc idi) kadrların seçilməsində, ilkin yoxlanışında və yerləşdirilməsində iştirak ediblər, ölkədə və ətrafında baş verən hadisələr, hərəkatda, cəbhədə və hakimiyyətdə olan ayrı-ayrı şəxslər və s. barədə məlumatların toplanmasında, ələlxüsus ilkin dövrdə, yardımçı olublar. Çünki həmin dövrdə, qeyd etdiyim kimi, mənim MTN-də müsbət mənada (o da dolayısı ilə) tanıdığım yalnız bir əməkdaş var idi.

Heç şübhəsiz, həmin dövrdə onların mənimlə münasibətləri şəxsi əsasda, etibarlı şəxsi münasibətlər əsasında olub. Onların təşkilatla, MTN-lə heç bir əlaqəsi və ya bağı olmayıb. Mənim hətta bu münasibətləri sənədləşdirmək kimi hər hansı bir düşüncəm belə, olmayıb, ola da bilməzdi.

Çox təəssüf ki, biz demokratik siyasi hakimiyyətimizi qoruya, milli dövlətimizi qura və təbii, onun davamlılığını təmin edə bilmədik. Təbii ki, “Dərin dövlət”imizi qurmağımız üçün bizə nə aman, nə də zaman verildi. Doğrudur, həmin dövrdə mümkün olan ən yüksək sürətlə milli kadrlarımızı əməkdaş olaraq yerləşdirməyə, xüsusi məktəbimizi açmağa nail ola bildik. Lakin sözün həqiqi mənasında milli olan məxfi əməkdaşlar şəbəkəsini – gizli milli şəbəkəni qura bilmədik. Səbəbləri bəllidir.

İndi həmin gənclər yaşa dolublar, bu gün də onların bir çoxu ilə əlaqələrimiz davam edir. Lakin ölkədə elə bir mənəvi, əxlaqi deqradasiya gedib ki, onlar gördükləri müqəddəs işlə fəxr etmək, qürur duymaq yerinə, bu barədə danışmaqdan belə, çəkinirlər. Çünki şər, böhtan və ləkələnməkdən ehtiyat edirlər. Bu səbəblə, mən də onların heç birinin adını çəkmək istəmirəm.

Bir daha təkrar edirəm, onlar nəinki KQB, hətta MTN-lə heç bir rəsmi əməkdaşlıq etməyiblər. Yalnız mənimlə etibarlı şəxsi münasibətlərdə olublar. Yəni, mənim hərəkatçı, cəbhəçi kimi güvəndiyim, inandığım etibarlı şəxslər, adamlar olublar. Lütfən, onları kimsə, hansısa xüsusi xidmət orqanının agenti və ya etibarlı şəxsi olmuş adamlarla qarışdırmasın və ləkələməyə çalışmasın.

Çox təəssüf ki, biz “Dərin dövlət”imizi, gizli milli şəbəkəmizi, bu səbəblə də “dəyişməz hakimiyyət”imizi qura bilmədik. Əgər qura bilsəydik, nə hərbi qiyam, nə də dövlət çevrilişi baş tutmazdı. Baş tutsaydı belə, qiyamçı və çevrilişçilər uzun müddət duruş gətirə bilməzdi. Çünki “Dərin dövlət” və “dərin şəbəkə” buna imkan verməzdi.

Əziz həmvətənlər. Biz əgər milli dövlət qurmaq, onun davamlılığını təmin etmək və siyasi iqtidarların dəyişməsindən asılı olmayan “dəyişməz hakimiyyət” təsis etmək istəyiriksə, “Dərin dövlət”imizin qurulması mütləq şərtdir!

7. Prezident Əbülfəz Elçibəylə Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri Heydər Əliyev arasında keçirilən görüş haqqında. Qüsurlu montaj ucbatından anlaşılmazlıq yaradılan bir məsələ budur. Bu səbəblə, aydınlıq gətirmək istəyirəm ki, 1993-cü ilin fevral ayında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Əbülfəz Elçibəy və Naxçıvan MR Ali Məclisinin sədri Heydər Əliyev arasında keçirilən görüşdə hakimiyyət bölgüsünün müzakirə edilməsindən bəhs edərkən bu şəxslərin hər ikisi, eyni zamanda Etibar Məmmədov nəzərdə tutulur.

Bu söhbəti Moskvanın 4 iyun ərəfəsindəki planları ilə qarışdırmayın. Bizdə olan operativ məlumatlara görə, o zaman nəzərdə tutulan bölgüyə görə iyerarxiya belə idi: Ayaz Mütəllibov, Heydər Əliyev, Etibar Məmmədov və ya Surət Hüseynov (3-cü bir şəxs də ola bilərdi).

8. “Mehri dəhlizi” əməliyyatı haqqında. Ciddi montaj qüsurlarından biri də məhz bu məsələ ilə bağlıdır. Montaj qüsuru ucbatından müsahibədə belə alınır ki, guya, mən Füzulidə “Mehri dəhlizi” əməliyyatının müzakirə olunduğunu və Prezident Əbülfəz Elçibəyin bu əməliyyata qarşı çıxdığını söyləyirəm. Halbuki mərhum Prezident Əbülfəz Elçibəylə Füzulidə olan söhbətdə bu məsələ ümumiyyətlə, müzakirə predmeti olmayıb. Bu səbəblə, təbii ki, onun bu əməliyyata qarşı çıxmasından da söhbət gedə bilməzdi. Orada əsas müzakirə mövzusu İsa Qəmbərin müdafiə nazir təyin olması məsələsi olub. Əbülfəz bəy də məhz buna etiraz edib.

“Mehri dəhlizi” əməliyyatı haqqında məsələnin müzakirəsi isə öncə Milli Məclisin sabiq sədri İsa Qəmbərlə mənim aramda olub. Sonra isə biz birlikdə Zəngilan rayonuna gedərək, bu məsələni Zəngilan rayonunun sabiq icra başçısı İlham Hüseyn və adının çəkilməməsini xahiş edən bir hərbçi ilə müzakirə etmişik. Onlardan “Mehri dəhlizi”nin açılmasının mümkünlük dərəcəsini müəyyən etmək üçün döyüşlə kəşfiyyat əməliyyatı keçirilməsinin mümkün olub-olmaması soruşulub. Onlar da bu suala müsbət cavab verib. Və bununla qalmayıblar, 10 aprel 1993-cü ildə qarşıya qoyulan vəzifəyə uyğun olaraq (əslində, daha geniş miqyaslı), çox uğurlu əməliyyat keçiriblər. Zəngilan rayonunun sabiq icra başçısı İlham Hüseynin ümumi rəhbərliyi ilə keçirilən bu uğurlu əməliyyat nəticəsində Ermənistan Respublikasının Qafan rayonu ərazisində təqribən 30 km enliyində və 8 km dərinliyində olan ərazi və 7 kənd ələ keçirilib. Yalnız ABŞ, Rusiya və Türkiyə üçlüyünün duruma siyasi-diplomatik müdaxiləsindən sonra hərbi qüvvələrimiz bu əraziləri tərk edib. Əslində, məqsəd qeyd etdiyim kimi, ərazinin tutulub əldə saxlanılması deyildi, sadəcə döyüşlə kəşfiyyat əməliyyatının keçirilməsi idi.

Fürsətdən istifadə edərək, üstün cəsarət və fədəkarlıq nümunəsi göstərən hörmətli İlham Hüseynə və həmin əməliyyatda iştirak edən bütün hərbçilərimizə bir daha təşəkkür edirəm.

9. 123-cü alayın ləğv edilməsi və yerində 709-cu briqadanın yaradılması haqqında. Əvvəla, 12 fevralda rəsmən ləğv edilmiş 123-cü alayın 27 mart 1993-cü ilədək Müdafiə Nazirliyi tərəfindən faktiki təhvil götürülməməsi (əslində, faktiki ləğv edilməməsi), yumşaq desək, anlaşılan deyil.

İkincisi, mənim Prezident Əbülfəz Elçibəyin (formal olaraq) ləğv edilmiş 123-cü alayın əsasında 709-cu briqadanın yaradılmasına razılıq verməsini tənqid etməyimə etiraz edənlər bu barədə qərarın Dövlət Müdafiə Komitəsində, yəni, kollegial qaydada qəbul edildiyini bildirirlər. Bu, doğrudur, lakin məsələnin mahiyyətinə həlledici təsir edəcək amil deyil. Çünki Dövlət Müdafiə Komitəsinə də Prezident rəhbərlik edir. Təbii ki, təqdimatı da DMK-nın üzvü olan müdafiə naziri verməlidir. Ən azı, formal baxımdan belə olmalıdır. Mən, təbii ki, orada olmamışam və kimin bunu hansı arqumentlərlə əsaslandırdığını da bilmirəm. Burada prinsipial məsələ demokratik hökumətin fevral ayında çox çətinliklə ələ aldığı təşəbbüsü 01 aprel 1993-cü ildə öz əli ilə qarşı tərəfə verməsi, qarşı tərəfin revanş götürməsi və ardınca “Hərbi Birlik” yaradaraq (03 aprel 1993-cü il) üsyan bayrağı açmasıdır. Mənim bu məsələyə ağrılı reaksiya verməyimin əsas səbəbi də budur.

Məncə, Prezident Əbülfəz Elçibəy, bütün xarici və daxili təzyiqlərə rəğmən, ortaya siyasi iradə qoymalı, təşəbbüsün əldən verilməsinə və bu revanşın baş tutmasına imkan verməməli idi.

Şübhəsiz, burada Dövlət Müdafiə Komitəsinin digər üzvlərinin məsuliyyəti də qeyd edilməlidir.

10. Surət Hüseynovun həbs olunması niyyəti haqqında. Bu məsələdə şəxsən mənim də adım keçdiyinə görə, həmişə mövqeyim belə olub: obyektiv olaraq həqiqətlərin ortaya çıxması üçün obyektiv məhkəmə istintaqı aparılmalıdır. Əgər bu imkan yoxdursa, məsələ tarixə, obyektiv tarixi araşdırmalara buraxılmalıdır. Əks halda, hər kəs özünü müdafiə etməyə, öz əməllərinə haqq qazandırmağa, günahı başqalarının üzərinə yıxmağa çalışacaq və nəticədə ortaya arzuolunmaz, xoşagəlməz, bəzən də ürəkbulandıran iyrənc durumlar çıxacaq. Və bu, bütün düşərgənin ziyanına olacaq.

Hazırda, məlum səbəblər üzündən, nə obyektiv məhkəmə istintaqının, nə də obyektiv tarixi araşdırmaların aparılması üçün lazımi şərait və şərtlər yoxdur.

Yox, əgər kimsə bütün bunlara rəğmən, həqiqəti ortaya çıxarmaq istəyirsə, heç olmasa istintaq materiallarına müraciət etsin. Bu istintaq prosesi hərbi qiyamdan sonra aparılsa da, çoxsaylı qanunsuzluqlar, saxtakarlıqlar və saxta ifadələrlə dolu olsa da, yenə orada, ən azı, keçirilən iclaslar, iştirakçılar, aparılan vəzifə bölgüsü və kimin öz vəzifəsini necə yerinə yetirməsi haqqında müəyyən məlumatlar mövcuddur.

Təbii ki, ilk növbədə Surət Hüseynovun həbs olunması niyyətinin həqiqətən olub-olmaması, olubsa, nə dərəcədə ciddi olması araşdırılmalıdır.

Bu məsələnin siyasi, hüquqi və operativ baxımdan tamdəyərli araşdırılması və analizi aparılarsa, tələb olunan siyasi, hüquqi və operativ alqoritmə – qarşıya qoyulan vəzifənin yerinə yetirilməsi üçün atılmalı olan addımların ardıcıllığına əməl olunub-olunmaması, ələlxüsus bu addımların faktiki olaraq atılıb-atılmaması da mütləq nəzərə alınmalıdır. Belə ki, ümumiyyətlə, hər hansı bir deputatın həbs edilməsi üçün öncə Baş prokuror həmin şəxsin deputat toxunulmazlığının ləğv edilməsi ilə bağlı parlamentə müvafiq təqdimat göndərməlidir. Sonra bu təqdimatı müzakirə edən Milli Məclis həmin şəxsin deputat toxunulmazılığının ləğv olunması haqqında müvafiq qərar qəbul etməlidir. Bunun ardınca Baş prokuror həmin şəxsin həbs olunması haqqında qərar imzalamalı və bu qərar onu icra edəcək quruma və ya onun nümayəndəsinə təqdim olunmalı və icraçıdan həmin şəxsin həbs olunması tələb edilməlidir.

Konkret bu halda qarşıya qoyulan vəzifənin yerinə yetirilməsi üçün atılmalı olan həmin ardıcıl siyasi, hüquqi və operativ addımların heç biri (!) atılmayıb. Yalnız uzun axtarışlar nəticəsində belə, tapılmayan, ortada görünməyən əməliyyat rəhbərindən, yəni Dadaş Rzayevdən 3-cü şəxs vasitəsilə MTN XTD komandiri Eldar Əhmədova bu barədə şifahi ismarıc – tapşırıq gəlib. İndi Surət Hüseynovun həbs olunması niyyətinin həqiqətən olub-olmaması, olubsa, nə dərəcədə ciddi olması barədə lütfən, özünüz qərar verin.

Mən Gəncəyə nə üçün getməyim, hadisələrə nə üçün və necə müdaxilə etməyim haqqında artıq açıqlama vermişəm. Prinsiplərimə sadiq qalaraq, heç kimin, xüsusən də iş yoldaşlarımın adını çəkmək istəmirəm. Əlavə məlumat toplamaq istəyənlər buyursunlar, istintaq materiallarına, adı işdə keçən onlarla şəxsə və onların istintaq materiallarında olan ifadələrinə mürəciət etsinlər.

Mən bu məsələdə əvvəlki fikrimdə qalıram: ya obyektiv məhkəmə istintaqı, ya da obyektiv tarixi araşdırma olmalıdır. Yoxsa, istənilən adam bir qrup düzəldib istədiyi versiyanı irəli sürəcək, özünü təmizə çıxarmağa, qurtarmağa, kimlərisə qaralamağa, ittiham etməyə çalışacaq. Bu da həqiqətlərin ortaya çıxarılmasına deyil, tam tərsinə, ört-basdır edilməsinə xidmət edəcək.

Eyni zamanda, onu da qeyd edim ki, şübhəsiz, mənim də səhvlərim olmamış deyildir. Çünki gənc və təcrübəsiz idim. Lakin mən nə hadisə yerindən, nə məsuliyyətdən, nə də cəzadan qaçmamışam, yayınmamışam. Bu işə görə iki dəfə həbs olunmuşam. Yeri gəlmişkən, ikinci dəfə həbs olunan yeganə (!) şəxsəm. Təəssüf ki, hadisə yerindən, hətta ölkədən belə, qaçanlarımız da olub. Özü də hara… Bu, necə olur?

Əziz həmvətənlər. Sonda qeyd etmək istəyirəm ki, istənilən xəstəliyin qarşısını almaq onu müalicə etməkdən qat-qat asandır. Bu səbəblə, təhlükənin qabağını almağa yönəlik preventiv (önləyici) siyasət daha səmərəli və effektlidir. Preventiv siyasət risklərin – təhlükənin ortaya çıxma ehtimallarının vaxtında müəyyən edilməsini və ortadan qaldırılmasını tələb edir. Biz isə nəinki önləyici siyasət izləmədik, təhlükənin ortaya çıxma ehtimallarını vaxtında müəyyən etmədik və ortadan qaldırmadıq. Əksinə, gözümüzün önündə risklər çağırışlara, çağırışlar təhdidlərə döndü, ardınca aktuallaşdı. Bu zaman artıq geçikmiş olaraq görülən tədbirlər belə yarımçıq oldu. Yəni, aktual təhdidlər belə, tam ortadan qaldırılmadı (fevral-mart 1993-cü il). Nəticədə əldə edilən uğurlar tam qələbəyə çevrilmədi. Və təhlükəsizlik problemləri residiv verməyə, daha güclü şəkildə təkrarlanmağa başladı (1 aprel 1993-cü il). Və artıq bu zaman qarşı tərəf güc balansında üstünlüyü ələ keçirmişdi. Bədxassəli şiş kimi ölkəni, dövlət orqanizmini bürüyən çoxsaylı problemlər, o cümlədən hərbi və təhlükəsizlik sahəsində olan problemlər öz inkişafının son mərhələsinə keçmiş, mürəkkəbləşmiş və ağırlaşmışdı. Əslində, ölkəni dağılma mərhələsində olan, intoksikasiya verərək bütün dövlət orqanizmini zəhərləyən bu bədxassəli şişdən kimsə qurtara bilməzdi. Necə ki, qurtarıla bilmədi…

Tarix bir variantlıdır, alternativ variantı yoxdur, eyni zamanda tarixin təkərini kimsə geri döndərə bilməz. Odur ki, bir daha təkrar olunmasın deyə, millət olaraq buraxdığımız taleyüklü səhvlərdən acı dərslər çıxarmalı və irəli – gələcəyə baxmalıyıq. Çünki qarşıdan yeni geopolitik fırtına gəlir, vaxtımız da çox azdır. Azərbaycan xalqı toparlanmalı, milli həmrəyliyə və birliyə nail olmalı, təşkilatlanmalı və qarşıdan gələn yıxıcı fırtınada ayaqda durmağa çalışmalıdır. Əks təqdirdə, qorxuram ki, birinci geopolitik fırtınada (9 noyabr 1989-cu il – 25 dekabr 1991-ci il) olduğu kimi, xalqımız yenə də hazırlıqsız yaxalansın…

Tanrı sizləri və Azərbaycanı qorusun! Amin!

Şərhlər

S.Əkbərə 2020-06-20 01:36:09

Dayaz başla dərin dövlət qurmaq olmaz!

Ziyalı 2020-06-17 19:50:34

Cem Yılmaz demişkən, S.Əkbərin bu dəfəki yazısı sıvama bölümüdü.

Yaşara 2020-06-17 19:41:59

Guya 1993dən sonra gələnlər dövət qurdular?Onlar daha ac göz,oğru,milli qarışıq olmaqla ölkəin vari-datını mənimsəyib xaricə daşıdılar.Qarabağı tam və əlavə 7 rayou da satdılar.indi də Qarabağ məsələsi ilə ciddi deyillər.İşsizlik,aclıq,səfalət hər yeri bürüyüb.Bir qrup milli qarışıq adamlar hakimiyyəti rəzil günə salıbar.kinq-

Azər 2020-06-17 12:41:34

Ondada indi də, hətta Sovet dövründə də Azərbaycanda "Dərin dövlət" olub, amma bu bizim "Dərin dövlət" olmayıb.....

Abbas Vəliyev 2020-06-17 11:03:54

Dövlətə bir qeup bölgədən qohumlar,tanışlar,rüşvətxor,talançılar soxulanda belə olar...Dövlət qurulmasına bu məmurlar imkan vermədi ,əksinə torpaqlara qədər atıldı,mənimsənildi,xaricə daşındı.Həqiqət budur.Azəebaycan təkcə beləməmurlardan ibarət deyil. ibarət deyil!l

YAŞAR 2020-06-16 23:50:29

Azərbaycanda siyasətlə 1988-ci illə tanış olmağa başladılar.O zaman siyasət meydanını zəbt etmiş təsadüfi adamlar hələ də ortalıqdan çıxmaq istəmirlər.O vaxtdan 30 il keçsə də bu şəxslər siyasət və tarixin nə demək olduğunu hələ də anlamırlar. 1992-1993-cü illərdə onlar lap kal idilər.Bəs.necə olmalıydı Yusif Sərracların axırı? Bunlar hara,dərin dövlət hara?Həm də bu dərin dövlət kəlməsindən istifadə dəbə düşüb.AXC dərin dövlət formalaşdıracaqmış! Gülünc və çox pafoslu səslənir.Daha deyilmir ki,çayxana şahmatçılarını aparıb Karpov,Kasparov,Talın oynadığı turnirə buraxmışdılar...

Amon 2020-06-16 22:52:46

Siznen derin dovlet qurmaq olar.derin dovlet qurmaq ucun gerek derin dusunesen

Oğuz 2020-06-16 20:04:30

Nağıllar yenədə nağıllar! Qardaş adi məktəblidə bilir ki, sovet dövründə vəzifə tutan birinci katiblər, Azərbaycan mərkəzi komitəsinin bütün rəhbər işçiləri, komsomol təşkilatının rəhbər işçiləri yazıçılar birliyi, komunist və respublika qəzetinin jurnalistləri o yuvanın göstəbəkləri olmuşdular. Əksər halda onlar bu vəzifələri tuta bilməzdilər. Arxivlərin açılmaması ramiz mehdiyev kimi kbn-nin yüksək (vəzifəsi AKP idyalogiya katibi olmuşdur) xəfiyyəsinə və onun qrupuna aıd bir çox adamın müstəqil Azərbaycanda hələdə nazir vəzifəsi tutmasına gətirib çıxardı. Yəni vaxtında bunları lüstrasiya etmək lazım idi. Nəticə üzdədir məs kominist (heç bir seçki yoxdur hakimiyyət ədəbiyən bizimdir)diktatura anlayışı dövlətdə idarəetmə sistemini ələ keçirdi. Bu anlayış dövlətə icra hakimyəti adlı reket idarəetmə qurumu yaratdı. .... Axırda o qədər şişdilər ki, hadı rəcəbli kimi göstəbək Azərbaycan xalqına yeni pensiya reformu (65-dən sonra) sırıyıb getdi. Buların hamısı başında rəhmərlik Elçibəy və Sizin sərişdəsizliyiniz ucbatından baş tutmuşdur. İşin ən qəribəsidə budur ki, H.Əliyev KQB generalı idi və bunların hamısını yaxşı tanıyırdı.Birinində onun dövründə cürətidə çatmırdı ki nəsə desin. Amma o rəhmətə getdikdən sonra bunlar buğun ki, prezidentidə aldatdılar, hər seçkidə özləri fırıldaq edib avropa jurnalistlərinə öz kontoralarından olan jurnalistlərin köməyi ilə seçkilər saxtakarlıqla keçirilib nömrəsini avropaya sıradılar. Burda da prezidentdə dedilər ki,.... uzun müddət hakimiyyətdə qaldılar. Son vaxtlar bəzilərin işdən çıxardılar indi pul kisələrin açıblar müxalifətə ölkədə vəziyyət pisdir adıynan mitinq edirəm xofu sırayırlar.

Köhnə SSR vətəndaşı 2020-06-16 18:51:37

Agenturanı xalqa açıqlamadan ən uzağı psevdo(inter)dövlət mümkündür?

Dərin, ya haya qurban Dövlət? 2020-06-16 17:46:15

Hər bir Qarabağ terrorçusunun adını gizlədib, azəri mühakimə edən xilas hakimiyyətləri?

Son yazılar


Новости

8 Часто задаваекмых вопросов по поводу вспышки короновируса

Вспышка коронавируса, сосредоточенная в Китае, развивается с головокружительной скоростью.В последние дни Россия и Сингапур закрыли свои границы с Китаем, и Всемирная организация здравоохранения объявила о вспышке чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения. Между тем, правительство США резко усилило свой ответ - выпустило консультативную помощь на самом высоком уровне, изолировало 195 граждан, эвакуированных из Китая, и временно запретило въезд иностранным гражданам, недавно прибывшим в Китай. С учетом того, что число случаев заболевания резко возросло, достигнув 3 февраля более 17 000, с 362 смертельными случаями и масками для лица, вылетевшими с прилавков магазинов, неудивительно, что вопросы - и страхи - циркулируют вокруг 2019-нКоВ, как известно о вирусе. Однако для большинства людей в США нет причин для беспокойства. И хотя разобраться в рисках с новым быстро распространяющимся патогеном сложно, эксперты по инфекционным болезням могут помочь нам разобраться с этим. Здесь приведены ответы на самые острые вопросы о новом коронавирусе и его рисках. 1) Что это за новый коронавирус и каковы симптомы? Коронавирусы - это большое семейство вирусов, которые обычно поражают дыхательную систему. Название происходит от латинского слова corona, означающего корону, из-за остроконечной бахромы, которая окружает эти вирусы. Большинство заражают животных, таких как летучие мыши, кошки и птицы. Известно, что только семь, включая 2019-нКоВ, SARS и MERS, заражают людей. Считается, что атипичная пневмония перешла от летучих мышей к людям в Китае; MERS превратился из летучих мышей в верблюдов для людей на Ближнем Востоке. Никто не знает, откуда появился 2019-нКоВ. На данный момент считается, что он совершил скачок от животных в Ухане, Китай, городе с 11 миллионами, в конце прошлого года. Но исследователи все еще пытаются выяснить его точное происхождение. Что касается симптомов: два из семи коронавирусов, поражающих человека, SARS и MERS, могут вызывать тяжелую пневмонию и даже смерть в 10 и более 30 процентах случаев соответственно. Но другие приводят к более легким симптомам, таким как простуда. На данный момент мы знаем, что 2019-nCoV может убить, но не ясно, как часто или как его смертность сравнивается с SARS и MERS. Снизил ли Китай эпидемию коронавируса на ранней стадии? По данным Центров по контролю и профилактике заболеваний, большинство пациентов сейчас начинают с лихорадки, кашля и одышки. Ранний отчет, опубликованный в The Lancet, предоставил еще более подробную информацию. Было обследовано подмножество первых 41 пациента с подтвержденным 2019 нКоВ в Ухани.Наиболее распространенными симптомами были лихорадка, кашель, мышечные боли и усталость; реже были головная боль, диарея и кашель слизи или крови. У всех были пневмонии и аномалии легких при компьютерной томографии. Что касается тяжести заболевания: 13 пациентов были госпитализированы в ОИТ, а 6 умерли. К 22 января большинство (68 процентов) пациентов были выписаны из больницы. Совсем недавно появились сообщения о людях с очень легкими симптомами, например, о четырех случаях на юге Германии. Есть также свидетельства бессимптомных случаев. Возможно, что когда мы узнаем больше, 2019-нКоВ будет больше похож на грипп, чем на SARS. Это потому, что инфекционные заболевания, как правило, выглядят более серьезными, когда их впервые обнаруживают, поскольку люди, появляющиеся в больницах, как правило, самые больные. И уже новый вирус кажется менее смертоносным, чем как SARS, так и MERS. 2) Как распространяются коронавирусы? Мы еще не знаем, как именно распространяется 2019-нКоВ, но у нас есть много данных о том, как MERS, SARS и другие респираторные вирусы передаются от человека к человеку. И это главным образом из-за воздействия капель от кашля или чихания. Поэтому, когда инфицированный человек кашляет или чихает, он выпускает спрей, и если эти капли попадают в нос, глаза или рот другого человека, они могут передать вирус, сказала Дженнифер Нуццо, эксперт по инфекционным заболеваниям и старший ученый в Центр безопасности здоровья Джона Хопкинса. В более редких случаях человек может опосредованно подхватить респираторное заболевание, «прикасаясь к каплям на поверхности, а затем прикасаясь к слизистым оболочкам» во рту, глазах и носу, добавила она. Вот почему мытье рук является важной мерой общественного здравоохранения - постоянно, особенно во время вспышки. 3) Должен ли я путешествовать во время этой вспышки?   Турист, одетый в респираторную маску у фонтана Треви в центре Рима 31 января 2020 года. Итальянское правительство объявило чрезвычайное положение, чтобы предотвратить распространение нового коронавируса после подтверждения двух случаев заболевания в Риме. Филиппо Монтефорте / AFP через Getty Images И CDC, и Госдепартамент выпустили свои высокопоставленные предупреждения о поездках в Китай, советуя американцам избегать поездок туда на данный момент. (Эти рекомендации могут измениться по мере развития вспышки, поэтому продолжайте проверять их.) И это не только потому, что существует риск заражения этим новым вирусом. Сейчас многие авиакомпании отменяют или сокращают рейсы в Китай, частично из-за снижения спроса. «Меня больше беспокоит непредсказуемость реакции [вспышки] на данный момент», - сказал Нуццо. «Не было бы весело поехать в Китай и как-то там застрять. И возвращаясь, вы будете подвергнуты дополнительному скринингу.» Безопасно ли путешествовать во время вспышки коронавируса? Специалист по инфекционным заболеваниям объясняет. Но люди, обеспокоенные путешествиями, должны помнить, что эти рекомендации ориентированы на Китай, где эпидемия в настоящее время разворачивается. На данный момент 99 процентов приходится на материковый Китай. И более половины из них в Хубэй. «Риск заражения этой инфекцией за пределами Хубэя и, действительно, за пределами Китая, удивительно низок», - сказал Исаак Богох, профессор Университета Торонто, который изучает, как воздушные путешествия влияют на динамику вспышек, включая новую коронавирусную инфекцию. Люди с вирусом были обнаружены в других странах, поэтому ВОЗ объявила вспышку чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения. Но на сегодняшний день это в основном путешественники из Китая. «Мы можем подсчитать количество людей, которые никогда не сталкивались с Хубэем или Китаем, которые были заражены этим вирусом одной или двумя руками», - сказал Богох. «Поэтому, если люди путешествуют [за пределами Китая,] ваш риск близок к нулю процентов». Что если вам нужно путешествовать и вы сидите рядом с больным? Богоч сказал, что даже не время паниковать. «Была проведена определенная работа по изучению риска заражения инфекционными заболеваниями в результате авиаперелетов. Риск заражения респираторной инфекцией воздушным транспортом по-прежнему чрезвычайно низок ». Риск возрастает, если вы оказались в шести футах от человека с респираторной инфекцией. Но даже там простая близость не обязательно означает, что вы поймаете что-нибудь. Вместо этого, чем более заразен человек, и чем дольше вы сидите рядом с ним, тем выше ваш риск. Если вы не находитесь рядом с человеком очень долго или не очень заразны, тем ниже риск. И опять же, маловероятно, что у больного даже есть коронавирус. 4) Я все еще беспокоюсь о новом коронавирусе. Что я должен сделать, чтобы защитить себя? Купить маску?   Люди носят медицинские маски в качестве меры предосторожности против коронавируса, прогуливаясь по Нью-Йорку 30 января 2020 года. Tayfun Coskun / Anadolu Agency by Getty Images В США риск для населения в настоящее время считается низким. И почти каждый эксперт в области здравоохранения, с которым говорил Вокс, сказал, что нет убедительных доказательств в поддержку использования масок для лица для профилактики заболеваний среди населения в целом. Маски полезны только в том случае, если у вас уже есть респираторная инфекция и вы хотите свести к минимуму риск ее распространения среди других людей или если вы работаете в больнице и находитесь в прямом контакте с людьми с респираторными заболеваниями. (Кроме того, есть сообщения о том, что маски и другие материалы принадлежат медицинским работникам, чтобы оставаться в безопасности.) Как технические компании пытаются справиться с мошенничеством по поводу коронавируса? Вот почему CDC советует против использования масок для обычных американцев. «Вирус не распространяется в широких кругах общества», - объяснила Нэнси Мессонье, директор Национального центра иммунизации и респираторных заболеваний CDC, на брифинге для прессы 30 января. Но люди все равно копят их по неправильным причинам. По словам Мессонье, лучшее, что вы можете сделать, чтобы предотвратить всевозможные болезни, это «вымыть руки, прикрыть кашель, позаботиться о себе и следить за информацией, которую мы предоставляем». 5) Как насчет случаев, когда люди распространяют вирус до того, как у него появятся симптомы? Разве это не беспокоит? У нас есть лучшее доказательство того, что вирус может распространиться до того, как у человека появятся симптомы, из Германии. Там, как известно, четыре человека имеют вирус. Вспышка была выявлена ​​в Баварии 27 января, когда немецкому бизнесмену был поставлен диагноз. Он встречался с коллегой-женщиной, который приезжал из Шанхая и имел вирус, но не знал об этом. Женщина только начала чувствовать симптомы - такие как лихорадка и кашель - после того, как она покинула Германию, и через несколько дней после встречи с немецким бизнесменом. Это говорит о том, что она, возможно, передала вирус человеку, прежде чем узнает, что она больна. К 28 января три сотрудника бизнесмена были диагностированы с вирусом, согласно сообщению случая Нового английского медицинского журнала. У одного был контакт с женщиной из Шанхая; двое других, похоже, получили вирус от немецкого бизнесмена. «Тот факт, что бессимптомные люди являются потенциальными источниками инфекции 2019-нКоВ, может потребовать переоценки динамики передачи текущей вспышки», - пишут авторы исследования. Но они также подчеркнули, насколько легкое заболевание оказалось у немецких пациентов. И возникает вопрос о том, действительно ли женщина была без симптомов и насколько бессимптомный риск представляет собой для общественного здравоохранения. «Даже если бы были случаи бессимптомной передачи этогоинфекции, как правило, это будут редкие случаи, и почти со всеми другими инфекциями дыхательных путей, известными человечеству, это не люди, которые ведут эпидемию », - сказал Богох. 6) Означает ли заявление ВОЗ, что коронавирус является глобальной чрезвычайной ситуацией в области здравоохранения, означает, что это станет смертельной пандемией?   Генеральный директор ВОЗ Тедрос Адханом Гебреесус (справа) вместе с руководителем Программы ВОЗ по чрезвычайным ситуациям в области здравоохранения Майклом Райаном на пресс-конференции после Комитета по чрезвычайной ситуации ВОЗ, на которой обсуждается вопрос о том, является ли новый коронавирус международной чрезвычайной ситуацией в области здравоохранения, 30 января 2020 года в Женеве. Фабрис Коффрини / AFP через Getty Images Объявление ВОЗ «чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения, имеющей международное значение», или PHEIC, не означает, что это станет смертельной пандемией. Вместо этого PHEIC - это политический инструмент, который агентство может использовать, чтобы попытаться предотвратить пандемию - привлечение внимания к серьезной угрозе заболевания, вовлечение мирового сообщества в скоординированные ответные меры на вспышку, мобилизация ресурсов и предоставление странам рекомендаций о том, как реагировать, и остановить распространение болезни через границы. Генеральный директор агентства Тедрос Адханом Гебреесус очень четко заявил, что они объявили тревогу в качестве меры предосторожности: агентство обеспокоено потенциальным ущербом, который может нанести вирус в странах с более слабыми системами здравоохранения, и призвало международное сообщество оказать помощь. Он подчеркнул, что подавляющее большинство случаев по-прежнему в Китае, и что Китай быстро принял меры по контролю над вспышкой. Два ключевых вопроса, которые определят, станет ли вспышка коронавируса пандемией Хотя есть случаи, по крайней мере, в 23 других странах, они не превратились в локальные вспышки. Так что на данный момент CDC и ВОЗ все еще называют это вспышкой. Однако очень скоро эксперты в области здравоохранения могут определить, что в Китае достаточно случаев, чтобы назвать вспышку эпидемией. И если заболевание будет продолжать распространяться локально в других странах, оно может перерасти в пандемию (которая определяется как эпидемия, распространяющаяся на два или более регионов мира). «Это очень, очень трансмиссивно, и почти наверняка это будет пандемия», - сказал New York Times доктор Энтони Фаучи, директор Национального института аллергии и инфекционных заболеваний. «Но будет ли это катастрофическим? Я не знаю." Это подводит нас к вопросу о смертельности: мы еще не знаем, насколько смертельна эта болезнь. Если взять текущее количество смертей и разделить его на число известных случаев, «смертность от случаев составляет 2 процента, а в первые дни она снизилась с 3 процентов», - говорит Говард Маркел из Мичиганского университета, изучающий вспышки.«И если он будет действительно очень низким, мы, вероятно, скажем - как мы это делали в Мексике в 2009 году со свиным гриппом - что это нечто очень похожее, если не менее смертельное, чем обычный сезонный грипп». Так что, как только будет обнаружено больше таких легких или бессимптомных случаев, этот вирус может выглядеть гораздо менее пугающим. «Мы живем [с] и терпим большое количество респираторных вирусов, - сказал Нуццо, - некоторые из них даже более передаваемы, чем оценки, которые люди придумали для этого - но они не попадают в заголовки». новый коронавирус выглядит менее серьезным, добавила она, «возможно, мы отходим от сдерживания вируса как цели до минимизации его распространения». 7) Есть ли риск возникновения вспышки в моем городе?   Две женщины в лицевых масках 31 января 2020 года в Ньюкасл-апон-Тайн, Англия. Некоторые из лучших исследований по этому вопросу принадлежат Богочу и его коллегам. В последние пару недель они провели отличные исследования в городах, наиболее уязвимых к новым коронавирусным инфекциям. Что такое большой вынос? Это действительно Восточная Азия и Юго-Восточная Азия, которые наиболее подвержены риску. Исследователи - из Оксфордского университета, Университета Торонто и Лондонской школы медицины и тропической гигиены - использовали данные 2019 года от Международной ассоциации воздушного транспорта, чтобы найти все города Китая, которые приняли в течение февраля не менее 100 000 пассажиров из Ухани в течение февраля. Апрель. Затем они смоделировали, как болезнь могла распространиться из этих городов, если они столкнулись с локальными вспышками. Вот 15 из 50 лучших направлений, в которых могут наблюдаться вспышки (также обратите внимание на число IDVI - Индекс уязвимости к инфекционным болезням - число. Это показатель способности страны управлять инфекционными заболеваниями. Баллы ближе к нулю означают, что они меньше подготовлены.)   Оксфордский журнал медицины путешествий: «Никто не удивится, если в Европу и США будет экспортировано больше дел», - сказал Богоч. «Но места, в которых будет наибольший объем и количество экспортируемых инфекций, будут в центрах Восточной Азии и Юго-Восточной Азии». 8) Когда это закончится? Как объяснил мой коллега Брайан Резник, эта вспышка может быть прекращена несколькими способами. Возможно, меры общественного здравоохранения - быстрое выявление случаев заболевания, изоляция зараженных людей - остановят распространение этого коронавируса. (Вот что остановило распространение атипичной пневмонии в 2003 году.) Поскольку это зоонозная болезнь, исходящая от животного, поиск и устранение этого источника также поможет. Или, может быть, будет изобретена вакцина или противовирусный препарат, чтобы обуздать более широкую эпидемию (хотя это, вероятно, займет годы). Наконец, есть вероятность, что вирус просто вымрет.«Вспышки болезней напоминают пожары», - пишет Резник. «Вирус - это пламя. Чувствительные люди - топливо. В конце концов огонь сгорает сам, если у него кончается растопка. Вспышка вируса закончится, когда он перестанет находить подверженных заражению людей ». Существует также шанс, как сказал Нуццо Вокс, что это просто становится одной из болезней в обращении, которые обычно заражают людей. Какое беспокойство снова зависит от того, насколько серьезным окажется 2019nCoV.

Проблема климата и насколько её сложно решить

Все варианты обмена Сталелитейщик. Работа с доменной печью для производства стали и чугуна. Эта часть была впервые опубликована в октябре 2019 года и была слегка обновлена. Климатические активисты любят говорить, что у нас есть все решения, которые нам нужны для борьбы с климатическим кризисом; нам не хватает только политической воли. Хотя с точки зрения политики это действительно так - у нас, безусловно, достаточно решений, чтобы начать работу и вносить большие изменения, но с технической точки зрения это неправильно. Истинное поражение от изменения климата будет означать получение чистых нулевых выбросов углерода и в конечном итоге отрицательных выбросов. Это означает обезуглероживание всего. Каждый сектор экономики. Каждое использование ископаемого топлива. И на самом деле, есть некоторые сектора, некоторые виды использования ископаемого топлива, которые мы еще не знаем, как обезуглерожить. Возьмем, к примеру, промышленное тепло: чрезвычайно высокотемпературное тепло, используемое для производства стали и цемента. Это не сексуально, но это важно. На тяжелую промышленность приходится около 22 процентов глобальных выбросов CO2. Сорок два процента из этого - около 10 процентов глобальных выбросов - поступают от сжигания с целью производства большого количества высокотемпературного тепла для промышленных продуктов, таких как цемент, сталь и нефтехимия. Чтобы поместить это в перспективу, промышленное тепло на 10 процентов больше, чем выбросы CO2 всех автомобилей в мире (6 процентов) и самолетов (2 процента) вместе взятых. Тем не менее, подумайте, сколько вы слышите об электромобилях. Подумайте, как много вы слышите о стыдливом полете. Теперь подумайте, сколько вы слышите о ... промышленном тепле. Не очень, я думаю. Но дело в том, что сегодня практически все это сжигание происходит на ископаемом топливе, и существует очень мало жизнеспособных низкоуглеродных альтернатив. По разным причинам промышленное тепло будет одним из самых крепких орешков с точки зрения выбросов углерода. И мы даже не начали.   Цементный завод в сумерках. Цементный завод в сумерках. Getty Images Некоторый свет пролился на это слепое пятно с выпуском в конце 2019 года двух докладов Хулио Фридмана, исследователя из Центра глобальной энергетической политики (CGEP) при Колумбийском университете (среди многих предметов в длинном резюме). Первый доклад, в соавторстве с Чжиюань Фаном и Ке Тангом из CGEP, посвящен текущему состоянию промышленной тепловой технологии: «Низкоуглеродистые тепловые решения для тяжелой промышленности: источники, варианты и затраты сегодня». Второй, в соавторстве с группой ученых для Форума «Инновации для прохладной земли» (МИЭФ), представляет собой дорожную карту по декарбонизации промышленного тепла, включая набор политических рекомендаций. В этих отчетах их много, но я предполагаю, что ваше терпение к промышленному теплу ограничено, поэтому я свел его к трем разделам.Во-первых, я кратко расскажу о том, почему промышленное тепло так трудно декарбонизировать; во-вторых, обзор доступных вариантов обезуглероживания; и в-третьих, некоторые рекомендации о том, как двигаться вперед. Почему промышленное тепло является такой неприятной углеродной дилеммой Есть причина, по которой вы мало слышите о промышленном тепле: потребители не покупают его. На этом рынке преобладают крупные, малоизвестные промышленные фирмы, которые работают вне поля зрения общественности. Таким образом, в отличие от электричества или автомобилей, существует небольшая перспектива продвижения рынка через популярный потребительский спрос. Политики должны будут сделать это самостоятельно. И это будет нелегко. Крупнейшими промышленными источниками выбросов являются цементная, сталелитейная и химическая промышленность; также внесли заметный вклад в переработку, удобрения и стекло. Как группа, эти отрасли имеют три примечательные особенности. Во-первых, почти все они являются предметом мировой торговли. Их цены не установлены внутри страны. Они конкурируют с оптимизированными цепочками поставок по всему миру с минимальной наценкой. Внутренняя политика, которая повышает цены, может привести к «утечке углерода» (то есть компаниям, которые просто переезжают за границу, чтобы найти более дешевую рабочую среду и условия эксплуатации). Более того, некоторые из этих отраслей, особенно цемент и сталь, особенно ценятся национальными правительствами за их рабочие места и их последствия для национальной безопасности. Политики опасаются любой политики, которая может оттолкнуть эти отрасли. «В качестве одного из признаков, большинство цемента, стали, алюминия и нефтехимических продуктов получили экологические отказы или были политически освобождены от углеродных ограничений, - говорится в отчете CGEP, - даже в странах с жесткими углеродными целями.   Печь на алюминиевом литейном заводе. Печь на алюминиевом литейном заводе. Getty Images / Культура РФ Во-вторых, они включают оборудование и оборудование, рассчитанное на срок от 20 до 50 лет. Доменные печи иногда доходят до 60. Это крупные, долгосрочные капитальные вложения, с относительно низким товарооборотом. «Немногие промышленные объекты демонстрируют признаки скорого закрытия, особенно в развивающихся странах, - говорится в отчете CGEP, - что делает проблематичным развертывание заменяющих объектов и технологий». По крайней мере, решения, которые могут работать с существующим оборудованием, будут иметь преимущество. В-третьих, их эксплуатационные требования являются строгими и разнообразными. Общим для всех них является то, что им требуется большое количество высокотемпературного тепла и высокий «тепловой поток», способность поставлять большое количество тепла стабильно, надежно и непрерывно. Простои в этих отраслях невероятно дороги. В то же время конкретные требования и процессы в этих отраслях сильно различаются.В качестве примера можно привести сталь и чугун с использованием доменных печей, в которых сжигается кокс (форма «приготовленного» угля с высоким содержанием углерода). «Кокс также обеспечивает углерод в качестве восстановителя, выступает в качестве структурной опоры для удержания рудной нагрузки и обеспечивает пористость для растущего горячего газа и тонущего расплавленного железа», - говорится в отчете CGEP. «Из-за этих многочисленных ролей прямая замена сжигания кокса на альтернативный источник технологического тепла нецелесообразна». Цементная печь работает несколько иначе, как и реакторы, которые приводят в действие химические превращения, как и стеклодув. Разнообразие конкретных эксплуатационных характеристик затрудняет повсеместную замену промышленного тепла. Каждая из этих отраслей потребует своего решения. И это должно быть решение, которое не сильно увеличивает их расходы или, по крайней мере, предпринимает шаги по защите их от международной конкуренции. Вариантов на сегодняшний день не так много, чтобы говорить о. Варианты обезуглероживания промышленного тепла ограничены Каковы альтернативы, которые могли бы обеспечить высокую температуру и высокий тепловой поток с меньшими или нулевыми выбросами углерода? Отчет не является оптимистичным: «Путь к чистой эмиссии углерода для промышленности не ясен, и сегодня только несколько вариантов кажутся жизнеспособными». Альтернативы можно разбить на пять основных категорий: Биомасса: биодизель или щепа могут быть сожжены напрямую. Электричество: «резистивное» электричество можно использовать, например, для питания дуговой печи. Водород: технически это подкатегория электричества, так как она получена из процессов, приводимых в действие электричеством; он производится паровым риформингом метана (SMR) для производства «серого» водорода с интенсивным выбросом углерода, SMR с улавливанием и хранением углерода для получения «голубого» водорода, или электролизом, вытягивающим водород непосредственно из воды, чтобы сделать низкоуглеродистым « зеленый »водород. Ядерная энергия: Атомные электростанции, как обычные реакторы, так и новые реакторы третьего поколения, выделяют тепло, которое можно переносить в виде пара. Улавливание и хранение углерода (УХУ): Вместо того, чтобы обезуглероживать сами процессы, их выбросы CO2 могут быть уловлены и захоронены, либо CO2 непосредственно от источника тепла («тепло CCS»), либо CO2 от всего предприятия («CCS с полным оборудованием» «). Все эти варианты имеют свои трудности и недостатки. Ни один из них не близок к паритету затрат с существующими процессами. Некоторые из них ограничены интенсивностью тепла, которое они могут производить. Вот разбивка:   Требования к промышленной температуре Некоторые варианты ограничены конкретными требованиями конкретных производственных процессов.Цементные печи лучше работают с плотным внутренним топливом; резистивное электричество на внешней поверхности также не работает. Но самые большие ограничения - это затраты, когда новости несколько разочаровывают по двум причинам. Во-первых, даже самые перспективные и жизнеспособные варианты существенно повышают эксплуатационные расходы. И, во-вторых, варианты, которые в настоящее время являются наименее дорогими, не совсем те, которые могут предпочесть экологи. В отчете много говорится о методологии сравнения затрат по технологиям, но главное, что следует иметь в виду, является то, что эти оценки являются предварительными. Они включают в себя различные оспариваемые предположения, а реальные данные о производительности часто недоступны. Так что все это нужно взять с крошкой соли в ожидании дальнейших исследований. Тем не менее, вот примерное сравнение стоимости:   Сравнение стоимости промышленных вариантов отопления Вы можете заметить, что большинство синих полос, низкоуглеродистых вариантов, слишком дорого. Единственно доступными являются ядерный и синий водород. Водород является наиболее перспективной альтернативой С точки зрения способности генерировать высокотемпературное тепло, доступности и пригодности для различных целей, водород, вероятно, является ведущим кандидатом среди альтернатив промышленного тепла. К сожалению, уравнение затрат на водород не является хорошим: чем оно чище, тем оно дороже. Самый дешевый способ получения водорода, способ, которым сейчас производится около 95 процентов его, - это паровой риформинг метана (SMR), который реагирует пар с метаном в присутствии катализатора при высоких температурах и давлениях. Это чрезвычайно углеродоемкий процесс, поэтому «серый водород». Выбросы углерода от SMR могут быть уловлены и захоронены с помощью CCS (хотя сегодня они редки). Как видно из диаграммы выше, этот вид «голубого водорода» является самой дешевой низкоуглеродной альтернативой высокотемпературному промышленному теплу. «Зеленый водород» получают электролизом, используя электричество для отделения водорода от воды. Если это сделано с безуглеродной энергией, это также безуглеродное. Существует несколько различных форм электролиза, в которые нам не нужно вмешиваться. Главное, что нужно знать, это то, что они дорогие - наименее дорогой в два с лишним раза дороже голубого водорода.   Затраты на водород Вот упрощенная диаграмма затрат, чтобы сделать эти сравнения более понятными:   Промышленные затраты на тепло Примечание. Эти цифры отражают то, «что можно сделать сегодня на существующих объектах». В отчете CGEP подчеркивается, что «авторы не сбрасывают со счетов будущий потенциал для более дешевых систем». Подробнее об этом позже. На данный момент, в первом приближении, все доступные низкоуглеродистые альтернативы существенно повышают стоимость промышленных тепловых процессов по сравнению с базовым уровнем. И вот что действительно важно: в большинстве случаев улавливать и закапывать СО2 в этих процессах дешевле, чем переключать системы на низкоуглеродные альтернативы. CCS часто дешевле альтернатив с низким содержанием углерода Взять цементную продукцию. Для него требуется температура не менее 1450 ° C, поэтому единственными возможными вариантами являются водород, биомасса, резистивный электрический или CCS. Вот как бы они увеличили затраты на производство цемента («клинкера»):   затраты на производство цемента Как видите, каждая низкоуглеродистая альтернатива повышает затраты более чем на 50 процентов по сравнению с базовым уровнем. Единственные, которые не повышают его более чем на 100 процентов, - это CCS (только от источника тепла), синий водород или резистивный электрический в местах с чрезвычайно дешевой и обильной не содержащей углерода энергией. Альтернативой, которую предпочитают климатические ястребы, безуглеродный вариант, который лучше всего подойдет для большинства применений, является зеленый водород. Но это в настоящее время повышает затраты между 400 и 800 процентами. Ситуация примерно такая же для стали:   Стоимость стали И так далее, от химикатов до стекла и керамики; Практически в каждом случае самое дешевое решение по обезуглероживанию в ближайшей перспективе заключается только в улавливании и захоронении выбросов углерода. Конечно, это только в среднем. Фактические затраты будут зависеть от географии - есть ли подходящие места захоронения для CO2, дешевый ли природный газ, есть ли поблизости много воды или ветра - но нет никакой простой правды о сегодняшних альтернативах промышленного тепла: что такое зеленый не очень выполнимо, а то, что выполнимо, не очень зелено. Вот качественный график, который пытается понять эти отношения.   Промышленное отопление Что наиболее выполнимо - это справа. Что самое дорогое, так это топ. На данный момент в этом правом нижнем допустимом / дешевом квадранте не так много, кроме голубого водорода. В отчете подчеркивается, что эти начальные технологические рейтинги являются «в лучшем случае временными» и «весьма спекулятивными, неопределенными и условными.«Нужно понимать гораздо больше о стоимости и целесообразности этих вариантов. Их относительная привлекательность может быстро измениться с развитием технологий. Что приводит нас к рекомендациям. Как сделать зеленое промышленное тепло дешевле, а дешевое промышленное тепло зеленее Фридманн несколько раз подчеркивает, что одним из самых ясных результатов всего этого исследования является необходимость проведения дополнительных исследований. Доступные данные по промышленным альтернативным источникам тепла являются редкими и противоречивыми, и существует несколько попыток сравнить затраты по категориям. Самая насущная необходимость - это дополнительный анализ и исследования. Тем не менее, есть путь вперед. В документе МИЭФ рассматривается вышеупомянутая информация, а затем предлагается ряд политических рекомендаций. Первое и самое важное - это усиление государственной поддержки исследований и разработок (НИОКР). Именно здесь сообщение «у нас есть решения, в которых мы нуждаемся» может быть контрпродуктивным. Да, нам нужно немедленно начать развертывание доступных чистых технологий в масштабе. Но нам также необходимо уделить внимание тем секторам экономики, которые мы еще не знаем, как обезуглерожить. Мы должны определить перспективные технологии, как это делают эти отчеты, и начать сознательно работать, чтобы снизить их стоимость. По крайней мере, США нужно увеличить свои ежегодные расходы на исследования в области чистой энергии (около 15 миллиардов долларов) примерно в десять раз, создать некоторые региональные и отраслевые исследовательские центры и привлечь партнеров из промышленности для ускорения процесса коммерциализации. Во-вторых, промышленное тепло - это та область, где государственные закупки могут сыграть огромную роль - правительства закупают большое количество стали, бетона и химикатов. «Стандарты закупок, в которых предпочтение отдается продуктам с наименьшим содержанием встроенного углерода, могут привести к значительным изменениям в промышленном поведении», - говорится в докладе МИЭФ. В-третьих, правительство должно помочь компенсировать возросшие затраты на альтернативы с помощью фискальных субсидий, будь то кредитные гарантии, прямые гранты, льготные тарифы или что у вас есть. Общественные деньги нужны, чтобы двигаться вперед. В-четвертых, для многих альтернатив требуется новая инфраструктура (например, электрические или водородные трубопроводы), и правительство может помочь в ее создании.   Коробка передач Нужно больше таких, наверное. Shutterstock Пятое (примечание: не первое, пятое): цена на углерод будет ускорять все. Непонятно, насколько высокой должна быть цена, чтобы полностью компенсировать дополнительные затраты на альтернативы - в некоторых приложениях она, вероятно, будет неосуществимо высокой, поэтому все же потребуется политика в конкретных секторах - но любая цена вообще поможет.В-шестых, для защиты от международной конкуренции со стороны стран с более низкими стандартами тарифы на углерод могут взиматься с импортируемых промышленных товаров с более высоким содержанием углерода. В-седьмых, всегда есть хорошие старомодные мандаты: правительство может просто потребовать отказа от использования ископаемого топлива в этих секторах. Наконец, добровольные отраслевые ассоциации могут содействовать распространению знаний и передового опыта среди компаний, в то время как министерство по чистой энергии на международном уровне может сделать то же самое среди стран. Как ясно из этого списка, многое предстоит сделать, прежде чем «у нас есть все необходимые решения» в секторах тяжелой промышленности. Есть и другие сектора, которые по-прежнему трудно обезуглерожить (судоходство, тяжелые грузы, самолеты), и все они выиграют от такой же политики. Нам нужно развернуть то, что мы знаем, и узнать больше о том, чего мы не знаем одновременно. Последнее замечание об электрификации Эти два отчета могут показаться про-CCS, но это не главное, что нужно от них отнять. Даже если это правда, что CCS является самым дешевым текущим вариантом декарбонизации для некоторых отраслей и секторов, он просто не будет доступен во многих областях. И в долгосрочной перспективе цель все еще должна состоять в том, чтобы по возможности искоренить ископаемое топливо, сделав альтернативы более осуществимыми и менее дорогостоящими. Единственное технологическое решение с потенциальным путем снижения кривой затрат до уровня конкурентоспособности с ископаемым топливом (по правильной цене) - это электрификация. Приведенные выше диаграммы показывают две вещи об электрификации промышленного тепла. Во-первых, резистивное электричество - это единственный низкоуглеродистый вариант промышленного тепла, конкурирующий с CCS или голубым водородом, и только в этом случае чистое электричество чрезвычайно дешево и в изобилии. И, во-вторых, единственная действительно безуглеродная, неограниченная, универсальная альтернатива - это зеленый водород, который требует обильных возобновляемых источников энергии. Оба приводят доводы в пользу абсолютной необходимости удешевления чистой электроэнергии. В текущих ценах и с современными технологиями у полностью или в основном возобновляемой сети будут проблемы с промышленным теплом, которое требует огромных, интенсивных количеств энергии, надежно и непрерывно поставляемых. Некоторые промышленные приложения могут вовремя сместить свои потребности, чтобы приспособиться к возобновляемым источникам энергии или сделать их процессы прерывистыми, но большинство не могут. Им нужна управляемая, управляемая сила.   Электродуговая печь. Электродуговая печь.Getty Images / iStockphoto Построение энергосистемы на основе возобновляемых источников энергии, которая могла бы обслуживать тяжелую промышленность, потребовало бы гораздо более дешевого и энергоемкого хранилища, большей и лучшей передачи, более интеллектуальных счетчиков и приборов и лучшего реагирования на спрос, но, прежде всего, это потребовало бы чрезвычайно дешевого и обильного углерода. бесплатное электричество. Все становится проще, если чистая энергия становится дешевле. Это верно для резистивного электричества, это верно для зеленого водорода, и это верно почти для всех трудных для декарбонизации секторов. Дешевое, обильное, чистое электричество - это единственный путь к действительно устойчивой энергетической системе, объединенной вокруг энергосистемы и свободного обмена электронами. Технологии экологически чистой энергии угрожают разрушить энергосистему. Вот как он может адаптироваться. Хотя CCS может быть самым дешевым доступным вариантом для некоторых секторов сегодня, это не может быть конечным пунктом назначения; это должно быть временным. Нам необходимо максимизировать количество CO2, которое мы извлекаем из воздуха, и закапывать его, снижая концентрацию в атмосфере и минимизируя количество, которое мы выделяем. Это может быть неосуществимо в ближайшее время, но в некоторых временных масштабах должно преобладать электричество (и водородное топливо, которое оно может создать). Таким образом, стоит добавить последний кусочек политической рекомендации, о чем явно не говорится в отчете МИЭФ: сделать электроэнергию без выбросов углерода дешевле, любыми необходимыми средствами. Расширить налоговые льготы на возобновляемые источники энергии и расширить их на другие технологии экологически чистой энергии; принять национальный стандарт экологически чистой энергии; пройти отраслевые стандарты производительности; строить междугородние линии электропередачи; использовать государственные закупки; исследования и коммерциализация передовых ядерных и геотермальных технологий; исследовать новые русловые гидроэлектростанции; и ради бога, назначьте цену на углерод. На безуглеродном электричестве держите педаль на полу. Даже когда речь идет о промышленном тепле, которое является настолько сложным, чувствительным к ценам и разнообразным в применении - где CCS может быть лучшим краткосрочным способом - все еще остается верным, что снижение затрат на чистую электроэнергию делает все проще в долгосрочной перспективе. «Дайте мне точку опоры и место, чтобы стоять, - сказал древний математик Архимед, - и я переверну мир».«Дешевое, обильное, безуглеродное электричество - точка опоры для рычага Архимеда, точка рычага, которая делает возможным перемещение остального мира