Qərbi Azərbaycan tarixən yüzminlərlə azərbaycanlının yaşadığı coğrafi məkandır. Bu gün həmin ərazilərdə soydaşlarımızın izləri silinmək istənilsə də, Qərbi Azərbaycandakı qədim məskənlərimizi xatırlamaq və bu barədə məlumatlı olmaq hər birimizin borcudur.
"Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" layihəsinin məqsədi də məhz öz yurdlarından didərgin salınmış soydaşlarımızın doğma-yurd yuvaları haqqında məlumatları gənc nəslin diqqətinə çatdırmaqdır.
"Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" "AZfront" və Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin birgə layihəsidir. Layihə "Yoxa çıxmış sivilizasiya - Gözə dəyməyən fəlakət" tarixi araşdırması əsasında hazırlanıb. 2021-2024-cü illərdə aparılan çöl tədqiqatları zamanı müasir Ermənistan ərazisində vaxtilə azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kənd üzrə foto və videomateriallar toplanıb, həmin yaşayış məntəqələrinin tarixi, əhalisi və türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları - qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər və digər abidələr barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Layihə çərçivəsində hər kənd haqqında Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video, həmçinin tarixi mənbələrə əsaslanan ayrıca mətn hazırlanıb. Materiallar kənd-kənd mərhələli şəkildə təqdim ediləcək.
"AzPolitika" xəbər verir ki, layihə çərçivəsində növbəti material Qərbi Azərbaycanın Böyük Vedi kəndi haqqındadır.
Kənd bir neçə əsr ərzində Böyük Vedi adını daşıyıb. 1946-cı ilin aprelində kəndin adı Vedi olaraq dəyişdirilib. 1963-cü ildə kəndə şəhər tipli qəsəbə statusu verilib. 1995-ci ildə Vedi şəhər statusu alıb və Ermənistan Respublikasının Ararat vilayətinin tərkibinə daxil olub.
1578-1590-cı illər Osmanlı-Səfəvi müharibəsinə son qoymuş 1590-cı il Konstantinopol müqaviləsinə əsasən, müasir Ermənistan Respublikasının, demək olar ki, bütün ərazisi Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altına keçib.
1590-cı ildə Osmanlı məmurları yaşayış məntəqələri arasında Böyük Vedi kəndinin də qeyd edildiyi "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ni tərtib ediblər.
1724-cü ildə Rusiya və Osmanlı imperiyaları arasında bağlanmış Konstantinopol müqaviləsinə əsasən, müasir Ermənistan Respublikasının ərazisi Rusiya tərəfindən Osmanlı imperiyasının torpaqları kimi tanınıb.
1728-ci ildə Osmanlı məmurları yaşayış məntəqələrinin adlarını göstərən "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ni tərtib ediblər, orada da bu kənd qeyd edilir. XVIII əsrin ortalarından Rusiya işğalına qədər kəndin ərazisi İrəvan xanlığının Vedibasar mahalının tərkibində olub.
1827-ci ildə Rusiya İrəvan xanlığının ərazisini işğal edib, 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi isə onun Rusiya imperiyası tərkibinə birləşdirilməsini təsbit edib. Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasının tərkibində olub.
1829-1832-ci illərdə Rusiya hakimiyyətinin tapşırığı ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinin kameral təsviri tərtib edilib. Sənədə salınmış məlumatlara əsasən, kənddə 1 244 nəfər yaşayıb: 799 nəfər yerli türk və İrandan köçürülmüş 400-dən çox erməni.
Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara əsasən, 1915-ci ilə qədər müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.
Qafqaz haqqında məlumat toplusu:
1873-cü ildə kənddə hamısı azərbaycanlıların əcdadları olmaqla 1 743 nəfər yaşayıb.
1886-cı il ailələr üzrə siyahılardan çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu:
1886-cı ildə kənddə hamısı azərbaycanlıların əcdadları olmaqla 2 110 nəfər yaşayıb.
Korkotyan Z. Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):
1897-ci ildə kənddə 2 798 nəfər yaşayıb, onlardan 2 792 nəfəri azərbaycanlıların əcdadları olub.
1899-cu il "Zaqafqaziya diyarının beş quberniyasında torpaq mülkiyyəti və təsərrüfat üsulları haqqında statistik məlumatlar toplusu"na əsasən, kənddə torpaq mülkiyyətinə yalnız azərbaycanlıların əcdadları sahib olublar.
1909-cu ilə olan Qafqaz təqvimi:
1906-cı ildə kənddə 2 423 nəfər, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.
İrəvan quberniyasının 1908-ci ilə olan yaddaş kitabçası:
1908-ci ildə kənddə 2 423 nəfər yaşayıb, onlardan 2 387 nəfəri azərbaycanlıların əcdadları olub.
1912-ci ilə olan Qafqaz təqvimi:
1911-ci ildə kənddə 2 501 nəfər, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.
1916-cı ilə olan Qafqaz təqvimi:
1915-ci ildə kənddə 2 464 nəfər, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.
29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) hökuməti İrəvan, indiki Yerevan şəhərini və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradılıb. Mövcudluğunun ilk aylarından Ermənistan Respublikası qonşu ölkələrə: Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə (o dövrdə Osmanlı imperiyasına) ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb.
1918-1920-ci illərdə Ermənistan Respublikasında hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun partiyası İrəvan quberniyasında, o cümlədən digər bölgələrdə, xüsusən də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə keçirib.
Həmin dövrdə Böyük Vedi və ətraf kəndlər daşnak diktaturasına qarşı türk müqavimət mərkəzlərindən birinə çevrilib. Erməni hökuməti dəfələrlə oraya qoşun göndərib, bu, Vedibasarda 1919-cu ilin yayında alışmış tammiqyaslı üsyana gətirib çıxarıb.
Etnik təmizləmənin nəticələri əvvəlki illərdə kəndin türk əhalisinin sayını 1922-ci il sovet Ermənistanı əhalisinin siyahıyaalınması məlumatları ilə müqayisə etdikdə görünür.
1922-ci ildə kənddə 1969 nəfər yaşayıb, onlardan 1504 nəfəri azərbaycanlı olub.
1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edilib, 1921-ci ildə isə ölkədə kommunist rejimi qəti olaraq bərqərar olub. Böyük Vedi Vedi rayonunun inzibati mərkəzi olub. Rayon ləğv edildikdən sonra kənd müvəqqəti olaraq Artaşat rayonunun bir hissəsi olub, sonra isə yenidən bərpa edilmiş və daha sonra Ararat adlandırılmış Vedi rayonunun inzibati mərkəzinə çevrilib.
Sovet və erməni mənbələrinin məlumatına əsasən, kənddə 1980-ci illərin sonlarına qədər azərbaycanlılar yaşayıblar.
Korkotyan Z. Son yüz ildə sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931):
1926-cı ildə kənddə 1839 nəfər yaşayıb, onlardan 1545 nəfəri azərbaycanlı olub.
1931-ci ildə kənddə 1478 nəfər yaşayıb, onlardan 1254 nəfəri azərbaycanlı olub.
Əhalinin 1939-cu il Ümumittifaq siyahıyaalınması. SSRİ-nin müttəfiq respublikalarının rayon, şəhər və iri kənd əhalisinin milli tərkibi:
1939-cu ildə kənddə 2830 nəfər yaşayıb, onlardan 2319 nəfəri azərbaycanlı olub.
1948-1953-cü illərdə sovet hakimiyyəti azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə deportasiyasını həyata keçirib. Nəticədə 2000 nəfərə yaxın azərbaycanlı Böyük Vedi kəndindən Azərbaycanın müxtəlif rayonlarına deportasiya olunub.
Manvelyan A.P., Martirosyan G.M. Ermənistan SSR-in 1831-1959-cu illərdə yaşayış məntəqələri və əhalisi:
1959-cu ildə kənddə 3478 nəfər, əsasən, ermənilər yaşayıblar.
Akopyan T.X., Məlik-Baxşyan St.T., Barseqyan O.X. Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimləri lüğəti:
1970-ci ildə qəsəbədə 6165 nəfər, əsasən ermənilər yaşayıblar.
1979-cu ildə qəsəbədə 7900 nəfər, əsasən ermənilər yaşayıblar.
1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar tamamilə Ermənistan SSR ərazisindən qovulublar.
1879-cu il "Qafqaz haqqında məlumat toplusu"nda kənddə fəaliyyət göstərən bir məscidin, "İrəvan quberniyasının 1902-ci ilə olan yaddaş kitabçası"nda isə artıq dörd məscidin olduğu qeyd edilir.
2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün geniş sahə işləri aparılıb. Bu işlər zamanı kənddə məscidin xarabalıqları aşkar edilib.
Şərhlər