Rəsul Mirhəşimli
Var-dövlətin kölgəsində itən mənəviyyat, dünyanın faniliyi və insanın bu dünyadan apardığı həqiqi sərvət haqqında
İnsan bu dünyaya göz açanda heç nəyə sahib deyil. Nə doğulduğu ev onun öz mülküdür, nə nəfəs aldığı hava, nə də sabahını görəcəyinə dair bir zəmanəti var. Həyata gözlərini açan körpənin əlləri boşdur, amma onun qarşısında böyük bir dünya dayanır. İllər keçir, insan böyüyür, arzuları genişlənir, istəkləri artır. Bir gün özünə ev tikir, torpaq alır, sərvət toplayır, adının, nüfuzunun, sahib olduqlarının ətrafında görünməz bir qala qurur. Elə zənn edir ki, qazandıqları onu dünyanın amansız qanunlarından qoruyacaq. Halbuki insanın həyatındakı ən böyük həqiqət dəyişməz qalır. O, dünyaya heç nə gətirmədiyi kimi, buradan da heç nə aparmayacaq.
Bəlkə də insan ömrünün ən kədərli tərəfi bu həqiqəti bilməməsi deyil, bildiyi halda onu unutmasıdır. Çünki ölüm haqqında düşünmək çətindir, ayrılıqdan danışmaq ağırdır, bir gün hər şeyin geridə qalacağını qəbul etmək isə insanın öz nəfsinə qarşı mübarizəsini tələb edir. Biz çox vaxt həyatın bir gün bitəcəyini anlayırıq, amma gündəlik qayğılarımızda elə davranırıq ki, sanki ömrümüz sonsuz, sahib olduqlarımız əbədidir.
Əsl faciə də burada başlayır, insan əmanətə sahiblik gözü ilə baxır, müvəqqəti olanı əbədi hesab edir.
Var-dövlət insan həyatının zəruri ehtiyaclarını ödəyən vasitədir. Evin, torpağın, halal zəhmətlə əldə etidyin qazancın, ailənin rifahını təmin edən maddi imkanların özlüyündə qəbahəti yoxdur. Problem sərvətin mövcudluğunda deyil, onun insanın qəlbində tutduğu yerdədir. Mal-mülk vasitə olmaqdan çıxıb həyatın əsas məqsədinə çevriləndə insanın mənəvi dünyasında tarazlıq pozulur. O, yaşamaq üçün qazanmaq əvəzinə, qazanmaq üçün yaşamağa başlayır.
Bir vaxtlar ailəsinin xoşbəxtliyi üçün çalışdığını deyən insan sonralar ailəsinə vaxt ayırmağa macal tapmır. Daha yaxşı həyat qurmaq istəyən adam rahatlığını itirir. Gələcəyini təmin etmək naminə bu gününü qurban verir. Sərvəti artdıqca yığdıqları, yığdıqları artdıqca qorxuları çoxalır. Əlində olanı itirmək narahatlığı onu sahib olduqlarının əsirinə çevirir.
Beləliklə, insanın topladığı sərvət bəzən onun azadlığını deyil, asılılığını artırır.
Qurani-Kərimin “əl-Hədid” surəsinin 20-ci ayəsində dünya həyatının bər-bəzək, öyünmək, mal-mülk və övlad çoxaltmaq yarışı ilə bağlı tərəfləri xatırladılır. Ayədə dünya həyatının yağışdan sonra bitən, bir müddət göz oxşayan, sonra saralıb quruyan bitkilərə bənzədilməsi xüsusi məna daşıyır. Bu bənzətmədə insan ömrünün də taleyi gizlənir: bir zamanlar gözəlliyi ilə diqqət çəkən hər şey dəyişir, solur və əvvəlki halından uzaqlaşır.
Bu, sərvətdən imtina çağırışı deyil, sərvətin qarşısında mənəvi məsuliyyəti unutmamaq xəbərdarlığıdır. Çünki insanın dəyəri sahib olduğu əmlakın miqdarı ilə ölçülsəydi, vicdanın, mərhəmətin, ədalətin, sədaqətin tərəzidə yeri qalmazdı. Halbuki insanı insan edən onun nəyə sahib olması deyil, sahib olduqları ilə nə etməsidir.
Əmanət anlayışı insanın dünyaya münasibətini dəyişə biləcək qədər dərin məna daşıyır. Əmanət sənə verilən, qorumaq, düzgün istifadə etmək və vaxtı çatanda geri qaytarmaq məsuliyyəti daşıdığın dəyərdir. Bu baxımdan, insanın var-dövlətə münasibəti də yalnız mülkiyyət hüququ ilə məhdudlaşmır. Qazancın hansı yolla əldə edilməsi, başqalarının haqqının qorunması, ehtiyacı olanlara münasibət, imkanların hansı məqsədlə sərf edilməsi də mənəvi hesabın bir hissəsidir.
İnsan öz sərvətini yalnız şəxsi rahatlığının təminatı hesab edəndə cəmiyyətin ona olan ehtiyaclarını görməyə bilər. Halbuki onun əlindəki imkan başqa bir insanın ümidsizliyini azalda, bir uşağın təhsilinə yol aça, ehtiyac içində olan ailənin yükünü yüngülləşdirə bilər. Bəzən böyük sərvətlərin içində mərhəmətə yer qalmır, bəzən isə kiçik bir imkan böyük bir insanlığın ifadəsinə çevrilir.
Qurani-Kərimdə insanın əlində olan nemətlərin məsuliyyətlə bölüşdürülməsi fikri dəfələrlə vurğulanır. “əl-Hədid” surəsinin 18-ci ayəsində sədəqə verən kişilər və qadınlar, eləcə də Allah yolunda xeyir iş görənlər üçün mükafatın artırılacağı bildirilir. Burada diqqət çəkən məqam sərvətin sadəcə toplanması deyil, onun xeyirə çevrilməsidir.
Əmanətçi olmaq sahib olduqlarını yalnız özünə aid hesab etməməkdir. Bu, qazancın arxasında zəhməti, imkanın arxasında məsuliyyəti, var-dövlətin arxasında insan talelərini görə bilməkdir. Çünki sərvətin həqiqi mənəvi dəyəri onun nə qədər böyük olmasında deyil, hansı yaxşılıqlara səbəb olmasındadır.
Şərq mütəfəkkirləri əsrlər boyu insanın nəfsi, dünya malına bağlılığı və mənəvi kamilliyi haqqında düşünmüşlər. Bu irsdə ortaq bir fikir diqqət çəkir: insan öz daxilindəki tamahı cilovlamadan həqiqi azadlığa qovuşa bilməz.
Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında ədalət, insanlıq, mənəvi kamillik və dünya nemətlərinin məsuliyyətlə dəyərləndirilməsi mühüm yer tutur. Onun əsərlərində hakimiyyət və sərvət insanı avtomatik olaraq ucaldan dəyərlər kimi deyil, insanın xarakterini üzə çıxaran sınaqlar kimi təqdim olunur. Sərvət sahibinin böyüklüyü yalnız sahib olduğu imkanlarla deyil, həmin imkanlardan istifadə edərkən qoruduğu ədalət və mərhəmətlə ölçülür.
Sədi Şirazinin mənəvi irsində də insanın zahiri görünüşündən, məqamından və var-dövlətindən daha çox onun əxlaqına diqqət yetirilir. Bu düşüncə insanı mühüm bir sualla üz-üzə qoyur. Əgər sahib olduqlarımız əlimizdən alınsa, bizi yenə də dəyərli edən nə qalacaq?
Bu sualın cavabı insanın daxilindədir. Ədalət hissi, vicdan, mərhəmət, sədaqət, başqasının ağrısını anlamaq bacarığı nə bazarda satılır, nə də miras yolu ilə əldə edilir. Bunlar insanın ömrü boyu formalaşdırdığı mənəvi sərvətdir.
Həyatın ən ağır həqiqətlərindən biri budur ki, ölüm qarşısında var-dövlət susur, lal olur. İnsan illərlə topladığı əmlakın, qürurlandığı mülklərin arasında yaşayır, amma son mənzilə yola düşəndə özü ilə heç nə apara bilmir.
Bəlkə də bu mənzərənin kədəri elə burasındadır. İnsan ömrünün böyük hissəsini özünə məxsus hesab etdiyi şeylərə bağlayır, sonra bir gün onların hamısından ayrılır. Ən ağır ayrılıq isə insanın sahib olduqlarını itirməsi deyil, həyatını nəyə sərf etdiyini gec anlamasıdır. Çünki geriyə dönüb vaxtı dəyişmək, unudulan sevgini geri qaytarmaq, qırılan qəlbi əvvəlki halına gətirmək, edilməyən yaxşılığı yerinə yetirmək mümkün deyil.
Bu səbəbdən ölüm haqqında düşünmək həyatdan üz döndərmək deyil. Əksinə, həyatın dəyərini daha dərindən anlamaqdır. İnsan ömrünün məhdud olduğunu dərk etdikcə vaxtını daha diqqətlə bölüşdürməli, münasibətlərini daha həssas qorumalı, başqalarının haqqına daha çox hörmət etməlidir.
Qurani-Kərimin “əz-Zəlzələ” surəsində bildirilir: “Kim zərrə qədər yaxşı bir iş görmüşsə, onu görəcək”. Ardınca zərrə qədər pis iş görənin də onun qarşılığını görəcəyi xatırladılır. Bu ayələr insanın əməllərinin əhəmiyyətini ölçmək üçün yalnız böyük hadisələrə baxmamağı öyrədir. Bəzən bir insanın həyatında iz qoyan kiçik bir yaxşılıq, heç kimin bilmədiyi bir kömək, qarşılıqsız göstərilən mərhəmət mənəvi baxımdan böyük məna daşıyır.
İnsanın dünyadan apardığı həqiqi sərvət də məhz bu əməllərin mənəvi nəticəsidir.
Yaxşılıq həmişə gurultulu hadisə olmur. Yaxşılıq bəzən ehtiyacı olan bir insanın əlindən tutmaqdır, bəzən kiminsə qürurunu incitmədən ona yardım etməkdir. Bəzən haqsızlıq qarşısında susmamaq, bəzən də bağışlamağın mümkün olduğu yerdə kin saxlamaqdan imtina etməkdir. Bu əməllərin bəzisi unudulur, bəzisi heç kimin diqqətini çəkmir. Amma onların insan münasibətlərində yaratdığı iz ölçülə bilməyəcək qədər qiymətlidir.
Bir insanın yaxşılığına görə onu rəhmətlə xatırlamaq, adını minnətdarlıqla çəkmək, onun üçün dua etmək maddi mirasdan fərqli bir iz yaradır. Belə bir izin dəyəri sərvətin böyüklüyü ilə ölçülmür. Çünki insanın xatirəsi başqalarının qəlbində tutduğu yer qədər yaşayır.
Dünya insana çox şey vəd edir. Daha böyük evlər, daha yüksək məqamlar, daha çox qazanc, daha geniş imkanlar... Bu vədlərin bəzisi gerçəkləşir, bəzisi yarımçıq qalır. İnsan isə bütün ömrü boyu əldə etdikləri ilə itirdikləri arasında yol gedir. Bəzən qazanmaq naminə itirdiklərinin fərqinə varmır. Vaxtını itirir, doğmalarına ayırmalı olduğu saatları itirir, mənəvi rahatlığını itirir. Sonra geriyə baxanda anlayır ki, hər qazanc həqiqi qazanc deyilmiş.
Var-dövlətin insan üçün əhəmiyyəti inkar edilə bilməz. Amma sərvət insanın mənəviyyatını üstələdikdə, onun vicdanını susdurduqda, başqasının haqqını görməsinə mane olduqda öz mahiyyətini itirir. Əsl zənginlik insanın nə qədər toplaması ilə deyil, nəyi qoruması ilə ölçülür. Zənginlik içərisində insan vicdanını, mərhəmətini, ədalətini, insanlığını qorumaq üçün çalışmalıdır.
Bir gün hamımız geridə nələrsə qoyacağıq. Kimimiz böyük evlər, kimimiz torpaq sahələri, kimimiz adımızın yazıldığı sənədlər, kimimiz yarımçıq qalmış arzular... Ancaq bunların heç biri insanın mənəvi taleyini təkbaşına müəyyən etmir. Əsas məsələ bu dünyada yaşadığımız müddətdə hansı izləri buraxdığımızdır.
Bəlkə də insanın özünə verəcəyi ən vacib sual budur, sabah sahib olduqlarım əlimdən alınsa, mənim özümdən nə qalacaq?
Bu sualın cavabı bank hesablarında, mülk sənədlərində, titullarda deyil. O cavab insanın toxunduğu talelərdə, qoruduğu haqlarda, etdiyi yaxşılıqlarda, arxasınca edilən dualarda gizlənir.
Dünya malı dünyada qalacaq. Bu, həyatın dəyişməyən qanunudur. Amma insanın yaxşılığı, ədaləti və mərhəməti onun ömrünü aşan mənəvi bir iz buraxa bilər. Ona görə də sərvət toplamaqdan əvvəl insanlıq toplamaq, ev tikmək qədər könül qurmağa, öz gələcəyini düşünmək qədər başqasının sabahına ümid olmağa çalışmaq lazımdır.
Çünki insan bu dünyada əbədi qalmaq üçün yaşamır. O, məhdud ömrünü mənalı etmək üçün yaşayır.
Və günün sonunda geriyə qalan ən ağır sual da budur: biz bu dünyadan gedəndə sahib olduqlarımızı deyil, etdiklərimizi düşünərək hansı həqiqətlə üzləşəcəyik?
Şərhlər