27 sentyabr 2020-ci il və 20 sentyabr 2023-cü il Azərbaycanın müasir tarixində yalnız hərbi hadisələrlə deyil, dövlətçilik baxımından yaratdığı nəticələrlə də xüsusi yer tutur. Bu iki tarix 30 ilə yaxın davam edən işğal və separatizm mərhələsinin başa çatması, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin bərpası ilə nəticələnən tarixi prosesin əsas mərhələləridir.
Tarixdə elə məqamlar olur ki, onlar sadəcə təqvimdəki bir gün kimi qalmır, bütöv bir xalqın taleyində dönüş yaradır. Azərbaycanın müasir tarixində 27 sentyabr 2020-ci il və 20 sentyabr 2023-cü il məhz belə tarixlərdəndir.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlanan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası yolunda həlledici mərhələ oldu. 20 sentyabr 2023-cü ildə isə ölkənin bütün ərazisində suverenliyin təmin edilməsi prosesi tamamlandı.
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın Azərbaycanın ərazilərini işğal etməsi, Xocalıda törədilən qətliam və yüz minlərlə insanın öz doğma yurdlarından didərgin düşməsi ölkənin müasir tarixinin ən ağır səhifələrindən birinə çevrildi.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamədə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və işğal olunmuş ərazilərdən erməni qüvvələrinin çıxarılması ilə bağlı müddəalar əksini tapdı. Lakin bu qətnamələrin icrası təmin olunmadı.
ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində aparılan uzunmüddətli danışıqlar da münaqişənin həllinə gətirib çıxarmadı. İllər keçdikcə “status-kvo”nun dəyişməz qalması Azərbaycanın qarşısında daha mürəkkəb siyasi və təhlükəsizlik reallığı yaradırdı.
Azərbaycan isə uzun müddət diplomatik danışıqlar formatında qalaraq münaqişənin sülh yolu ilə həllinə imkan verməyə çalışdı.
Azərbaycan üçün danışıqlar prosesi məqsəd yox, ərazi bütövlüyünün bərpasına aparmalı olan vasitə idi.
2018-ci ildə Nikol Paşinyanın hakimiyyətə gəlməsindən sonra Ermənistanın yeni rəhbərliyinin bəzi açıqlamaları və addımları danışıqlar prosesinin onsuz da kövrək olan əsaslarını daha da zəiflətdi.
2019-cu ildə Xankəndidə səsləndirilən “Qarabağ Ermənistandır – nöqtə” bəyanatı Azərbaycan tərəfindən sərt şəkildə rədd edildi. Prezident İlham Əliyevin buna cavab olaraq səsləndirdiyi “Qarabağ Azərbaycandır və nida işarəsi!” ifadəsi Azərbaycanın mövqeyinin əsas siyasi tezislərindən birinə çevrildi.
Sonrakı dövrdə Ermənistan rəhbərliyinin hərbi ritorikası, Azərbaycanın sərhədlərində baş verən silahlı insidentlər və 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən toqquşmalar vəziyyəti daha da gərginləşdirdi.
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistanın hərbi təxribatından sonra başlayan Vətən müharibəsi 44 gün davam etdi.
Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı rayonlarının böyük hissəsi, Hadrut, Şuşa və digər yaşayış məntəqələri azad edildi. Noyabrın 10-da imzalanan üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlara son qoyuldu və Ermənistan Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarından qüvvələrini çıxarmağı öhdəsinə götürdü.
44 günlük müharibə Azərbaycanın hərbi potensialını nümayiş etdirməklə yanaşı, Cənubi Qafqazın geosiyasi reallıqlarını da dəyişdirdi.
Lakin 2020-ci ilin noyabrında əldə olunan razılaşma Azərbaycanın bütün ərazisində suverenliyin tam bərpası demək deyildi. Qarabağın bir hissəsində Ermənistanın dəstəklədiyi separatçı silahlı birləşmələr qalmaqda davam edirdi.
2020-ci ildən sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh danışıqları davam etsə də, Qarabağdakı separatçı strukturun mövcudluğu və bölgədə qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyəti təhlükəsizlik problemini aradan qaldırmırdı.
Azərbaycanın həyata keçirdiyi “Fərrux” və “Qisas” əməliyyatları, həmçinin sonrakı lokal hərbi tədbirlər Bakının bölgədə təhlükəsizlik və suverenlik məsələsinə yanaşmasını nümayiş etdirdi.
Nəhayət, 2023-cü il sentyabrın 19-da başlayan və təxminən 24 saat davam edən Lokal Antiterror Tədbirləri nəticəsində Qarabağdakı separatçı silahlı qüvvələrin təslim olması təmin edildi.
Sentyabrın 20-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev xalqa müraciətində Azərbaycanın öz suverenliyini tam bərpa etdiyini bildirdi.
2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici nəticə əldə edildi, 2023-cü ildə isə Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyi təmin olundu.
Bu iki hadisə arasında mühüm fərq var: 2020-ci il Zəfər, 2023-cü il isə suverenliyin tam bərpası ilə yadda qaldı.
Bu gün əsas məsələ yalnız hərbi nəticələr deyil. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı quruculuq və bərpa layihələri həyata keçirilir.
Şəhər və kəndlər yenidən qurulur, yollar və hava limanları salınır, enerji və sosial infrastruktur yaradılır, keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıdışı təmin edilir.
“Böyük Qayıdış” proqramı hərbi Zəfərin sosial və iqtisadi nəticəyə çevrilməsinin əsas istiqamətlərindən biridir.
Zəfərin əsl miqyası yalnız azad edilmiş torpaqların xəritədə göstərilməsi ilə deyil, həmin torpaqlarda həyatın yenidən qurulması ilə ölçülür.
Azərbaycanın qarşısında indi tamamilə yeni bir mərhələ dayanır. Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası böyük tarixi nəticə olmaqla yanaşı, yeni imkanlarla yanaşı, yeni məsuliyyətlər də yaradır.
Regionda uzunmüddətli sülhün və təhlükəsizliyin təmin olunması, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpası, azad edilmiş ərazilərin inkişafı və keçmiş məcburi köçkünlərin davamlı şəkildə öz yurdlarına qayıtması bu mərhələnin əsas istiqamətləridir.
Azərbaycanın son illərdə keçdiyi yol göstərir ki, 2020-ci ilin Zəfəri ilə 2023-cü ilin suverenlik mərhələsi bir-birindən ayrı hadisələr deyil, eyni tarixi prosesin iki mühüm zirvəsidir.
27 sentyabr – Zəfərə aparan yolun başlanğıcı, 20 sentyabr isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpasını rəsmiləşdirən tarixi mərhələ kimi yadda qaldı.
Bu tarixlər Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində yeni səhifə açdı. Qarşıdakı əsas vəzifə isə əldə edilmiş nəticələri davamlı sülhə, təhlükəsizliyə, iqtisadi inkişafa və Böyük Qayıdışın tam reallaşmasına çevirməkdir.
Rasim Əliyev
“AzPolitika.info”
Şərhlər