Azər Rəşidoğlu
Demokratiya uzun müddət Qərbin siyasətinin üstünlüyünün əsas göstəricisi, azadlığın və rifahın təminatı kimi təqdim olunub. Lakin bu gün həmin sistemin öz daxilində dərin böhran yaşanır - Avropada vətəndaşların demokratiyaya inamı azalır, siyasi institutlara etimad zəifləyir, cəmiyyətlə hakimiyyət arasındakı məsafə getdikcə böyüyür.
Bu, təkcə ayrı-ayrı ölkələrin daxili siyasi problemi deyil. Söhbət demokratiyanın öz mahiyyəti ilə bağlı fundamental sualdan gedir. Vətəndaş seçkilərdə iştirak edir, səsini verir, amma həyatında ciddi dəyişiklik hiss etmirsə, əksinə, onun səsi ilə iqtidara gələnlər özləri on illər boyunca formalaşan Qərb dəyərlərinə düşmən kəsilirsə, onda demokratiya onun üçün nə ifadə edir?
Pew Research Center-in 2024-cü ildə açıqladığı araşdırmaya görə, amerikalıların cəmi 22 faizi federal hökumətin doğru olanı həmişə və ya əksər hallarda etdiyinə inanır. Bu göstərici dünyanın ən güclü demokratik sistemlərindən birində dövlətə etimadın nə qədər zəiflədiyini ortaya qoyur.
Əslində, demokratiyanın böhranını yalnız siyasi institutların zəifləməsi ilə ölçmək olmaz. Daha dərin problem vətəndaşın öz səsinin əhəmiyyətinə şübhə ilə yanaşmağa başlamasıdır. İnsan seçdiyi şəxslərin onun həyatını dəyişə biləcəyinə inanmırsa, seçki tədricən siyasi iştirak vasitəsi olmaqdan çıxaraq formal prosedura çevrilir.
Demokratiyanın təməlində sadə bir ictimai razılaşma dayanır - vətəndaş qanunlara əməl edir, vergisini ödəyir, dövlətin müəyyən etdiyi qaydalar çərçivəsində yaşayır; əvəzində dövlət onun hüquqlarını qoruyur, təhlükəsizliyini təmin edir və öz fəaliyyəti barədə cəmiyyət qarşısında hesabat verir. Bu razılaşma pozulduqda siyasi sistemlə cəmiyyət arasındakı bağ da zəifləməyə başlayır.
Qərb cəmiyyətlərində narazılığın artmasının əsas səbəblərindən biri iqtisadi bərabərsizliyin dərinləşməsidir. İnsanlar işləyir, vergi ödəyir, lakin mənzil, səhiyyə, təhsil və gündəlik yaşayış xərclərinin öhdəsindən gəlməkdə getdikcə daha çox çətinlik çəkirlər. Eyni zamanda, böyük sərvət sahiblərinin və nüfuzlu siyasi dairələrin qərarlara təsir imkanları genişlənir. Belə şəraitdə vətəndaşda bu qənaət möhkəmlənir ki, onun səsi ilə varlı və güclü qrupların təsiri eyni siyasi çəkiyə malik deyil.
Demokratiya üçün ən təhlükəli məqam da məhz budur - vətəndaş hüquqi baxımdan bərabər olsa da, siyasi baxımdan özünü gücsüz hiss etməyə başlayır.
Seçkilər hakimiyyətin dəyişməsinin əsas vasitəsidir. Ancaq hakimiyyətin dəyişməsi insanların gündəlik həyatında heç nəyi dəyişmirsə, onların seçkiyə münasibəti də dəyişir. Vətəndaş siyasi partiyaların proqramları arasında ciddi fərq görmür, vədlərin təkrarlandığını, problemlərin isə həllini tapmadığını düşünür. Nəticədə siyasi laqeydliklə qəzəb bir-birini əvəz edir. Seçkiyə inamın itməsi isə təkcə ayrı-ayrı partiyalara deyil, bütövlükdə siyasi sistemə münasibəti dəyişir.
Məhz bu boşluq populist siyasətçilər üçün əlverişli zəmin yaradır. Onlar mövcud institutların və ənənəvi siyasi elitanın uğursuzluqlarından istifadə edərək cəmiyyətə sadə cavablar, qəti qərarlar və sürətli həll yolları vəd edirlər. Donald Trampın siyasi yüksəlişini də yalnız onun şəxsi xüsusiyyətləri və ya seçki kampaniyasının uğuru ilə izah etmək mümkün deyil. Bu yüksəliş həm də özünü siyasi sistemdən kənarda qalmış hesab edən insanların narazılığının ifadəsidir.
İspan filosofu Xose Orteqa-i-Qasset kütləvi cəmiyyətin siyasi və mənəvi dəyişikliklərini təhlil edərkən fərdin məsuliyyətdən uzaqlaşması və ictimai həyatın sadələşdirilməsi təhlükəsinə diqqət çəkirdi. Müasir siyasətdə də oxşar meyillər müşahidə olunur-mürəkkəb problemlərin səbəblərini araşdırmaq əvəzinə, cəmiyyətə günahkarlar göstərilir, emosiyalar faktları üstələyir, siyasi mübahisələr isə getdikcə daha sərt qarşıdurmaya çevrilir. Beləliklə, siyasi müzakirə həll yollarının axtarışından qarşı tərəfin məğlub edilməsinə yönəlmiş mübarizəyə çevrilir.
Fransada Marin Le Penin və Milli Birlik Partiyasının yüksəlişi də bu prosesin nümunələrindəndir. Ənənəvi siyasi qüvvələrə inamın azalması, miqrasiya ilə bağlı narahatlıqlar, iqtisadi çətinliklər və milli kimlik ətrafında mübahisələr seçicilərin bir hissəsini radikal və ya mövcud sistemə alternativ kimi təqdim olunan siyasi qüvvələrə yönəldir. Bu meyli yalnız seçicilərin yanlış qərarı kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Eyni zamanda, həmin seçiciləri ənənəvi partiyalardan uzaqlaşdıran səbəbləri də anlamaq lazımdır.
Demokratik sistemin zəif cəhətlərindən biri narazılığın səbəblərini aradan qaldırmaq əvəzinə, bəzən yalnız onun siyasi nəticələri ilə mübarizə aparmasıdır. Halbuki seçicinin narazılığını görməməzliyə vurmaq onu yox etmir. Əksinə, narazılıq dərinləşir, sistemə inamsızlıq artır və populist siyasətçilərin cəmiyyətə təsir imkanları genişlənir.
Digər mühüm problem informasiya mühitinin dəyişməsidir. Sosial şəbəkələr siyasi müzakirələr üçün daha geniş imkanlar açsa da, dezinformasiyanın yayılmasını, cəmiyyətin qütbləşməsini və faktlarla manipulyasiyanı da sürətləndirir. İnsanlar getdikcə fərqli məlumat mənbələrinə, hətta eyni hadisənin bir-birinə zidd təsvirlərinə əsasən dünyanı dərk edirlər. Ortaq faktlar üzərində razılığa gəlmək çətinləşdikdə siyasi dialoq da öz mənasını itirməyə başlayır. Tərəflər artıq eyni reallıq haqqında mübahisə etmir, fərqli reallıqların içindən bir-birinə səslənirlər.
V-Dem İnstitutunun 2025-ci il hesabatında dünyada demokratik geriləmə və avtoritarlaşma meyillərinə diqqət çəkilir. Bu mənzərə göstərir ki, demokratiya öz-özünə qorunan və daim möhkəmlənən sistem deyil. Azad seçkilər, müstəqil məhkəmələr, azad media və hakimiyyətin hesabatlılığı formal şəkildə mövcud olsa belə, onların real təsiri zəifləyə bilər. Demokratik institutların adının və hüquqi çərçivəsinin qorunması hələ onların mahiyyətinin də qorunması demək deyil.
Demokratiyanın gələcəyi yalnız seçkilərin keçirilməsindən asılı deyil. Əsas məsələ seçkilər vasitəsilə formalaşan hakimiyyətin vətəndaş qarşısında nə dərəcədə məsuliyyət daşıması, insanların hüquqlarını nə dərəcədə qoruya bilməsi və cəmiyyətin real problemlərinə necə cavab verməsidir.
İnsan səsinin heç nəyi dəyişmədiyinə inanırsa, əvvəlcə seçkidən uzaqlaşır, sonra siyasi institutlara inamını itirir, sonda isə demokratiyanın özünü sorğulamağa başlayır. Çünki uzun müddət nəticə gözləyən, lakin dəyişiklik görməyən insan üçün azadlığın dəyəri belə sual altına düşə bilər.
Lakin demokratiyanın problemlərinə cavab daha az demokratiya deyil. Cavab onun daha işlək, daha ədalətli və daha hesabatlı olmasıdır. Vətəndaş yalnız səsvermə hüququna malik olduğunu deyil, verdiyi səsin siyasi qərarlara təsir etdiyini də hiss etməlidir. Seçkilər real siyasi rəqabətə, rəqabət hesabatlılığa, hesabatlılıq isə insanların həyatında hiss olunan nəticələrə gətirib çıxarmalıdır.
Demokratiya vətəndaşını seçki günü itirmir. Onu seçki ilə növbəti seçki arasındakı müddətdə öz iradəsinin heç nəyə təsir etmədiyinə inandıranda itirir.
Qərbdəki demokratiyanın böhranı, əslində, vətəndaşın ümidinin böhranıdır. İnsan gələcəyini dəyişmək imkanına inamını itirəndə siyasi sistemlə arasındakı bağ da qırılmağa başlayır. Bu bağı qorumaq üçün demokratiya təkcə hakimiyyətin necə formalaşdığını deyil, kimə xidmət etdiyini, qərarlarını kimin maraqlarına uyğun verdiyini və vətəndaş qarşısında nə dərəcədə məsuliyyət daşıdığını da daim sübut etməlidir.
Çünki demokratiyanın həqiqi gücü yalnız xalqın iradəsini hakimiyyətə çevirməkdə deyil, hakimiyyətin xalqın iradəsindən uzaqlaşmasının qarşısını almaqdadır.
Hazırda Qərbdə tam başqa proseslər cərəyan edir…
Şərhlər