Xaləddin İbrahimli,
professor
Giriş əvəzi: “Doğru Yaşamaq” kitabının zaman-zaman köşə yazıları olaraq qəzetlərdə dərc olunan bu mətnləri təkcə insanlara bir dəfə yaşanan maddi dünyada doğru düzgün yaşamaq haqqında faydalı düşüncələr vermir. Bu mətnlər həm də, gənc yazarlar üçün insanın görünməyən tərəfinə, düşüncə və davranışların pərdə arxasına baxmaq üçün ip ucları, açarlar verir. Təbii ki, oxuyanlara...
Öncə bir önəmli fikrin üzərində razılığa gəlməyə çalışaq: insanın azadlığı hər şeyi dəyişdirmək gücündən deyil, nəyin onun iradəsindən asılı olduğunu dərk etməsindən başlayır. Bizlər həyatımızın böyük bir hissəsini dəyişdirmək istədiyimiz şeylərlə mübarizədə keçiririk. Bəzən illər əvvəl verdiyimiz qərarı geri almaq, bəzən başqasının düşüncəsini, xarakterini və ya ona münasibətini dəyişmək istəyirik. Bu istəklərin arxasında çox vaxt eyni psixoloji ehtiyac dayanır: həyatın insanın gözlədiyi kimi olmasını təmin etmək. Halbuki gerçəklik həmişə arzularımızla uyğunlaşmır. Yaşamağın ən çətin dərslərindən biri də məhz bu uyğunsuzluqla barışmağı öyrənməkdir.
Cənubi koreyalı yazar və psixiatr Yoon Hong-gyun-un "Özüne Saygı Dersleri" kitabında diqqəti çəkən bir fikir var: bu dünyada dəyişdirə bilməyəcəyimiz iki şey var: KEÇMİŞ və BAŞQA İNSANLAR. İlk baxışda sadə görünən bu düşüncə insan azadlığının sərhədləri haqqında mühüm bir həqiqətə toxunur. Çünki insanın psixoloji iztirabları yalnız başına gələn hadisələrdən deyil, bəzən dəyişməsi mümkün olmayan gerçəkliklərə qarşı göstərdiyi davamlı müqavimətdən də qaynaqlanır.
Keçmiş artıq baş vermiş hadisələrin məcmusudur, lakin onların mənası insanın şüurunda yaşamağa davam edir. Biz dünənə qayıda, söylədiyimiz sözləri geri ala, itirdiyimiz imkanları eyni şəraitdə yenidən əldə edə bilmərik. Bununla belə, keçmişə münasibətimizi dəyişmək imkanımız var. Burada hadisənin özü ilə onun yaddaşımızda qazandığı məna arasında mühüm fərq yaranır.
İnsan yaddaşı baş verənləri olduğu kimi saxlayan mexaniki arxiv deyil. Xatirələr hər dəfə yada salındıqda mövcud emosional vəziyyətimizdən, inanclarımızdan və sonrakı təcrübələrimizdən təsirlənə bilər. Bu səbəbdən eyni hadisə həyatın müxtəlif dövrlərində fərqli mənalar qazana, fərqli təsirlər yarada bilir. Gənclikdə bağışlanmaz səhv kimi görünən bir qərar illər sonra insanın özünü tanımasına səbəb olmuş təcrübə kimi qiymətləndirilə bilər. Hadisə dəyişmir, lakin onu anlamağın üfüqü genişlənir.
Fəlsəfədə zamanın geri dönməzliyi insan varlığının əsas şərtlərindən biridir. Biz həyatımızı yalnız irəliyə doğru yaşayır, geriyə isə yaddaş vasitəsilə baxırıq. Bu baxış bəzən insanı müdrikləşdirir, bəzən də peşmanlığın əsirinə çevirir. Peşmanlıq özlüyündə mənfi duyğu deyil. O, mənəvi məsuliyyətin, yanlış qərarı dərk etməyin və gələcək davranışı düzəltmək istəyinin ifadəsi ola bilər. Lakin peşmanlıq davamlı özünü ittihama çevrildikdə, inkişafı deyil, psixoloji durğunluğu gücləndirir.
İnsan keçmiş səhvlərinə görə nə qədər məsuliyyət daşımalıdır? Yaşananların nəticələrini qəbul etmək, mümkün olduqda vurulan zərəri aradan qaldırmaq və üzr istəmək mənəvi borcdur. Ancaq məsuliyyətlə özünü ömürlük cəzalandırmaq eyni şey deyil. Birincisi insanı daha şüurlu davranmağa yönəldir, ikincisi isə onu artıq mövcud olmayan bir zamanın içində saxlayır.
Keçmişi qəbul etmək onu haqlı çıxarmaq demək deyil. İnsan yaşadığı haqsızlığı haqsızlıq, etdiyi səhvi səhv adlandırmaqla yanaşı, həmin hadisənin gələcəyini bütövlükdə müəyyən etməsinə də imkan verməyə bilər. Başımıza gələn hər şeyi seçə bilməsək də, yaşadıqlarımızın bundan sonrakı həyatımızda hansı yeri tutacağına müəyyən ölçüdə təsir göstərə bilərik.
Dəyişdirə bilmədiyimiz ikinci gerçəklik başqa insanlardır. İnsan münasibətlərinin ən mürəkkəb tərəflərindən biri başqalarının bizim arzuladığımız kimi düşünməməsi, hiss etməməsi və davranmamasıdır. Valideyn övladının, həyat yoldaşı qarşı tərəfin, dost dostunun dəyişməsini istəyə bilər. Bu istəklər bəzən qayğıdan, sevgidən və yaxşı niyyətdən doğur. Lakin yaxşı niyyət başqasının iradəsinə sahib olmaq, düşüncə və davranışlarına hökm etmək hüququ vermir.
Başqa insanları dəyişdirə bilməmək onlara heç bir təsir göstərə bilməməyimiz demək deyil. İnsanlar dialoq, təhsil, sevgi, nümunə və birgə təcrübə vasitəsilə dəyişə bilərlər. Ancaq bu dəyişmənin baş verəcəyinə zəmanət yoxdur. Təsir göstərmək başqa, nəticəni idarə etmək başqadır. İnsanın müstəqil şəxsiyyət olduğunu qəbul etmək onun bizim düşüncəmizdən fərqli seçimlər etmək hüququnu da tanımaqdır.
Çox zaman münasibətlərdəki məyusluğun səbəbi qarşı tərəfin davranışından daha geniş bir gözləntidir: bizim göstərdiyimiz sevgiyə eyni şəkildə cavab verilməli, fədakarlığımız anlaşılmalı, doğrularımız başqaları tərəfindən də qəbul edilməlidir. Halbuki insanların dəyərləri, emosional imkanları və həyat təcrübələri fərqlidir. Bizim üçün aydın görünən bir həqiqət başqası üçün eyni dərəcədə inandırıcı olmaya bilər.
Psixoloji baxımdan burada nəzarət ehtiyacı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qeyri-müəyyənlik insanı narahat etdiyindən o, bəzən başqalarının davranışlarını idarə etməklə öz təhlükəsizlik hissini qorumağa çalışır. Qarşı tərəfin nə düşünəcəyini, necə cavab verəcəyini və hansı qərarı qəbul edəcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək istəyi münasibətləri tədricən qarşılıqlı anlaşmadan uzaqlaşdıra bilər. Nəzarət artdıqca yaxınlıq mütləq güclənmir; əksinə, etimad zəifləyə bilər.
Bu məsələ antik stoik fəlsəfənin mühüm fərqləndirməsini xatırladır. Epiktet insanın öz mühakimələri, niyyətləri və seçimləri ilə onun ixtiyarından kənarda olan hadisələri ayırmağı öyrədirdi. Bu yanaşmanın müasir psixologiya üçün də əhəmiyyəti var. Çünki psixoloji dəngə insanın bütün hadisələri idarə etməsi ilə deyil, idarə edə bildiyi və bilmədiyi sahələri daha düzgün müəyyənləşdirməsi ilə əlaqəlidir.
Lakin qəbul etmə anlayışını yanlış başa düşmək təhlükəlidir. Başqalarını dəyişdirə bilmədiyimizi qəbul etmək onların hər davranışına dözmək məcburiyyətində olduğumuz anlamına gəlmir. Haqsızlıq qarşısında susmaq, zorakılığa uyğunlaşmaq və şəxsi sərhədlərdən imtina etmək müdriklik deyil. İnsan başqasının xarakterini dəyişdirməyə qadir olmaya bilər, amma həmin insanla münasibətinin şərtlərini müəyyənləşdirə, etiraz edə, kömək axtara və zəruri hallarda uzaqlaşa bilər.
Bu baxımdan özünəhörmət yalnız insanın özünü müsbət qiymətləndirməsi deyil, həm də şəxsi ləyaqətini başqalarının təsdiqindən tam asılı vəziyyətə salmamasıdır. Başqalarının sevgisi və hörməti həyatımızı zənginləşdirir, lakin insanın dəyəri yalnız bunların mövcudluğundan asılı ola bilməz. Əks halda hər rədd cavabı şəxsi dəyərsizliyin sübutuna, hər tənqid isə mənəvi təhlükəyə çevrilər.
Özünü dəyişdirmək barədə danışmaq asandır, lakin bu dəyişmənin də sərhədləri mövcuddur. İnsan bütün duyğularını iradəsi ilə seçmir, travmatik təcrübələrin təsirindən sadəcə qərar verməklə azad olmur, hər çətinliyi müstəqil şəkildə həll edə bilmir. Buna görə daxili azadlığı qeyri-məhdud iradə gücü kimi təqdim etmək doğru olmaz. Bəzən dəyişmək üçün zaman, sosial dəstək, təhlükəsiz mühit və peşəkar yardım tələb olunur.
Əslində insanın yetkinləşməsi gerçəkliyi öz arzularına tabe etdirmək cəhdindən onunla şüurlu münasibət qurmağa keçididir. Uşaqlıqda dünya istəklərimizin dərhal yerinə yetirilməli olduğu bir məkan kimi görünə bilər. Yetkinlik isə hər arzunun reallaşmadığını, hər itkinin əvəz olunmadığını və hər münasibətin davam etmədiyini anlamağı tələb edir. Bu həqiqətlərlə üzləşmək həyat eşqini itirmək deyil; həyatın mürəkkəbliyini daha dərindən qavramaqdır.
Doğru yaşamaq, bəlkə də, mükəmməl qərarlar verməkdən daha çox, qərarlarımızın nəticələri ilə mənəvi bütövlüyümüzü itirmədən yaşamağı öyrənməkdir. Həyat insana hər şeyi yenidən başlamaq imkanı vermir, lakin çox vaxt başqa cür davam etmək imkanı yaradır. Dünənin səhvini bugünün düşüncəsinə, başqasının anlaşılmazlığını özümüzü tanımaq fürsətinə çevirmək mümkündür.
Nəhayət, insan azadlığının dəyəri onun sərhədsiz olmasında deyil. Azadlıq məhz sərhədlərin mövcud olduğu dünyada mənalı seçim edə bilmək qabiliyyətidir. Keçmişin geri dönməzliyini anlamaq bizi zaman qarşısında daha məsuliyyətli, başqalarının müstəqilliyini qəbul etmək isə insan münasibətlərində daha ədalətli edə bilər.
Həyatı müdrikliklə yaşamaq hər şeyi dəyişdirmək iddiasından vaz keçib dəyişdirə biləcəyimiz nəsnələrə qarşı məsuliyyətimizi qorumaqdır. Çünki insanın böyüklüyü dünyanın onun iradəsinə nə qədər tabe olmasında deyil, öz iradəsinin sərhədlərini bildiyi halda necə bir insan olmağı seçməsində üzə çıxır.
Sözardı əvəzi: Bu qısa həyatımda başqalrını dəyişdirmək üçün çalışan, keçmişdən qopa bilməyən çox insanlar gördüm. Bəzən özüm də başqalarını dəyişdirməyə (ən çox da sevdiyim insanları) çalışdım, keçmişin acı xatirələrinin girdabında ilişib qaldım. Enində sonunda bu yazıda yazılanların daha doğru olduğunu anladım. Yeri gəlmişkən, Dostoyevskiyə aid edilən bir fikri də deməsəm heç olmayacaq: nə edirsən et, sonda iki şeyə görə peşman olacaqsan - etdiklərinə və etmədiklərinə görə. Bu da yaşamın qaçılması mümkün olmayan bir gerçəkliyidir.
Şərhlər