İDEOLOGİYASIZLIQ VƏ İDEYA-SİYASİ PSİXOPATİYA

Əbülhəsən ABBASOV,

Fəlsəfə elmləri doktoru, professor

Dünya xalqlarının həyat və mübarizə tarixi, dövlətçilik və idarəetmə təcrübəsi, elmi yaradıcılıq potensialı və fəlsəfi-mədəni ənənəsi, ədəbiyyat və incəsənət nümunələri məndə həmişə israrlı maraq doğurub. Maraqlandıqca da daha böyük sirlərlə, dərindən öyrəniləsi məna və xüsusiyyətlərlə üzləşmişəm. Onların bir xalq, millət olaraq xarakteri, özünəməxsusluğu, koddaşıyıcı elementləri, habelə, ləyaqət və döyüşkənlik ruhu, fərdi suverenliyi tapdalamadan ümumini qorumaq iradəsi və qabiliyyəti, fəzilətlərə yol açan daxili imperativləri, yüksək ictimai borc təsəvvürləri, həqiqətən də, olduqca cəzbedicidir; burada öyrəniləsi, mənimsəniləsi ibrətamiz, pozitiv məqamlar, nümunə götürüləsi səciyyəvi xüsusiyyətlər kifayət qədərdir. Aşağıda öz həyatımla bağlı gətirdiyim misal söylədiyim bu fikirlərə bir sübut ola bilər.

Ali məktəbdə (rus bölməsində) vyetnamlılarla beş il bir yerdə oxumuşam. İki qrupdan ibarət “potok”da 18 vyetnamlı vardı, hamısı da, istisnasız, universiteti əla diplomla bitirdi. Çox məsuliyyətli, doğruçu, zəhmətsevər, maddiyyata münasibətdə azla qane olan, intizamlı, səmimi, habelə, olduqca qürurlu-məqrur, mərd və cəsarətli tələbələr idi. Haramı, yalanı, riyakarlığı sevməzdilər, ədaləti-haqqı pozmaqdan çəkinərdilər, layiq olduqlarından əlavə nəyəsə sahiblənməyə can atmazdılar, əksinə, yerindəcə etiraz edərdilər. Yadımdadır, dördüncü kursda ən çətin fənnlərdən olan “riyazi fizika tənlikləri”indən imtahan verirdik, nəsə, indiyə qədər güclü tələbə kimi tanınan Tyen imtahana çox yorğun-solğun gəlmişdi və sualları özünə layiq səviyyədə cavablandıra bilmədi. Allah ona rəhmət eləsin, olduqca yüksək elmi və pedaqoji kamilliyə sahib olan, ciddi tələbkarlığı ilə fərqlənən Niyaz müəllim Məmmədovun Tyenə “yaxşı” yazmağa əli gəlmədi. Heç bir şərh vermədən Tyenə “əla” yazmaq istədi, çünki tələbəni gözəl tanıyırdı və düzgün də qiymətləndirirdi. Lakin vyetnamlı gəncin özü buna etiraz etdi və imkan vermədi. Bu hərəkətin zirvəsindən mən indi də təkcə bir fərdin keyfiyyətini deyil, bütün vyetnamlıların mahiyyətini nəzərdən keçirir, böyük bir xalqın qəsbkarlara, işğalçılara, azğın imperializmin səlib yürüşünə qarşı örnək olası mübarizəsini dəyərləndirirəm. Onu da vurğulayım ki, vyetnam xalqı “bir ovuc erməniyə qarşı” müqavimət göstərmirdi!

Potokun rəhbəri kimi mən onlarla daha çox ünsiyyətdə olurdum, asudə vaxtlarda birgə oturub-durur, müxtəlif aktual məsələlər barədə söhbətlər aparırdıq. Bir sözlə, gözəl münasibətlərimiz vardı. Ona görə də bu tələbə yoldaşlarımı yaxşı tanıyırdım. Tanıyaraq da onlara məxsus keyfiyyətlərə heyran qalırdım, açığını deyim, hətta qibtə edirdim. Ürəyimdə “bizim uşaqlar da belə fədakar və əzmkar olsalar, nə dərd” deyirdim. Mən özüm bu vyetnamlı dostlarımdan çox şey öyrənməyə çalışdım, ancaq az şey mənimsədim. Buna da təəssüflənirəm.

Vyetnamlı tələbə dostlarım böyük maddi sıxıntı içərisində yaşayırdılar, ciddi qənaət etmək məcburiyyətində idilər, Azərbaycana gəldikləri altı il ərzində (bir il rus dilini öyrənmək üçün hazırlıq kurslarını keçmiş və beş il bilavasitə ali təhsil almışlar) bir dəfə də olsun vətənlərinə qayıda bilməmiş, yalnız universiteti bitirdikdən sonra doğmaları ilə görüşmək onlara nəsib olmuşdu – ölkələrində ağır müharibə gedirdi, vyetnam xalqı ABŞ kimi supergüclü dövlətin amansız işğalçı hərbi maşınına qarşı ölüm-dirim mübarizəsi aparır, bütün dünyanı heyran edən şücaət və qəhrəmanlıq göstərirdi. Əfsuslar ki, böyüməkdə olan indiki nəsil, Qarabağ uğrunda, güya, mübarizəyə hazırlaş(dırıl)an, əsl vətənpərvərlik dərsləri almalı olan gənclərimiz imperialistlərin Vyetnama qarşı apardıqları müharibədən, vyetnamlıların bəşər tarixi və bütün xalqlar üçün parlaq nümunə olan mübarizəsindən bixəbərdirlər. Ancaq qətiyyən belə olmamalıdır, çünki, sözün həqiqi mənasında, bu mübarizə tarixə qızıl hərflərlə yazılmış bir möhtəşəm nümunədir, dərindən öyrəniləsi, təbliğ və təşviq olunası bəşəri hadisədir.

Nə etməli ki, gecə-gündüz “biz müharibə şəraitində yaşayırıq!” deyən ağırçəkili məmurlarımızın gülməxmər balaları İspaniyanın cənnət guşələrində bir milyon ikiyüz min avroluq saatlarla veyllənmələri ilə gənclərimizə haqq-ədalət, doğma torpaq uğrunda “mübarizə dərsləri” verirlər! Bu azmış kimi, aidiyyəti bir məsul şəxs, dövlət orqanı tapılmır ki, belə bir biabırçı hadisəyə reaksiya versin, ciddi tədbir görsün. Cənablar, bu xalq övladlarını hansı istiqamətdə, hansı müstəvidə və necə böyütsün, məramınız-niyyətiniz nədir?! Topa-topa yığışıb məscidlərdə namaz qılmağınızın mənası nədir, Allahımı aldatmaq istəyirsiz!? Üstəlik də, bu məqamda deputatın biri prokuratura işçilərinin, digəri deputat pensiyalarının artırılması zərurətindən danışırsa, baş verən biabırçılığa nə deyəsən!? Bilmirəm, bəlkə də, keçmişdə müstəqillik və demokratiya aşiqləri olub, sonralar isə onilliklər boyunca millət vəkilləri qismində fəaliyyət göstərən bu odlu-alovlu vətənpərvərlərin vaxtilə müəllimlərindən aldıqları dərsin, təlim-tərbiyənin məğzi elə bundan ibarət imiş? Hər nə, sizi siyasi müstəviyə çıxaran adama sədaqətiniz budurmu, əlahəzrət deputatlar!?

ABŞ-ın onilliklər boyunca ayrı-ayrı xalqlara qarşı apardığı müharibələrin fonunda Vyetnam müharibəsi tədricən kölgəyə gedir. Lakin, buna baxmayaraq, milli özünüdərkin və vətənpərvərliyin hətta ən müasir silahlarla hücum edən güclü düşmənin üzərində qələbə çalmasının parlaq nümunəsi olaraq qalır. Vyetnam müharibəsi müasir hərb tarixində ən uzunmüddətli hərbi toqquşma olmuş, təxminən 20 il davam etmişdir: 1955-ci ilin 1 noyabrından Sayqonun çöküşünə, 30 aprel 1975-ci ilə kimi. 1964-1975-ci illər bu qanlı-qadalı müharibənin xüsusi mərhələsini təşkil edir. Yalnız 1968-ci ilin mayında amerikalıların itkisi 2415 nəfər olmuşdur. Bu nisbətdə, özünüz fikirləşin, gecə-gündüz başlarına bombalar yağdırılan vyetnamlıların itkisi nə qədər olmuşdur!?

Ümumi götürdükdə, bu müharibədə 58 200 ABŞ hərbçisi həlak olmuş, 304 min nəfər isə yaralanmışdır. 1875 amerikalı itkin düşmüşdür. Həlak olanlardan 11465 əsgərin yaşı 20-yə çatmamışdı. 1995-ci ilin avqustuna ABŞ-ın Vyetnam müharibəsi veteranlarının sayı, öz hesablamalarına görə, 1 713 823 nəfər olmuşdur.

Vyetnamlı mülki əhalinin itkisi bu günə qədər dəqiq məlum deyil, təqribi hesablamalara əsasən ölənlərin sayı 5 milyondan çoxdur. Müharibə Kambodja və Laosda da itkilərə səbəb olmuş, böyük sayda dinc əhali qırılmışdır ki, bu barədə də dəqiq məlumat yoxdur. Bir sıra müəlliflərin fikrincə, bu ölkələrdə həlak olanların sayı yüz minlərlə ölçülə bilər.

Vyetnam müharibəsi gedişində ABŞ hələ 1925-ci ildə hərbi məqsədlər üçün qadağan olunmuş “Agent Oranc” adlı kimyəvi maddədən istifadə etmişdir ki, yalnız onun təsirindən 400 min vyetnamlı dünyasını dəyişmişdir. Ümumiyyətlə, amerikanlar vyetnamlılara qarşı müharibədə alışdırıcı vasitələrdən, kimyəvi və bioloji silahdan geniş istifadə etmişlər. İmperializmin önundə gedən ABŞ-ın demokratiyası və humanizmi, görünür, buna tam imkan verirmiş! Bu “humanist”lər görünməmiş demokratikliklə 16 mart 1968-ci ildə Vyetnamın Sonqmi adlı kəndini tamamilə məhv etmiş, 504 nəfəri, böyüklü-kiçikli, xüsusi qəddarlıqla öldürmüşlər. Bu hərbi cinayətə görə vur-tut bir adam mühakimə edilmiş, o da üç gündən sonra prezident Riçard Niksonun personal fərmanı ilə azadlığa buraxılmışdır.

1964-1975-ci illərin savaşı 5 mart 1946-cı ildən başlamış “soyuq müharibə”nin ən mühüm hadisələrindən sayılır. Onun gedişi və nəticələri nəinki Cənub-Şərqi Asiyada, deyərdim ki, bütün dünyada baş verəcək gələcək hadisələri şərtləndirmişdir. Müharibə, bir tərəfdən, imperializmin məkrli, amansız və qəddar mahiyyətini bütün çılpaqlığı ilə açıqlamış, pul-gəlir ideologiyasını rəhbər tutan, istismarçılıq xislətilə yaşayan kapitalizmin hansı antiinsani dəyərlər sahibi olduğunu göstərmişdir. Digər tərəfdən, qat-qat hərbi və iqtisadi cəhətdən düşmənləri ilə müqayisədə zəif olan bir xalqın işğalçılar üzərində qələbə çalmaq mümkünlüyünü sübuta yetirmişdir. Vyetnamlıların göstərdikləri tarixi nümunə ibrətamiz hadisə, öyrəniləsi bir məktəb deyilmi? Başqa xalqlar da bu nümunədən bir şey əxz edə bilməzlərmi, yoxsa, elə bizim kimi, torpaqlarını özündən xeyli kiçik düşmənə ərməğan edib ABŞ-dan, Rusiyadan, İngiltərə və Fransadan imdad diləməlidirlər? Cənəblar, biz müsəlmanları rəzil, yazıq vəziyyətə salan nədir? Səbəb nədir ki, müsəlman deyilən kəs erməninin, yəhudinin, rusun, ingilisin, fransızın, amerikanlının əlində əsir-yesir qalıb, nəinki hansısa kənd və şəhərlərini, hətta ölkəsini-dövlətini yadellilərə təslim edib, Vətən dediyi məkanın dağıdılıb, viranə qalmasına elə özü, ilk növbədə də, ideoloji psixopatiya ucbatından yardımçı olub?

Necə olur ki, müsəlmanın döşünə döyən “lider”inin birini quyudan (öz canının hayında olan “rəhbər-kişi” özünə bunker tapıb!), o birisini isə borudan dartıb çıxarırlar!? Nədəndir ki, son anda Çilinin lideri Salvador Alyende özünü güllələyir, Afqanıstanın rəhbəri Məhəmməd Nəcibulla isə fanatiklərə təslim olaraq özünün axtalanmasına, alçaldıcı işgəncələrə məruz qalmasına və qardaşı ilə bir yerdə asılmasına gedir. Budurmu gecə-gündüz şərəf və ləyaqətdən dəm vuran müsəlman liderlərinin “Şərəf Kodeksi”. Adama deyərlər: “Yaxşı, ay müsəlmanın lideri, əməlli-başlı idarə edə bilmirsən, ətrafına qarğa-quzğunu yığmaqla xalqı ədalətsizlik qazanında qovurursan, lazım oldu-olmadı Cona, Smitə və İvana yarınırsan, sərvət toplamaqdan gözün doymur, qohumların ağlağəlməz hoqqalar çıxarır, rüşvəti və korrupsiyanı idarəetmənin mövcudluq üsuluna çevirirsən, barı son anda rəhbərə yaraşan şərəflə öl!! Adam kimi ölməyi də bacarmırsan!? Kişiliyin bu qədər idisə, liderliyə can atmağın, öndər-rəhbər olmağın nəydi!?”

Deyəcəksiniz ki, özünəqəsdi İslam dini günah sayır. İnanmıram ki, Mütləq Qüvvə belə bir cəfəngiyatı şərtsiz-filansız məzlum bəndələrinə sırısın. Hər halda, belə deyim var, “qanun öz istisnaları ilə gözəldir”. Necə yəni, başqalarını paçka-paçka şilküt etmək, öldürmək olar, özünə gələndə isə dinə istinad edib deyəsən: “Allahın sənə verdiyi cana qəsd edə bilməzsən!” Vallah, burada bir məntiqsizlik, ədalətsizlik, dolaşıqlıq var. Mən din adamı deyiləm, ola bilsin ki, nəyisə dərinliklərinə kimi anlamıram. Ona görə də bu sahə üzrə aidiyyəti şəxslərdən, ilahiyyətçilərdən xahiş edirəm: bu müəmmaya bir aydınlıq gətirin, özü də, yalnız ehkamlardan çıxış edərək yox, məntiqi dəlil-sübutlarla.

Yoxsa, belə gedişlə, qonaq qabağına çıxarılası və fəxrlə barmaq uzadılası liderlərimiz qalmayacaq. Çıxılmaz vəziyyətdə, özünü öldürməsə də, bu varianta üstünlük verəcək – başını götürüb qaçacaq, xalqın mənən üzüldüyünü, məşəqqətlər və sarsıntılar içində çabaladığını bir yana ataraq, aradan çıxacaq – həmin xalqa izahat vermədən, ondan əfv diləmədən, situasiyaya aydınlıq gətirmədən! Müəmma üstünə müəmmalar qalaqlayaraq, qaranlıqları artıraraq. Ey millət, çabala bu müəmmalar içində, əlləş bu kələflənmiş kələklə! Darıxma, bir 26 il də keçər, zaman yetişər, Novellə xanımlar sənə bu siyasi tapmacaların sirlərini açarlar!

Dünən “biz kəfənə bürünüb meydana çıxmışıq” bağıran demaqoqlardan haray-həşir salanlar da tapılacaq: aradan çıxan rəhbərin status-kvosunu saxlamağa çalışacaqlar, “elə oradan da idarə edə bilər!” deyəcəklər. Ancaq məntiqsizliyə necə don geyindirəsən!? Demaqoq isə ona görə demaqoqdur ki, Heçdən Varlıq yaradır. Nəsə, yadıma Jan Pol Sartrın əsəri düşdü. Yox, onun mürəkkəb əsərinə oxucunun diqqətini yönəltmək istəmirəm, yaxşısı budur ki, fəlsəfi praqmatizmdən bir dəyərli və aktual fikri xatırladım. Praqmatizmin amerikan dədələri deyərmişlər: “Cənablar, başınızı ağrıtmayın, həqiqət o şeydir ki, son nəticədə xeyir verir, əsl nəzəriyyə qaranlıq situasiyaları aydınlaşdırır, insanları tapmacalar qarşısında qoymur və cəngəlliklərə salmır. Həqiqi ideoloqluq və siyasətçilik də eləcə – insanların düşüncəsində, fəaliyyətində müəyyənlik yaradır, onları çaş-baş salmır”.

Görünür bizim “ideoloq-siyasətçi”lərimizə bu sadə, ancaq sanballı və ibrətamiz fikir gəlib çatmayıb, əks təqdirdə davamlı inadkarlıqla bu qədər cəfəngiyatlar, əsatirlər aləminə qərq olub özlərini gülünc vəziyyətə salmazdılar. Başa düşərdilər ki, ideologiya, siyasət, idarəetmə ən ağır çəkili və çoxölçülü məfhumlardır, biliklər müxtəlifliyi, məntiq sərrastlığı, təfəkkür çevikliyi, iradə gücü və əxlaq imperativləri ilə səciyyələnir. Böyük siyasət və böyük ideologiyaçılıq xüsusi subyektivlikdən müqayisəedilməz dərəcədə yüksəkdə dayanır, şəxsin (ideoloq-siyasətçinin) eqosu ilə çərçivələnmir və bu eqonun diktəsilə var olub, fəaliyyət göstərmir.

Ümumiyyətlə, xalqa və dövlətə xeyir verən ideologiya və siyasət ayrı-ayrı şəxslərin, o cümlədən, onların bilavasitə daşıyıcılarının (öndərliyə iddia edənlərin) nazı ilə, adiləşmiş istək və arzuları ilə müəyyənləşib-tənzimlənmir. İdeologiya və siyasətin öz daxili hökmvericisi və determinantları olur. İdeologiya(çılıq) və siyasət(çilik), əgər onların funksionallığı fərd və ya qrup maraqları səviyyəsinə endirilirsə, daxili monolitliyini, universallığını və paklığını itirir, get-gedə daha çox başlıca təyinatlarına cavab vermir, destruksiya və tənəzzülə uğrayır. İdeologiyanın tənəzzülü isə, uzun müddət davam edirsə, mütləq öz daşıyıcılarını da destruksiyaya çəkir, onların fəzilətli keyfiyyətlərinin deyil, qüsur və qəbahətlərinin artmasına səbəb olur. Məsələn, natiqlik – deyingənlik, sözbazlıq və demaqoqluğa, tədbirlilik isə nifrətedici fəndgirliyə, dələduzluğa, zəhlətökənliyə çevrilir. Getdikcə, ideya-siyasi dünyagörüşün məğzini daha çox kin-küdurət, intriqabazlıq, təkəbbürlük, özünəvurğunluq, özünə zahiri bəzək, “losk” vermək, hər vəchlə liderlik statusunu saxlamaq cəhdi və bu məqsədlə insanlardan xammal, “rasxodnıy” material kimi istifadə etmək meyli tutur. Xalqın və dövlətin maraqlarını ödəyəcək vəzifələrin icra olunması, fövqəl ağıl və cəsarət tələb edən ağır milli yükü daşımaq, milli missiyanı üzərinə götürmək kimi zərurətlər arxa plana keçir, “siyasətçi”də öz xüsusi subyektivliyindən doğan şəxsi ambisiyalarını həyata keçirmək eşqi-alovu güclənir, merkantil istəklər, ideya-siyasi mənfəətdarlıq və dalınca da maddiyyatçılıq get-gedə daha çox prioritetlik təşkil edir.

İdeoloji qeyri-adekvatlığın və tənəzzülün doğurduğu neqativ qanunauyğunluğun ən təhlükəli tərəfi odur ki, daşıyıcı persona daxili və xarici güclər tərəfindən həyata keçirilən verbovka üçün yetişmiş olur. Lazımınca yetişməsə də, onu buna asanlıqla hazırlayırlar. Müvafiq texnologiyalar müxtəlif kəşfiyyat mərkəzləri tərəfindən, şükürlər olmasın, onilliklər boyunca işlənib və tətbiq olunub. Bu texnologiya və üsullarla silahlanmış mərkəzlər, siyasi dairələr ideya cəhətdən zəif personaları, necə deyərlər, göydə qapırlar. Ən çətin və hətta mümkünsüz olanı – güclü ideya daşıyıcısını verbovka etməkdir! “İdeyalılığı” şəxsi və ya qrup maraqları ilə məhdudlaşan şəxs (siyasət və yaxud idarəetmə aktoru olsun, fərq etməz!) heç bir professional verbovşik üçün çətinlik təşkil etmir. Onun üçün ideyasız adamları, şəxsi ambisiya dağarcıqlarını alıb-satmaq, qatlayıb cibə qoymaq su içmək kimi bir şeydir.

heyder

Təcrübəli siyasət ustası, habelə, peşəkar çekist Heydər Əliyev belə incəlikləri gözəl bilirdi və bilərək də məharətlə tətbiq edirdi. Bu hesaba idi ki, əvvəlcə onu israrla dəvət edib, sonra isə “biz vəzifələrimizi dondururuq” deyərək keçmiş partnomenklatura nümayəndələrinə gözəl şans verənləri qısa zaman çərçivəsində ipə-sapa düzdü, dövlət idarəetmə sistemindəki xaosun, dərəbəyliyin qarşısını aldı, prezident iradəsinə mütləq tabe olan, ciddi nəzarət altında fəaliyyət göstərən idarəetmə komandasını yarada bildi. Bəli, o, zərurət olduqda, sərt üsullardan, kəskin metodlardan istifadə edirdi və bu da tamamilə düzgün idi. Çünki əsl siyasətin, mümkünlük sənəti ilə yanaşı, həm də zərurilik sənəti olduğunu dərindən anlayırdı. Başlıca zərurət isə bu idi: vaxtilə İngiltərədə, Fransada, ABŞ-da, Almaniya və İspaniyada, digər ölkələrdə böyük ictimai təlatümlər və inqilablardan sonra həyata keçirilmiş termidora Azərbaycan da ehtiyaclıdır və bu, reallaşdırılmalıdır. Termidor isə, mahiyyətcə, yersiz və hədsiz arzuları, hissi-emosional motivasiyalı gözləntiləri çərçivələmək, hoqqabazlıqlara və ictimai hərc-məcliklərə rəvac verən, idarəetmə vahidliyini pozan əməllərin qarşısını almaq, yaranmış situasiyadan sui-istifadələrə son qoymaq, Vətən və millət adından spekulyasiyalara rəvac verib, hay-küy yaradanları aktiv siyasi səhnədən kənarlaşdırmaq, dövlət idarəetmə sisteminin daxili birliyini təmin etmək, vahid hərəkət kursunu müəyyənləşdirmək və səlisləşdirmək, sürətlilik və operativlik göstərərək mümkün olan ictimai nizamı yaratmaq deməkdir.

Əlbəttə, bu “cüzi” tələbləri (bir elm olaraq) bilməklə yanaşı, vacibdir ki, onları həyata keçirməyi də bacarasan. Bu, həqiqi siyasətçinin atributiv keyfiyyətlərindəndir. Belə bacarıq, praktiki məharət yoxdursa, insan nə özünü, nə də milləti aldatmamalı, xəyalpərəstliyinin, quru-boş ambisiyalarının güdazına getməməli, ölkənin və xalqın geriləməsinə yol açmamalı, özünə müvafiq işlə məşğul olmalıdır. Bu, hər şeydən savayı, fərdi və ictimai əxlaq məsələsidir ki, siyasətdə və idarəetmədə xüsusi önəm daşıyır və əhəmiyyətə malikdir. Əxlaqlı adam ona yad olan, dərindən bilmədiyi işin, nəyin, nə vaxt və necə icra olunmasından başı çıxmayan vəzifənin altına girişmir. Girişirsə, deməli, özünü də, milləti və dövləti də bədbəxt edir, şərə və itkilərə yardımçı olur.

İstər-istəməz, belə adamın idraki-psixi kamilliyinə şübhə etməli olursan. Bir az da dəqiq desək, həmin anormal “həyat formulu”nun arxasında psixi qeyri-adekvatlığın, psixopatiyanın durduğunu etiraf etmək zorunda qalırsan. Yüz illər boyunca formalaşmış, müvafiq institut və ənənələri olan oturuşmuş cəmiyyətlərdə idarəetmə sisteminə bu cür psixopatiya daşıyıcılarının kütləvi transferi, demək olar ki, mümkün deyil. İşlək dövlət sisteminin özü bunun qarşısını alır. Yenicə müstəqillik qazanmış, zəruri strukturları lazımınca formalaşmamış ölkələrdə isə, aydındır ki, psixopatiya daşıyıcılarının dövlət idarəetmə sisteminə daraşmasının qarşısını alan etbarlı mexanizm və vasitələr olmur. Ən böyük təhlükələrdən də biri elə budur! Siyasətə və dövlət idarəçiliyinə can atan hər kəs, əgər millətini və dövlətini sevirsə, bu həqiqətləri nəzərə almalıdır. Siyasətçi olmadan da, xalqa xeyir verməyin yolları, formaları kifayət qədərdi. Pis peşə olmur, pis mütəxəssis, işçi, icraçı olur!

Sözün düzü, səsləndirdiyim tövsiyənin reallaşmasına özüm də şübhə edirəm. Belə ki, psixopatiya elə bir azardır ki, faktiki, müalicəsi yoxdur. Adamın canındadırsa, onu oradan yox etmək qeyri-mümkündür. “Ağıl duası”nın bir faydası olmur. Kənar təsir, əslində, onu daha da sırtıqlaşdırır və şiddətləndirir. Daşıyıcısı da, sanki, bu şiddətlənmədən, ictimai normalara divan tutmaqdan ləzzət alır. Həqiqətə qalanda, burada söhbət xəstəlik tarixindən yox, dəlilik tarixindən gedir. Siyasi-ideoloji psixopatiya isə, bütün başqa növləri ilə müqayisədə. ən sağalmazı və təhlükəlisidir. Stalin kimi dahi dövlət adamları bunu bacarmayıb, adi bəndələr nə edə bilərlər!? Ancaq, hər halda, o kişi psixopatiyanı bir xəstəlik kimi müalicə edə bilməyibsə də, psixopatların dövlət idarəetmə sisteminə sirayət etməməsi üçün xeyli uğur qazanıb. İlk növbədə də, ictimai ədalətlilik və ciddi tələbkarlıq prinsiplərinə söykənən sərt idarəetmə üsul və vasitələrilə. Əlbəttə ki, onun ideya təmizliyi və möhkəmliyi, şəxsi, ailə, qrup maraqlarından doğan xüsusi subyektivliyi birmənalı surətdə kənara atması burada öz müsbət və həlledici rolunu oynayıb. Dövlət idarəetmə sistemini psixopatların boşboğazlıq demokratiyasının diktəsinə vermək, xəstə adamların naz-qəmzəsinə dözmək, yaxud da ki, guya, “öz işini bilən” anadangəlmə “xişnik”lərin qucağına atmaq, faktiki, qısa zaman daxilində dövləti güdaza vermək deməkdir. Bunun başqa adı yoxdur!

Yeni dövlət quruculuğu zamanı, xüsusən də müstəqilliyini təzəcə əldə etmiş ölkələrdə bu tələbin ödənilməsi, yəni, psixopatiya daşıyıcılarından və “xişnik”lərdən dövləti, idarəetmə sistemini qorumaq məsələsi ən aktual və vacib vəzifələrdəndir. İlk növbədə – dövlət başçısı üçün. Ölçüsüz-əndazəsiz parlamentarizm, fikir müxtəlifliyi, plüralizm adı ilə demaqoqsayağı debat və diskussiyalar, ölçüləri, etikası, mahiyyəti, meyarları qeyri-müəyyən, dolaşıq və müəmmalı fikir toqquşmaları xeyirdən çox, ziyan gətirir, olub-qalan dəyər və fəzilətləri də alt-üst edir. Və son nəticədə dövlətdə mütərəqqi amil və tendensiyaların formalaşıb, inkişaf etməsinə yox, irtıcanın, cəmiyyəti peşəkarcasına söküb-talayanların, vicdanını itirmişlərin diktaturasına xidmət edir. Bununla da, artıq, dövlətin taleyi sapdan asılı olur. O dərəcədə ki, bəzən onu xilas etmək də mümkün olmur. Bəşər tarixində bu qanunauyğunluğu təsdiqləyən kifayət qədər misallar var.

Bizim həmyerlimiz, böyük fizik, Nobel mükafatı və üç dəfə Stalin mükafatı laureatı Lev Landau tez-tez tələbə və aspirantlarına xatırladarmış: elmdə vacib olanı bilmək və etmək, təsadüflərdən, zir-zibildən azad olmaq – ən mühüm məsələdir. Düşünürəm ki, siyasət üçün də bu tövsiyə həmişə aktualdır. Yeri gəlmişkən, F. Engels də “Təbiətin dialektikası”nda yazır: “Dünya botanikləri bütün vaxtlarını ayrıca bir noxudun minlərlə başqa bitkilərlə təsadüfi əlaqələrinə sərf etsəydilər, biologiya elmi olmazdı”.

Bəli, hər şeydən öncə Söz gəlir, bunu düz deyirlər. Ancaq, söz var qurur-yaradır, söz var dağıdıb-öldürür. Və hər ağızdan çıxan söz-fikir dövlət, millət quruculuğuna xidmət etmir. Bu missiyanı daşıyan söz-fikir ayrıca götürülmüş, göydən düşmə, alaçiy və əlahiddə nəsnə olmur (“könlüm belə istədi – belə dedim!”), səlis daxili məntiqə, struktura, funksiya və imperativlərə malik vahid elmi-nəzəri sistemin tərkib hissəsi, üzvi elementi olur. Bu nəzəri sistemə milli-dövlətçilik ideologiyası deyirlər. Ayrı-ayrı partiyaların (iqtidarlı-müxalifətli!) siyasi ideologiyalarına münasibətdə bu sistem qeyd-şərtsiz prioritetliyə və dominantlığa malik olur. Yəni, ideya-siyasi ierarxiyada yüksəkdə dayanır və müəyyənedici funksiya daşıyır. Belə deyilsə, dövlət başsız-beyinsiz, yaxud da beyni olub, ağlı olmayan adama, səmtini-istiqamətini bilməyən çapara bənzəyir. Ən ağıllı yorğa at da onu bir yana çıxara bilməz – dağa-daşa çırpılacaq, xəndəklərdə ilişib qalacaq, gölməçələrdə batacaq.

Amerika dövlətinin Con Adams, Bencamin Franklin, Aleksandr Hamilton, Con Cey, Tomas Cefferson, Ceyms Medison, Corc Vaşinqton kimi baniləri və qurucuları bu tələb və məqamları dərindən anlayırdılar və anlayaraq da bütün potensiallarını, intellekt və bacarıqlarını zəruri istiqamətdə səfərbər etmiş, deyərdim ki, tayı-bərəbəri olmayan fövqəl iş görmüşlər. Nə yaxşı olardı ki, uşaqlarımıza lap ilkin çağlardan “Gülzar nənənin nağılları” əvəzinə bu yaradıcı-qurucu insanlar barədə məlumatlar veriləydi. Həqiqi iman, haqq-ədalət, dövlətçilik yolunda bu, daha düzgün olmazdımı? Lap ilkin çağlardan bilərdilər ki, dövlət nədir və onu necə qururlar, həqiqi ideoloq-siyasətçi hansı insani və professional keyfiyyətlər daşıyıcısı olmalıdır? Ən azından, əxlaqlı vətəndaş kimi böyüyərdilər – o mənada ki, gələcəkdə bilib-bacarmadıqları işin altına girməzdilər. Dərindən anlayardılar ki, əxlaqlı adam öz təşəbbüs və əməllərinin doğura biləcək nəticələri sarıdan məsuliyyətli olur və onun vicdan, ictimai borc hissi məhz bu zəmində cilalanır, möhkəmlənir və kamilləşir. Vicdanlılıq o instansiyadır ki, insan onun qarşısında məsuliyyətli, cavabdeh olur! Şükürlər ki, biz uşaq olanda kommersiya konveyerindən çıxmış indiki nağılbazlar və onların yapıb-quraşdırdıqları “uşaq nağılları” yox idi. Nənəmiz-anamız bizə, heç olmasa, “Qabusnamə” və “Gülüstan”dan, “Kəlilə və dimnə”dən, "Rüstəm və Zöhrab"dan nəsə oxuyub, başa salırdılar. Uydurmalarla, mənasız quramalarla, yalanlarla, əttökən təbliğatla böyüyən uşağın sonrakı “siyasətçi”liyi nə olmalıdır? Qırmızı-həyasız beşlik kimi girəcək 20-lərin, 50-liklərin arasına, hay-həşir salıb bağıracaq: “Mən xalqın xilaskarıyam!”. İndi, gəl, bu psixopatın qarşısını al!

“Dövlət” deyilən siyasi qurumun iqtidar və müxalifət üçün ayrı-ayrı milli-dövlətçilik ideologiyaları olmur. O, bütün siyasi və qeyri-siyasi tərəflər üçün vahid elmi-nəzəri sistemdir ki, cəmiyyətin bütün həyat sahələrinin mövcudolma və fəaliyyətinin ideya-nəzəri, dünyagörüşü və epistemoloji əsasını təşkil edir, milli təhlükəsizlik, hərbi, iqtisadi, xarici əlaqələr, sosial həyat, mənəviyyat doktrinalarının mahiyyətini və səciyyəvi xüsusiyyətlərini diktə edir, taktiki və strateji menecmentin məzmununu, simasını müəyyənləşdirir. Zamanın tələblərinə uyğun olaraq inkişaf edən milli-dövlətçilik ideologiyası bütün sahələr üzrə fəaliyyət göstərən məmurlar şəbəkəsinin əqidə möhkəmliyini, məsuliyyət və vicdan hissini qoruyub, təmin edən əsas gücdür. Dövlət işində səlis və sərrast milli ideologiya olmadan əqidə və iradə möhkəmliyindən, xalqa sədaqətdən, vətəndaşlıq borcundan danışmaq əbəsdir. Fetişləşdirilmiş şəxsiyyətlərə, “brend”lərə sitayiş dövlət işində sədaqətin, məsuliyyətin, ekstremal situasiyada düzgün seçim və hərəkətin əsası, impulsu və motivasiyası ola bilməz! Məmurun sitayiş yeri – milli maraqları ifadə və təmin edən milli-dövlətçilik ideologiyasıdır! Onun yararlığı, sədaqəti, etibarlılığı və peşəkarlığı bu ideologiyanın imtahanından keçməklə müəyyənləşir.

Şəxsiyyətlərə pərəstiş, onlar barədə mifyaradıcılığı, bütün mahiyyətləri personalara-brendlərə müncər etmək, hər şeydən əlavə, xüsusi subyektivliyi ifrat dərəcəsinə çatdırmaqdır ki, son nəticədə, hətta ən böyük və güclü dövləti də tənəzzülə, məhvə aparır. Burada dövlət ideologiyasının başında duran Mixail Suslovun “boz kardinal”lığının SSRİ üçün hansı faciələr gətirdiyini xatırlatmaq kifayətdir! Onun sayəsində ideoloji iş adı ilə, əslində, uzun müddət cəmiyyətə bütpərəstlik yeridilmiş, ikrah hissi doğuran stereotiplər, şüarlar, ştamplar təbliğ edilmiş, işartı verən hər bir ideya novatorluğu boğulmuşdur. Həqiqətən də, düz deyirlər: hən ağır və çətin iş – düşünmək, fikirləşmək işidir!

Əfsuslar ki, qabartdığım məna və kontekstdə bizdə vəziyyət heç də qənaətbəxş deyil. Otuz ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, müxtəlif obyektiv və subyektiv səbəblər üzündən zəruri işlər aparılmayıb, ideoloji sahənin ardıcıl və sistemli inkişafı təmin olunmayıb, ölkənin elmi-yaradıcı potensialı bu istiqamətdə səfərbərliyə alınmayıb və hərəkətə gətirilməyib. Bəziləri, ümumiyyətlə, səthi ağıl və bilik ucbatından “demokratik cəmiyyətdə vahid ideologiyaya ehtiyac yoxdur!” deyərək superdemokrat olduqlarını nümayiş etdirməklə məşğul olublar, digər siyasi çoxluq isə ağır zəhmət çəkib, lazımlı iş görmək əvəzinə ayrı-ayrı nadir tarixi şəxsiyyətlərə istinadlarla, onların adından və irsindən sui-istifadə etməklə, öz keçiçi məqsəd və maraqlarını oxşayan miflər, əsatirlər yaratmaqla, milli tarixin dəyərli simalarını “brend”ə çevirməklə, onların kölgəsində rahatlıq tapıb, mürgü vurmaqla və “siyasət yürütməklə” borclarını bitmiş hesab ediblər.

Bu, o deməkdir ki, 20 faiz torpaqları işğal olunmuş, ciddi islahatlara ehtiyaclı olan ölkə bəşər tarixinin belə bir sərt, mürəkkəb dönəmində ideoloji cəhətdən silahsız qalıb. Onun olub-olmayan ideoloji təsərrüfatı kol-kos basmış baxımsız cəngəlliyə bənzəyir – hapı-gopu, uydurması-şərləməsi, söyüş ritorikası, isterikası bol, intellektual tutumu, dəyanəti-təpəri, döyüşkənliyi, sanbalı və kəsərliyi, sərtliyi və səlisliyi isə yox dərəcəsində olan bir konqlomerat! Üstəlik də, bu “ideologiya” özünü dünyaya sivil bir biçimdə göstərmək eşqinə düşərək, multikulturalizmin müəmmalı yollarında olub-qalan zirəkliyini də itirib.

Paradoksa bir bax, yüz illər boyunca formalaşmış, əməlli-başlı oturuşmuş ABŞ və İngiltərədə, Almaniya və Fransada, Belçika və Danimarkada “multikulturalizm”, “tolerantlıq” deyəndə, hər şeyə elmin, ağlın, sağlam düşüncənin gözü ilə baxırlar, milli maraqlara, dövlətə nə kimi xeyir və ziyan gətirə biləcəyini ölçüb-biçirlər, tarixi situasiyanı nəzərə alırlar, bizlər isə, təzəcə xizək üstə çıxan idmançı kimi, birdən-birə zirvələri fəth etmək, hamıdan qabağa sıçramaq istəyirik. Burada böyük Üzeyirin metodoloji tövsiyəsi yadıma düşür: sadədən mürəkkəbə doğru gedərlər! Kündəmizmi belə yoğrulub? Bu qədər dəbə, şapalaqla üz qızartmağa vurğunluq haradan gəlir? Ağına-bozuna baxmadan, hər şeydə pioner, dillər əzbəri olmaq alovu bizdən əl çəkməyəcəkmi? Odur ey, yüz il əvvəl, bütün Avropa kişilərinin ağlına gəlməyən bir vaxtda biz savadsız qadınlarımıza səsvermə hüququ vermişdik, rənginə-sortuna varmadan parlament yapmışdıq. Əfsuslar ki, pionerliyimiz və nümayişkaranəliyimiz ağır başa gəlib və gəlir də. İndi oturub, itirilən torpaqlar barədə deyinirik, göz yaşları axıdırıq.

İndi özünüz fikirləşin, belə bir ideoloji konqlomeratla başdan-ayağa hərbi-siyasi mahiyyət daşıyan, terrora sözdə yox, birbaşa əməldə dəstək verən, aparıcı dövlətlərin güc mərkəzləri tərəfindən himayə edilən, dünya ermənilərinin sistemli və ardıcıl lobbiçiliyinin hər cür qayğısından, maddi və mənəvi yardımından bəhrələnən daşnak ideologiyasına qarşı biz nə edə, hansı uğurlara nail ola bilərik? Onsuz da zəif, amorf, həddən ziyada sentimental, üzr istəyirəm, dişi, ancaq qısır qalıb bala verməyən bir ideologiyanı, daha doğrusu, ideologiya adından var-gəl edən konqlomeratı bir qədər də multikulturallaşdırmaq, genderləşdirmək, feminiləşdirmək nəyə lazımdır!? Olmazmı ki, ideoloji təsərrüfatın sistemləşdirilməsi və kamilləşməsi, bir növ, erkəkləşməsi və döyüşkənliyi barədə fikirləşək, zəruri işlər görək. 20 faiz torpaqları işğal edilmiş, amansız, hiyləgər və məkrli düşmənlə üzbəüz qalan ölkə, məncə, belə hərəkət etməlidir. Xarici düşmənlərə hədəflənmiş dişli-təpərli ideologiya olmadıqda, hər şeydən əlavə, məmurlar ordusunun özbaşınalığı, vəzifə daşıyıcılarının öz səlahiyyətlərindən qeyri-qanuni bəhrələnməyi başlayır. Son nəticədə isə, artan ədalətsizlik, qanunsuzluq, rüşvətxorluq və korrupsiya xalqla hakimiyyət arasında zəruri birliyi köklü-dibli pozur.

Etibarlı dayaqlar üzərində qərarlaşan, yaradıcı inkişafda olan həqiqi ideologiyanın əsl məğzindən doğan məzmun-mahiyyət siyasətçini yanlış meyl və addımlardan çəkindirən əsas hökmverici, diktəedici qüvvədir. Bu qüvvə zədələnib zəifləyirsə, siyasətçini heç bir kənar güc səhvlərdən qoruya bilməz. Kimlərinsə tənqidi, ümumən, heç bir fayda verməz, əksinə, vəziyyəti tündləşdirər, siyasi abı-havanı qarışdırar və daxili hərcmərcliyi artırar. Buna sübut kimi elə yeni tariximizdən yüzlərcə misal-faktlar göstərə bilərik.

İdeoloqluğa və praktiki siyasətə can atanlar bu “elementar metafizikanı” bilməlidirlər. Bilib, anlamadan girişirlərsə, deməli, anadangəlmə psixi-idrakı və mənəvi qüsurlardan azad deyillər, bir qədər də dəqiq desək, müxtəlif növ psixopatiya daşıyıcılarıdırlar. Psixopatiyanın nüvəsini xəstə “Mən” təşkil edir ki, faktiki olaraq müalicəsi yoxdur. Vay halına o ölkənin ki, bu adamlar siyasətə və idarəetməyə daraşır. Siyasi məkanda kütləviləşən psixopatiya öz aqressiyası, məsuliyyətsizliyi, hikkəsi və kini ilə bir yerdə həmişə, son nəticədə, cəmiyyəti acınacaqlı vəziyyətə salır. Psixopat, bir qayda olaraq, xəstə olduğunu anlamır, əksinə, başqalarını – bütün ətrafı sağlam, dürüst olmamaqda suçlayır. O, pozitiv nəyisə görmür və görmək belə istəmir, çünki öz xəstə mənindən doğan “metrə”ni universal etalon bilir və bu etalondan hətta cüzi yayınmanı qəbul etmir. Azca, epsilon dərəcədə, fərq varsa, deməli, o şey pisdir, o insan düşməndir; ya tezcənə sındırılmalıdır, ya da aradan götürülməlidir. Bu minvalla Pol-Pot iki milyon adamın axırına çıxmış, Noryeqa isə Qaitini məhvolma həddinə çatdırmışdır.

Psixopat ətir-işıq saçana yox, iy verənə, üfunət yayana, qaranlığa və zülmətə meyllidir. Başqa sözlə, çürüyən, can verib ölən, aqoniya içində çabalayan onun üçün cəzbedicidir, bu stixiyada özünə rahatlıq tapır, həzz alır. O – təbiətcə nekrofildir. Bir çoxunda nekrofillik o dərəcədə şiddətli olur ki, məhz bu əsasda xəstə ambisiya, hakimiyyətə canatma formalaşır, hər cür vasitələrlə yüksək vəzifə tutmaq, kreslodan dördəlli yapışmaq həvəsi güclənir. Tarix də dəfələrlə göstərib ki, belələrinin siyasi hakimiyyətə sahiblənməsi mümkün olub – ta qədim dövrlərdən indiyə kimi. Bir çox hallarda da onların ambisiyalarının həyata keçməsi və hakimiyyəti qəsb etməsi öz maraqlarını güdən xarici güclər tərəfindən dəstəklənib. Xalqına məşəqqətlər yaşadaraq divan tutan və idarə etdiyi ölkəni son nəticədə viranə qoyan müstəbidlərin əksəriyyəti məhz bu yolla hakimiyyət başına gəliblər.

Əyanilik xatirinə birinin adını çəkim – İdi Amin! Uqandanı, guya, xoşbəxt etmək istəyən İngiltərənin xeyir-duası və hərtərəfli (ancaq – üstüörtülü!) yardımı ilə cadugər qadın – tibb bacısının bicbala, hələ 16 yaşında İslamı qəbul etmiş oğlu Amin 1971-ci ildə (artıq Uqanda silahlı qüvvələrinin baş komandanı vəzifəsində dövlət xəzinəsini talan etməkdə suçlanan birisi!) hərbi çevriliş yolu ilə prezident kürsüsünü ələ keçirmişdir. Heç ibtidai təhsili də olmayan, ancaq 192 sm boyu, 110 kilo çəkisi ilə adamların diri-diri sümüklərini sındırmağı bacaran bu bicbala korrupsioner hakimiyyət başına gələrkən bəyan etmişdir (ingilis xeyirxahlarının “şparqalka”sını üzündən oxuyaraq!): “Mən, söz verirəm ki, Konstitusiya və insan haqlarının qarantı olacam, Uqandada demokratiya və ədaləti bərpa edəcəm!”.

Bax, belə! Bütün şüurlu dövrü çeşidli cinayətlərlə zəngin olan yaramazın yekəsi dövlət başına gətirilmişdir. Onun qatı cinayətkar olduğunu ingilis kəşfiyyatı və siyasiləri də bilirdi, sonralar (prezidentliyi dövründə) Aminə hərtərəfli yardım etmiş SSRİ və Liviya rəhbərliyi də – guya ki, bu bicbala Afrikada sosializm quracaq! Əslində, əvvəlki prezident Milton Obote öz maymaqlığının, ləngliyinin və “humanizminin” qurbanı olmuşdur. O, Amini vaxtilə ağır cəzadan xilas etmiş, sonralar isə onun silahlı qüvvələrin baş komandanı kimi talançılığına və özbaşınalığına göz yummuşdur. Qatı cinayətkarlar isə heç vaxt ağır cinayətlərə görə onları bağışlayanlara hörmət hissiylə yaşamırlar, əksinə, nifrət edirlər və məqam yetişdikdə, fürsəti əldən vermirlər.

Demokratiya və ədalət gətirəcəyini car çəkən Amin səkkiz illik hakimiyyəti dövründə, sözün həqiqi mənasında, Uqandanın axırına çıxmışdır. Adam əti yeməkdən, siyasi rəqiblərin (“demokratik Fransa”dan sifariş etdiyi xüsusi gilyotinlə) səliqə ilə kəsilmiş başlarını soyuducularda saxlayaraq seyr etməkdən ləzzət alan bu bədheybət heyvərə iki mindən artıq adamı şəxsən öz əlləri ilə öldürmüşdür. Ümumilikdə, 500 minə yaxın uqandalı müxtəlif fiziki işgəncələr verilməklə məhv edilmişdir. Burası da maraqlıdır: 1979-cu ilin aprelində, Tanzaniya qoşunları Uqandanın paytaxtını tutarkən, Amin Liviyaya qaçmış, həmən ilin dekabrında isə birdəfəlik Səudiyyə Ərəbistanına köçmüş və ömrünün sonuna kimi (2003) əməli-saleh müsəlman qiyafəsində burada yaşamışdır. Uqanda xalqının qanı, həyatı bahasına talanmış milyardlar isə “demokratik” Səudiyyə Ərəbistanı və onun “superdemokratik” himayədarı ABŞ-ın “alicənab kişiləri”nin qisməti olmuşdur. Bir sözlə, ideologiyanın yoxluğu da, onun psixopatikliyi də dəhşətli şeydir!

P.S. Onu da bildirim ki, hörmətli xanımlar və cənablar, siyasət və idarəetmə aləmində özünü görənlər: kamil, yararlı ideologiya yalnız və yalnız müvafiq metodologiya vasitəsilə, daha dəqiq desək, mükəmməl epistemoloji sistem hesabına yaradılır. Belə bir epistemoloji sisteminiz varmı, onu işləmisizmi, adı-soyadı, fəlsəfi nüvəsi, məzmun-mahiyyəti, özəl daşıyıcıları nədir? Yoxdursa, heç olmasa, mütləq görüləsi işlər sırasına daxil etmisinizmi? Bəlkə, düşünürsünüz ki, nəzəriyyəçilik, metodoloqluq sizin siyasətçiliyinizin qaşına-gözünə yaraşan şey deyil!? Biləsiz ki, nəzəriyyəsiz siyasətçilik Sudan və Somali, Liviya və İraq, Liberiya və Burundi, Burkina-Faso və Konqo, Ruanda və Zimbabve, Qaiti və Qambiya kimi faciələr içində yaşayan, ölümlə əlləşən ölkələrdə olub və var. Nəsə, bu mövzu barədə söhbət qalsın gələn dəfəyə.

Şərhlər

Teymur 2019-07-09 14:18:02

Əbülhəsən müəllim çox sağ olun ki, vaxtaşırı oxucularınızın yaddaşını yeniləşdirirsiniz. Çox əla mövzudur və hər oxucu bir cür başa düşür. Heydər Əliyevin bacarıqlı çekist olmasını qeyd etmək qəbahətdirmi? AXC hakimiyyəti H. Əliyevin necə çekist olduğunu qiymətləndirə bilmədikləri üçün məğlub oldular və bu gün də birləşə bilmirlər.

Yusifə cavab 2019-07-09 14:18:02

Əbülhəsən müəllim, hadisə və proseslərin baş vermə ardıcıllığını qabaqcadan duya bilən və onlara obyektiv, doğru qiymət verməyi bacaran ziyalımızdır. Görkəmli filosofun təfəkkürünün məhsulu olan sanballı əsərlər Azərbaycandan kənarda da böyük həvəslə oxunur. Əbülhəsən müəllim sözünün dəyərini bilən, nizam və intizamın tərəfdarı olmaqla həqiqəti sevən alimdir və daim yaradıcılıqla məşğuldur. Onu münaqişələrə çəkmək istəsələr də o daim haqq, ədalət tərəfdarı olub, dialoq əsaslı məntiqli məsləhətlər verib.

Saidə Əliyeva 2019-07-09 14:18:02

Görünür,Yusif prof.Əbülhəsən Abbasov barədə tam məlumatsızdır.Fəlsəfə inst-da uzun müddətdir işləyirəm.Əbülhəsən m.həmişə yüksək elmi-intellektual səviyyəsi,təşkilatçılıq qabiliyyətləri və mənəvi-əxlaqi keyfiyyətləri ilə seçilib,bir nümunə olub.O,haqq-ədalət,qanun,millətimiz və dövlətimiz naminə fədakarcasına çalışan,otijinal və məhsuldar yaradıcılığı olan görkəmli alimlərimizdəndir. Zərurət yarandıqda,laqeyd qalmayıb,kollektivin qanuni maraqlarını qoruyub,ancaq heç vaxt münaqişələr təşəbbüskarı olmayıb.

Səidə Xanıma 2019-07-09 14:18:02

Demək olar ki, əksərimiz mütaliə etmir və edəndə də məğzini dəqiq anlamırıq. Dərin nəzəri-təcrübi bilginin bircə məğzi var. Nəinki, müstəqil, hüquqən də qəti dövlət ideologiyası yoxdur? Müəllif sadəcə, doğru-qətiyyətli qərarsızlığa işartı verib.

Bir bende 2019-07-09 14:18:02

Üzr dilərim, Cənab Doktor, Professor, CEMİYYETİmizi ardıcıll aşağılayan Bütövmü, ya Böyükmü Az siyaserlerden ferqli olaraq sırf iqtidara aid mücerred meqale vermisiniz. Çoxdilli diplomatiya her an xalqın hüququnu teleb etmekle siyasi-herbi çoxüzlülüyü-terroru mühakime etmeliydi? Bir şerhe göre müellifin hansısa protokola etirazı yazıda görünmür? Onlar olmasa yadelliler heç on ile de Qarabağı işğal ede bilmezdiler. Alimin bu ferze münasibeti daha önemlidir.

Yusif 2019-07-09 14:18:02

Əbülhəsən Abbasov həmişə optimal idarəetmədən, sinergtikadan danışır. Axı, necə olur ki, işlədiyi Fəlsəfə İnstitutunda baş verən münaqişələrdə həmişə adı hallanır? Bununla bağlı KİV-də və sosial şəbəkələrdə kifayət qədər məlumat var. Belə çıxır ki, o, xaosdan-nizama prinsipinin reallaşmasının yolunu münaqişələrdə iştirak etməkdə görür. Səmərəli idarəetmədən, ideologiyadan danışan şəxs intiriqalarda iştirak etməz.

Geber 2019-07-09 14:18:02

Adil bəyə : Rassionalliq haqda Əbuləsən müəllimin yazilarini oxumaqdan qabaq onlarla ixtisas üzrə kitablari oxumaq və konspektləşdirmədən oxuyanlar əlbəttə ki rassionalliq haqda düşünməsi qeyri rassionalliqdir. Şəxsən mən məqaləni beş dəfəoxudum hər dəfəoxuyanda nadir flsəfi sistemlərin final nəticələri haqda professorun özünün versiyasi ilə taniş oldum. Yəqinliklə deyərdim ki professorun şuuru klassik alman qeosiyasi fəlsəfə yox praktik nəzəriyyəçilərinə yaxindir.

S. Rəsulzadə 2019-07-09 14:18:02

Yazı böyükhəcmli olsa da, maraqla oxudum, məmnun oldum. Əhəmiyyətli fikir və ideyalar irəli sürülür ki, onlara əməl olunarsa, böyük xeyir gətirər. Belə dəyərli alimin elmi potensialından nə qədər çox və səmərəli istifadə olunarsa, bir o qədər cəmiyyətimiz və dövlətimiz qazanar. Əbülhəsən müəllimə can sağlığı və yeni uğurlar arzulayıram.

Qəhrəman 2019-07-09 14:18:02

Hörmətli Əbülhəsən müəllimə bu yazıda göstərdiyi obyektivləyə və keçdiyi həyat yolundan qazandığı bilikləri bizlərlə bölüşüb maarifləndirdiyi üçün təşəkkür edirəm.Adil bəyə də sözüm budur ki,hörmətli ziyalımız haqqında düzgün olmayan informasiya verib oxucular arasında çaşqınlıq salmaq lazım deyil.Bircə onu deyə bilərəm ki,Əbülhəsən müəllimə edilən təklifləri qiymətləndirsəydi bugün ən yuxarı postların birində görmək şübhəsizdir.Əbülhəsən müəllim kimi savadlı ziyalımızın qədrini bilmək bizim borcumuzdur

Soltan bəyə 2019-07-09 14:18:02

Əbülhəsən müəllim heç vaxt ziddiyyətli, qeyri-obyektiv fikirlər səsləndirməyib, xalqa kimisə sırımaq cəhdində olmayıb, öz maraqlarını ümumi milli maraqlardan yüksəkdə tutmayıb, yeri gələndə başqaları naminə risklərə gedib, kiminsə diktəsi ilə yazıb-pozmayıb, şərə qulluq etməyib. Bunu mən onu yaxından tanıyan keçmiş tələbəsi kimi deyirəm. Arzu edərdim ki, hamı belə müəllimin məktəbindən keçsin! Xahiş edirəm, belə şəxsiyyətə münasibətdə ədalətsiz mövqe tutmayın.Bəzi başqa alimlərimizdən nə etdiklərini soruşun

Adil 2019-07-09 14:18:02

Bir müddət keçdi, Ə.Abbbasov başladı indiki hakimiyyəti tərifləməyə. Nə vaxt? Parlament seçkiləri ərəfəsində, deputat olmaq istəyirdi. Sonra yenidən başladı indiki hakimiyyətə ideologiya "dərsləri" keçməyə. Heç bu adamın özü də bilmir nə istəyir.

Millikişi 2019-07-09 14:18:02

Hörmətli professor çox vacib və ümummilli əhəmiyyətli məsələ - milli ideologiya və xüsusiyyətlər barədə dərin təhlil aparmısınız. Ləzzətlə və diqqətlə oxudum. Çoxdan belə elmi əsaslara, həyati faktlara söykənmiş mükəmməl alim araşdırması oxumamışdım. Ruhum təzələndi desəm yanılmaram. Amma çox təəssüflənirəm! Belə araşdırmalara bizlər susamışıqsa da, onu oxuyub ondan ibrət götürməli olan yuxarıədakılar məqalənizi oxumayacaqlar, eşitsələr ağız büzəcəklər. Psevdo multikulturallıqdan dəm vuracaqlar.....

Geber 2019-07-09 14:18:02

Məqalə haqda is bunu deyərdim : Bəzən 300 və ya 500 il lazimdir ki , bir nəfər ğəlsin söz ilə izah oluna bilməyən mənalari söz qiyafəsinə ölçüb biçsin. Amma həyata keçirmək üçün isə , yəni praktikada tətbiq üçün isə 2000 ildə bir nəfər ğəlib həyata keçirər .

P.S -e 2019-07-09 14:18:02

Bir ziyali kimi meqalenizi oxudum. Bildiyimiz ve bilmediyimiz meqamlar vardi. Maraqlidi. Coxdandi yaxşi meqaleler senzuradan kecmediyi ucun capi yoxdur. Sehv neden ibaret idi deyim: Xahis ederdim sonda adlarini sadaladiqiniz dovletlerin siyahisina Azerbaycanin da adin yazaydiz. Niye??? 26 ildir niyyetimizin ne olduqunu bilmedim. Halva halva demekle aqiz sirin olmaz! Yalanlari esitmekden iyrenirem..... Omurse basa catir. Yeni gelen nesilese daha kimlerin uqrunda mubarize aparmaqi oyredince, .....

Sus 2019-07-09 14:18:02

....Hər həftə məlum olur ki,filan məmurun 10-15 milyonluq villası, 100 milyonlarla xaricdə pulu var.Onlara bu haram var-dövlət haradandır?Nəyə görə YAP hakimiyyəti buna aydınlıq gətirmir? Suala balaca uşaqdar da cavab verə bilər.Amma YAP-çılar cavab verə bilməzlər.Sanki bunları seçib yığıblar ki,siz talanla, yalanla məşğul olun.Allaha təfəkkür!

Soltan 2019-07-09 14:18:02

Salam Əbülhəsən müəllim. Əbülhəsən m. 2 il əvvəl həmən bu saytda http://azpolitika.info/?p=297070 yazdığınız “Prezident Elçibəyi dşünərkən ...” başlıqlı məqalənizi xatırlamağınızı xahiş edirəm. Həm də bu məqaləyə comment yazanlara tövsiyə edirəm ki, o məqaləni oxusunlar. Tam ziddiyətli fikirlər. Təəssüf! Əbülhəsən m. nə oldu indi başa düşdünüz bunları? Yoxsa, dünənə kimi Bəyi xalqa "nadir tarixi şəxsiyyət" kimi sırımaq ideyanız baş tutmadı? Tutmayacaq da! Xalq hər şeyi bilir. Görünür Siz filosoflar ...

miri 2019-07-09 14:18:02

Bu yazida hami tənqid hədəfindədir: "islam pisdir", "müxalifət yararsızdır", "iqtidar komandasının ( komandanın quruluşu isə dahi!) üzvləri quldur"... Bəs nədir düz, nədir yaxşı? Məhz bu mövqedə olanların aparıcılıq fürsəti ələ düşəndə toplumun başına "oyun" açır,bu 26 ildə olduğu kimi.Bu yazıda çəkilən tarixi nümunələrdə də belə olub. Liderlik millətin yaxşısına da, pisinədə "qucaq açan" bilənin əlində olanda uğur qazanılır. İdeologiya isə millətdən kənar məfkurə kimi qəbul olunmamali və ya həyat tərzində, düşüncədə olmayan ideologiyanı qəbul etməklə icra oluna bilmir. Hələ keçən əsrin əvvəlində "biz kimik" sualına cavab bu millətin ideologiyasının əbədi təməl qanunu olacaq. Zamana və reallığa uyğun kiçik dəyiskənliklər ilə qəbul olunmuş və ya gələcəkdə qəbul olunacaq ideologiyalar məhz bu "mənbə"dən qidalanaraq. Fərdlərin və ya qrupların marağını təmin etmək üçün yaradılan partiyaların isə məramlarinda göstərdikləri idealogiya nə olmasından aslı olmayaraq "tarixin zibilliyi"nə gedəcək.

ÇOX TƏSSÜF Kİ: 2019-07-09 14:18:02

məzlum AZƏRBAYCAN YURDU VƏ AZƏRBAYCAN XALQI...

Adil beye 2019-07-09 14:18:02

Bezi meseleleri Adil beyin ndzerine catdirmagi vacib bilirem. Ebulhesen m cebhe hakimiyyeti dovrunde heqiqeten PA da isleyib. Simal rayonlarina tehkim olunub. Onun bacarigi ve isguzarligi sayesinde simaldan gozlenilen melum prosesin qarsisi alinib. H.Eliyevin hakimiyyeti dovrunde de PA da calisib. Daha genis formada. Elave nece rayon onun nezaretine verilib. Biskek protokolu imzalanana qeder isleyib. O protokola etiraz formasi olaraq numayiskarane formada PA ni terk edib. Heqiqet budur. Sehv ediremse hormdtli professorun ozunden buna aydinliq getirmesini xahis edirem. Hormetle Ilyas.

Elmar Mehdiyev 2019-07-09 14:18:02

Əvvəla "Azpolitika"ya minnətdaram ki, vaxtaşırı Əbülhəsən müəllimin dəyərli yazıları ilə bizi tanış edir. Onu oxuduqca insanda bir coşqu, pozitiv ruhlanma. xoş ovqat yaranır. Mənə elə gəlir ki, ilahi bir gücün dəstəyi olmadan belə oxunaqlı, dərin məntiqli, maraqlı və əhəmiyyətli məqalələr yazmaq qeyri-mümkündür. İlahi, görünür, Əbülhəsən müəllimi seçib ki, düzgün olanı söyləsin, qaranlıqlara işıq salsın, yol göstərsin. Allah xalqımızı, dövlətimizi, dəyərli nadir şəxsiyyətlərimizi qorusun!

Xalid 2019-07-09 14:18:02

Fəlsəfə elmləri doktoru çoxdur, əsil filosof isə az. Nə yaxşı ki, bu millətin Əbülhəsən müəllim kimi aydınları var. Professor, bu yazı həm də müasir ideologiya və ideologiyasızlığın problemləri ilə bağlı yazım üçün qiymətli məxəzdir. Var olun ki, düşündürürsünüz.

барон 2019-07-09 14:18:02

idealistlərin ALLAH,müsəlman haqqında dedikləri heçbir anlama gəlmir,yazının başqa hissəsində isə qorxaqlıq və qul təfəkkürü çılpaq şəkildə görünür.Alimlər nadanları tez tanıyırlar

TARİX 2019-07-09 14:18:02

ƏBÜLHƏSƏN MÜƏLLİM COX SAĞ OLUN CİDDİ MƏSƏLƏLƏRƏ TOXUNMUSUNUZ.BU İDEOLOGİYANIN HAZIRLANIB XALQIN DÜZ İSTİQAMƏTDƏ YETİŞMƏSİ ÜCÜN ZİYALILARIMIZIN İRƏLİ DURMASI, ƏSİL VƏTANDAŞIN YETİŞDİRİLMƏSİ PROSESİNƏ BAŞLANILMALIDIR.ƏGƏR VARINI İTİRMİSƏNSƏ KƏDƏRLƏNMƏ,YENƏ ZƏHMƏTİNLƏ VARLANARSAN,YAXİNLARINI İTİRMİSƏNSƏ KƏDƏRLƏN,ANCAQ ONUNLA YAŞAMA,MƏNƏVİYYATINI İTİRMİSƏNSƏ HƏR ŞEYİNİ İTİRMİSƏN DEYİR MÜDRÜKLƏRİMİZ.İNKİŞAFIN OLMASI ÜCÜN İŞİ İŞ BİLƏNƏ,DÖVLƏTİNİ,VƏTƏNİNİ SEVƏNLƏRƏ VERMƏK ƏDALƏTLİ OLANLARI İRƏLİ ÇƏKMƏK LAZIMDIR.

Geber 2019-07-09 14:18:02

Məcburən deməliyəm ki , hörmətli professorun yazdiği məqalənin tezisləri xalq və oxucu kütləsi üçün prinsipial talemüəyyənedici əhəmiyyəti minimaldir bu tezislər hakimiyyəti və siyasəti yönəldən dar çərçivəli qrup üçündür və bu tezisləri açiq saçiq səsləndirən varsa . deməli bu tezislər adi çəkilən dar çəeçivədə olan qrup tərəfindən məqbul sayilmamişdir. Belıki adi çəkilən qrup hansi ölkədəoolursa olsun bu tipli elmi nəzəri praktik əhəmiyyətli bilğilərdən nəinki xəbərdardir hətta daha ğeniş şaxəli və mükəmməl praktik tətbiqi haqdada instruksiyalarla tanişdirlar. Əlbəttə ki , bizdə professorun yazdiqlari bəzi konsepsiyalar nəzərə çarpmasa da əslində praktikada tətbiq olunmasi mənim üçün aydin bir konseptdir. Bu konsept rəsmilər tərəfindən sözlə ifadə olunmasada yoxdur demək ? yalniz at ağ olmalidir bilğisini qara atin atdeyil olmasi kimi səhf salib bizdə at yoxdur kimi təsdiqə bənzər. Hər bir ailədə oturuşmuş firmada Banklarda , ölkədə də özünəməxsus konsept vardir . Var kortəbii modernə qədər var təkmilləşmiş modern , var canli bir konsept kar , var son final teatr :_ misal amerika siyasi səhnəsində 30-a yaxin prezident komandasi qismində daimi məşqdə və postanovkalarda olan teatral truppa mövcuddur . Bu teatr truppalari yalniz ifa üçündir nə etmək isə onlarliq deyildir . Onlar pampersdən Trampa qədər hazirliqli ideoloji avtomat koka kola rənğli insanlardir . Üzr istəyirəm heç şeytan da baş açmaz . Bundan da təkmili daha irihəcmli və məğlubedilməz :_ İran hakimiyyət dusturlari rusca "staropersidskiye strateqii " yalaridir Stalinin yaratdiği yeni insan " sovetiküs " iran fəlsəfi insan ideali ilə maqiq qəhrəman obrazinin "kaka zakalyalas Stal" farca "djivnimorda " cavanölənlər sektasinin ab havasi ilə yaradici canli heykəl :- elə hörmətli professor inkar etsədə belə özü djivnimorda ** "sovetikus " psixotipi kimi məğlubedilməz vulkanik beyin fəth etmə ambisiyali olan , mükəmməi _ insani yəni farsi rəhmani bir sistem haqda düşünmüş və bu sistemin qalibiyyətinə də şübhəsi hamida oldüğu kimi . məndədə yoxdur. Yəni ki Stalinin ğizlin niyyəti bu psixotip insanlarin çoxluğunu yaratmaqla eqoistlik və naqistlik instinktlərindən qiraqda yeni bir insan cəmiyyətini yaşatmaq idi . Çünkü Stalin köhnə insan növunun eybəcərliyi haqda aldadici illyuziyalari yox idi.

Türkün 2019-07-09 14:18:02

Doğrudanda ən ağır və çətin işlərdən biri olan düşünməyi və fikirləşməyi öyrədir bu yazı. Çox sağ olun Əbülhəsən müəllim

Hamlet Fetdayev 2019-07-09 14:18:02

bütün potensiallarını, intellekt və bacarıqlarını zəruri istiqamətdə səfərbər etmək işində vətənpərvər ziyalılar üçün vacib bir elmi məqalədir. Təşəkkür edrəm Hörmətli Əbülhəsən müəllim.

Adil 2019-07-09 14:18:02

Əbülhəsən Abbasov siyasi mövqeyi ziddiyyətli birisidir. AXC hakimiyyəti dövründə Prezident Aparatında işləyib. Heydər Əliyev hakimiyyətə gəldikdən sonra vəzifəsini "dondurduğunu" bildirərək işdən çıxıb. Yəni özü könüllü şəkildə. Sonradan başladı indiki hakimiyyət haqqında yazılar yazmağa. Təhlil edəndə də həmin yazlılarda hansısa rasional fikrə rast gəlmək mümkün də deyil.

Cavad həkim 2019-07-09 14:18:02

Hörmətli Əbülhəsən müəllim, çox sağ olun! Həqiqətən də, etiraf etməliyik, ölkəmizdə siyasət və idarəetmədə psixopatların və xişniklərin sayı çoxdur. Xalq bunu görür,ancaq öz içində təəssüflənməklə kifayətlənir, çünki harayına səs verən yoxdur. Siyasət meydanında olanların əksəriyyəti yalnız öz maraqları istiqamətində xalqdan sui-istifadə edirlər. Savadsız və hikkəli bu adamların xalqa bir xeyir verəcəklərinə inanmıram. Sizin dediklərinizə xalqımız qulaq assa, bu yolda çalışsa, bəlkə, bir müsbət nəticə olar

Bahadur 2019-07-09 14:18:02

Məmnunluğumu ifadə etməyə söz tapmıram,o qədər aktual,obyektiv,maraqlı yazıdır ki,adam, oxuduqca, oxumaq istəyir.Var olun dəyərli filosofomuz! Yaxşı olardı ki, Sizin fikirlər televiziya və radio kanallarından da səslənsin. Bu kanallardan yayımlanan mənasız,içi boş sozlərdən artıq xalq bezib.Eyni simaları nə qədər seyr etmək olar? "Azpolitika"ya da öz səmimi minnətdarlığımı bildirirəm ki, Sizin dəyərli fikirlərinizi işıqlandırır.

Elbrus 2019-07-09 14:18:02

Hörmətli professor Vyetnamda SSRİ ilə Amerika müharibə edib Bəyəm biz ermənilərlə müharibə edirik...

Ilyas esgerov 2019-07-09 14:18:02

Hormetli filosofumuz gozel ve deyerli misallarla milli ideologiyasizligin nece fesadlar getirdiyini gostermisdir. Ve bununla butun siyasilere dusunmek haqqi vermisdir.siyaset ve idareetme derin elmi yanasma teleb etdiyinden tesadufi siyasetcilerimiz papaqlarini qarsilarina qoyub ciddi fikirlesmeli ve dusunmelidirler:xalqima ve dovletime nece xeyir vere bilerem. Belke onda siyaset meydani " tesadufler"den azad olar.

Eibrus beye 2019-07-09 14:18:02

Bey ! Cox gozel dediniz. Bizim hakimiyyet ermenilerle muharibe etmir ki.......Bir suru memurlar var dovleti talamaqla mesquldur, muxalifet( heqiqi muxalifet nezerde tutulur) bu oqrulari ifsa etmekle, hakim dairelerse bu talanci memurlari mudafie etmek ucun xalqa---- Danisanlara ser ataraq Divan tutmaqla mesquldur! O ki, qaldi ermeniler? ....O qeder var dovlet yiqiblar ki, az qaliblar nerdivan qoyub Allahin yanina cixalar. Ne gozleri, ne de qarinlari Doyur! SOS...

Son yazılar


Новости

8 Часто задаваекмых вопросов по поводу вспышки короновируса

Вспышка коронавируса, сосредоточенная в Китае, развивается с головокружительной скоростью.В последние дни Россия и Сингапур закрыли свои границы с Китаем, и Всемирная организация здравоохранения объявила о вспышке чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения. Между тем, правительство США резко усилило свой ответ - выпустило консультативную помощь на самом высоком уровне, изолировало 195 граждан, эвакуированных из Китая, и временно запретило въезд иностранным гражданам, недавно прибывшим в Китай. С учетом того, что число случаев заболевания резко возросло, достигнув 3 февраля более 17 000, с 362 смертельными случаями и масками для лица, вылетевшими с прилавков магазинов, неудивительно, что вопросы - и страхи - циркулируют вокруг 2019-нКоВ, как известно о вирусе. Однако для большинства людей в США нет причин для беспокойства. И хотя разобраться в рисках с новым быстро распространяющимся патогеном сложно, эксперты по инфекционным болезням могут помочь нам разобраться с этим. Здесь приведены ответы на самые острые вопросы о новом коронавирусе и его рисках. 1) Что это за новый коронавирус и каковы симптомы? Коронавирусы - это большое семейство вирусов, которые обычно поражают дыхательную систему. Название происходит от латинского слова corona, означающего корону, из-за остроконечной бахромы, которая окружает эти вирусы. Большинство заражают животных, таких как летучие мыши, кошки и птицы. Известно, что только семь, включая 2019-нКоВ, SARS и MERS, заражают людей. Считается, что атипичная пневмония перешла от летучих мышей к людям в Китае; MERS превратился из летучих мышей в верблюдов для людей на Ближнем Востоке. Никто не знает, откуда появился 2019-нКоВ. На данный момент считается, что он совершил скачок от животных в Ухане, Китай, городе с 11 миллионами, в конце прошлого года. Но исследователи все еще пытаются выяснить его точное происхождение. Что касается симптомов: два из семи коронавирусов, поражающих человека, SARS и MERS, могут вызывать тяжелую пневмонию и даже смерть в 10 и более 30 процентах случаев соответственно. Но другие приводят к более легким симптомам, таким как простуда. На данный момент мы знаем, что 2019-nCoV может убить, но не ясно, как часто или как его смертность сравнивается с SARS и MERS. Снизил ли Китай эпидемию коронавируса на ранней стадии? По данным Центров по контролю и профилактике заболеваний, большинство пациентов сейчас начинают с лихорадки, кашля и одышки. Ранний отчет, опубликованный в The Lancet, предоставил еще более подробную информацию. Было обследовано подмножество первых 41 пациента с подтвержденным 2019 нКоВ в Ухани.Наиболее распространенными симптомами были лихорадка, кашель, мышечные боли и усталость; реже были головная боль, диарея и кашель слизи или крови. У всех были пневмонии и аномалии легких при компьютерной томографии. Что касается тяжести заболевания: 13 пациентов были госпитализированы в ОИТ, а 6 умерли. К 22 января большинство (68 процентов) пациентов были выписаны из больницы. Совсем недавно появились сообщения о людях с очень легкими симптомами, например, о четырех случаях на юге Германии. Есть также свидетельства бессимптомных случаев. Возможно, что когда мы узнаем больше, 2019-нКоВ будет больше похож на грипп, чем на SARS. Это потому, что инфекционные заболевания, как правило, выглядят более серьезными, когда их впервые обнаруживают, поскольку люди, появляющиеся в больницах, как правило, самые больные. И уже новый вирус кажется менее смертоносным, чем как SARS, так и MERS. 2) Как распространяются коронавирусы? Мы еще не знаем, как именно распространяется 2019-нКоВ, но у нас есть много данных о том, как MERS, SARS и другие респираторные вирусы передаются от человека к человеку. И это главным образом из-за воздействия капель от кашля или чихания. Поэтому, когда инфицированный человек кашляет или чихает, он выпускает спрей, и если эти капли попадают в нос, глаза или рот другого человека, они могут передать вирус, сказала Дженнифер Нуццо, эксперт по инфекционным заболеваниям и старший ученый в Центр безопасности здоровья Джона Хопкинса. В более редких случаях человек может опосредованно подхватить респираторное заболевание, «прикасаясь к каплям на поверхности, а затем прикасаясь к слизистым оболочкам» во рту, глазах и носу, добавила она. Вот почему мытье рук является важной мерой общественного здравоохранения - постоянно, особенно во время вспышки. 3) Должен ли я путешествовать во время этой вспышки?   Турист, одетый в респираторную маску у фонтана Треви в центре Рима 31 января 2020 года. Итальянское правительство объявило чрезвычайное положение, чтобы предотвратить распространение нового коронавируса после подтверждения двух случаев заболевания в Риме. Филиппо Монтефорте / AFP через Getty Images И CDC, и Госдепартамент выпустили свои высокопоставленные предупреждения о поездках в Китай, советуя американцам избегать поездок туда на данный момент. (Эти рекомендации могут измениться по мере развития вспышки, поэтому продолжайте проверять их.) И это не только потому, что существует риск заражения этим новым вирусом. Сейчас многие авиакомпании отменяют или сокращают рейсы в Китай, частично из-за снижения спроса. «Меня больше беспокоит непредсказуемость реакции [вспышки] на данный момент», - сказал Нуццо. «Не было бы весело поехать в Китай и как-то там застрять. И возвращаясь, вы будете подвергнуты дополнительному скринингу.» Безопасно ли путешествовать во время вспышки коронавируса? Специалист по инфекционным заболеваниям объясняет. Но люди, обеспокоенные путешествиями, должны помнить, что эти рекомендации ориентированы на Китай, где эпидемия в настоящее время разворачивается. На данный момент 99 процентов приходится на материковый Китай. И более половины из них в Хубэй. «Риск заражения этой инфекцией за пределами Хубэя и, действительно, за пределами Китая, удивительно низок», - сказал Исаак Богох, профессор Университета Торонто, который изучает, как воздушные путешествия влияют на динамику вспышек, включая новую коронавирусную инфекцию. Люди с вирусом были обнаружены в других странах, поэтому ВОЗ объявила вспышку чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения. Но на сегодняшний день это в основном путешественники из Китая. «Мы можем подсчитать количество людей, которые никогда не сталкивались с Хубэем или Китаем, которые были заражены этим вирусом одной или двумя руками», - сказал Богох. «Поэтому, если люди путешествуют [за пределами Китая,] ваш риск близок к нулю процентов». Что если вам нужно путешествовать и вы сидите рядом с больным? Богоч сказал, что даже не время паниковать. «Была проведена определенная работа по изучению риска заражения инфекционными заболеваниями в результате авиаперелетов. Риск заражения респираторной инфекцией воздушным транспортом по-прежнему чрезвычайно низок ». Риск возрастает, если вы оказались в шести футах от человека с респираторной инфекцией. Но даже там простая близость не обязательно означает, что вы поймаете что-нибудь. Вместо этого, чем более заразен человек, и чем дольше вы сидите рядом с ним, тем выше ваш риск. Если вы не находитесь рядом с человеком очень долго или не очень заразны, тем ниже риск. И опять же, маловероятно, что у больного даже есть коронавирус. 4) Я все еще беспокоюсь о новом коронавирусе. Что я должен сделать, чтобы защитить себя? Купить маску?   Люди носят медицинские маски в качестве меры предосторожности против коронавируса, прогуливаясь по Нью-Йорку 30 января 2020 года. Tayfun Coskun / Anadolu Agency by Getty Images В США риск для населения в настоящее время считается низким. И почти каждый эксперт в области здравоохранения, с которым говорил Вокс, сказал, что нет убедительных доказательств в поддержку использования масок для лица для профилактики заболеваний среди населения в целом. Маски полезны только в том случае, если у вас уже есть респираторная инфекция и вы хотите свести к минимуму риск ее распространения среди других людей или если вы работаете в больнице и находитесь в прямом контакте с людьми с респираторными заболеваниями. (Кроме того, есть сообщения о том, что маски и другие материалы принадлежат медицинским работникам, чтобы оставаться в безопасности.) Как технические компании пытаются справиться с мошенничеством по поводу коронавируса? Вот почему CDC советует против использования масок для обычных американцев. «Вирус не распространяется в широких кругах общества», - объяснила Нэнси Мессонье, директор Национального центра иммунизации и респираторных заболеваний CDC, на брифинге для прессы 30 января. Но люди все равно копят их по неправильным причинам. По словам Мессонье, лучшее, что вы можете сделать, чтобы предотвратить всевозможные болезни, это «вымыть руки, прикрыть кашель, позаботиться о себе и следить за информацией, которую мы предоставляем». 5) Как насчет случаев, когда люди распространяют вирус до того, как у него появятся симптомы? Разве это не беспокоит? У нас есть лучшее доказательство того, что вирус может распространиться до того, как у человека появятся симптомы, из Германии. Там, как известно, четыре человека имеют вирус. Вспышка была выявлена ​​в Баварии 27 января, когда немецкому бизнесмену был поставлен диагноз. Он встречался с коллегой-женщиной, который приезжал из Шанхая и имел вирус, но не знал об этом. Женщина только начала чувствовать симптомы - такие как лихорадка и кашель - после того, как она покинула Германию, и через несколько дней после встречи с немецким бизнесменом. Это говорит о том, что она, возможно, передала вирус человеку, прежде чем узнает, что она больна. К 28 января три сотрудника бизнесмена были диагностированы с вирусом, согласно сообщению случая Нового английского медицинского журнала. У одного был контакт с женщиной из Шанхая; двое других, похоже, получили вирус от немецкого бизнесмена. «Тот факт, что бессимптомные люди являются потенциальными источниками инфекции 2019-нКоВ, может потребовать переоценки динамики передачи текущей вспышки», - пишут авторы исследования. Но они также подчеркнули, насколько легкое заболевание оказалось у немецких пациентов. И возникает вопрос о том, действительно ли женщина была без симптомов и насколько бессимптомный риск представляет собой для общественного здравоохранения. «Даже если бы были случаи бессимптомной передачи этогоинфекции, как правило, это будут редкие случаи, и почти со всеми другими инфекциями дыхательных путей, известными человечеству, это не люди, которые ведут эпидемию », - сказал Богох. 6) Означает ли заявление ВОЗ, что коронавирус является глобальной чрезвычайной ситуацией в области здравоохранения, означает, что это станет смертельной пандемией?   Генеральный директор ВОЗ Тедрос Адханом Гебреесус (справа) вместе с руководителем Программы ВОЗ по чрезвычайным ситуациям в области здравоохранения Майклом Райаном на пресс-конференции после Комитета по чрезвычайной ситуации ВОЗ, на которой обсуждается вопрос о том, является ли новый коронавирус международной чрезвычайной ситуацией в области здравоохранения, 30 января 2020 года в Женеве. Фабрис Коффрини / AFP через Getty Images Объявление ВОЗ «чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения, имеющей международное значение», или PHEIC, не означает, что это станет смертельной пандемией. Вместо этого PHEIC - это политический инструмент, который агентство может использовать, чтобы попытаться предотвратить пандемию - привлечение внимания к серьезной угрозе заболевания, вовлечение мирового сообщества в скоординированные ответные меры на вспышку, мобилизация ресурсов и предоставление странам рекомендаций о том, как реагировать, и остановить распространение болезни через границы. Генеральный директор агентства Тедрос Адханом Гебреесус очень четко заявил, что они объявили тревогу в качестве меры предосторожности: агентство обеспокоено потенциальным ущербом, который может нанести вирус в странах с более слабыми системами здравоохранения, и призвало международное сообщество оказать помощь. Он подчеркнул, что подавляющее большинство случаев по-прежнему в Китае, и что Китай быстро принял меры по контролю над вспышкой. Два ключевых вопроса, которые определят, станет ли вспышка коронавируса пандемией Хотя есть случаи, по крайней мере, в 23 других странах, они не превратились в локальные вспышки. Так что на данный момент CDC и ВОЗ все еще называют это вспышкой. Однако очень скоро эксперты в области здравоохранения могут определить, что в Китае достаточно случаев, чтобы назвать вспышку эпидемией. И если заболевание будет продолжать распространяться локально в других странах, оно может перерасти в пандемию (которая определяется как эпидемия, распространяющаяся на два или более регионов мира). «Это очень, очень трансмиссивно, и почти наверняка это будет пандемия», - сказал New York Times доктор Энтони Фаучи, директор Национального института аллергии и инфекционных заболеваний. «Но будет ли это катастрофическим? Я не знаю." Это подводит нас к вопросу о смертельности: мы еще не знаем, насколько смертельна эта болезнь. Если взять текущее количество смертей и разделить его на число известных случаев, «смертность от случаев составляет 2 процента, а в первые дни она снизилась с 3 процентов», - говорит Говард Маркел из Мичиганского университета, изучающий вспышки.«И если он будет действительно очень низким, мы, вероятно, скажем - как мы это делали в Мексике в 2009 году со свиным гриппом - что это нечто очень похожее, если не менее смертельное, чем обычный сезонный грипп». Так что, как только будет обнаружено больше таких легких или бессимптомных случаев, этот вирус может выглядеть гораздо менее пугающим. «Мы живем [с] и терпим большое количество респираторных вирусов, - сказал Нуццо, - некоторые из них даже более передаваемы, чем оценки, которые люди придумали для этого - но они не попадают в заголовки». новый коронавирус выглядит менее серьезным, добавила она, «возможно, мы отходим от сдерживания вируса как цели до минимизации его распространения». 7) Есть ли риск возникновения вспышки в моем городе?   Две женщины в лицевых масках 31 января 2020 года в Ньюкасл-апон-Тайн, Англия. Некоторые из лучших исследований по этому вопросу принадлежат Богочу и его коллегам. В последние пару недель они провели отличные исследования в городах, наиболее уязвимых к новым коронавирусным инфекциям. Что такое большой вынос? Это действительно Восточная Азия и Юго-Восточная Азия, которые наиболее подвержены риску. Исследователи - из Оксфордского университета, Университета Торонто и Лондонской школы медицины и тропической гигиены - использовали данные 2019 года от Международной ассоциации воздушного транспорта, чтобы найти все города Китая, которые приняли в течение февраля не менее 100 000 пассажиров из Ухани в течение февраля. Апрель. Затем они смоделировали, как болезнь могла распространиться из этих городов, если они столкнулись с локальными вспышками. Вот 15 из 50 лучших направлений, в которых могут наблюдаться вспышки (также обратите внимание на число IDVI - Индекс уязвимости к инфекционным болезням - число. Это показатель способности страны управлять инфекционными заболеваниями. Баллы ближе к нулю означают, что они меньше подготовлены.)   Оксфордский журнал медицины путешествий: «Никто не удивится, если в Европу и США будет экспортировано больше дел», - сказал Богоч. «Но места, в которых будет наибольший объем и количество экспортируемых инфекций, будут в центрах Восточной Азии и Юго-Восточной Азии». 8) Когда это закончится? Как объяснил мой коллега Брайан Резник, эта вспышка может быть прекращена несколькими способами. Возможно, меры общественного здравоохранения - быстрое выявление случаев заболевания, изоляция зараженных людей - остановят распространение этого коронавируса. (Вот что остановило распространение атипичной пневмонии в 2003 году.) Поскольку это зоонозная болезнь, исходящая от животного, поиск и устранение этого источника также поможет. Или, может быть, будет изобретена вакцина или противовирусный препарат, чтобы обуздать более широкую эпидемию (хотя это, вероятно, займет годы). Наконец, есть вероятность, что вирус просто вымрет.«Вспышки болезней напоминают пожары», - пишет Резник. «Вирус - это пламя. Чувствительные люди - топливо. В конце концов огонь сгорает сам, если у него кончается растопка. Вспышка вируса закончится, когда он перестанет находить подверженных заражению людей ». Существует также шанс, как сказал Нуццо Вокс, что это просто становится одной из болезней в обращении, которые обычно заражают людей. Какое беспокойство снова зависит от того, насколько серьезным окажется 2019nCoV.

Проблема климата и насколько её сложно решить

Все варианты обмена Сталелитейщик. Работа с доменной печью для производства стали и чугуна. Эта часть была впервые опубликована в октябре 2019 года и была слегка обновлена. Климатические активисты любят говорить, что у нас есть все решения, которые нам нужны для борьбы с климатическим кризисом; нам не хватает только политической воли. Хотя с точки зрения политики это действительно так - у нас, безусловно, достаточно решений, чтобы начать работу и вносить большие изменения, но с технической точки зрения это неправильно. Истинное поражение от изменения климата будет означать получение чистых нулевых выбросов углерода и в конечном итоге отрицательных выбросов. Это означает обезуглероживание всего. Каждый сектор экономики. Каждое использование ископаемого топлива. И на самом деле, есть некоторые сектора, некоторые виды использования ископаемого топлива, которые мы еще не знаем, как обезуглерожить. Возьмем, к примеру, промышленное тепло: чрезвычайно высокотемпературное тепло, используемое для производства стали и цемента. Это не сексуально, но это важно. На тяжелую промышленность приходится около 22 процентов глобальных выбросов CO2. Сорок два процента из этого - около 10 процентов глобальных выбросов - поступают от сжигания с целью производства большого количества высокотемпературного тепла для промышленных продуктов, таких как цемент, сталь и нефтехимия. Чтобы поместить это в перспективу, промышленное тепло на 10 процентов больше, чем выбросы CO2 всех автомобилей в мире (6 процентов) и самолетов (2 процента) вместе взятых. Тем не менее, подумайте, сколько вы слышите об электромобилях. Подумайте, как много вы слышите о стыдливом полете. Теперь подумайте, сколько вы слышите о ... промышленном тепле. Не очень, я думаю. Но дело в том, что сегодня практически все это сжигание происходит на ископаемом топливе, и существует очень мало жизнеспособных низкоуглеродных альтернатив. По разным причинам промышленное тепло будет одним из самых крепких орешков с точки зрения выбросов углерода. И мы даже не начали.   Цементный завод в сумерках. Цементный завод в сумерках. Getty Images Некоторый свет пролился на это слепое пятно с выпуском в конце 2019 года двух докладов Хулио Фридмана, исследователя из Центра глобальной энергетической политики (CGEP) при Колумбийском университете (среди многих предметов в длинном резюме). Первый доклад, в соавторстве с Чжиюань Фаном и Ке Тангом из CGEP, посвящен текущему состоянию промышленной тепловой технологии: «Низкоуглеродистые тепловые решения для тяжелой промышленности: источники, варианты и затраты сегодня». Второй, в соавторстве с группой ученых для Форума «Инновации для прохладной земли» (МИЭФ), представляет собой дорожную карту по декарбонизации промышленного тепла, включая набор политических рекомендаций. В этих отчетах их много, но я предполагаю, что ваше терпение к промышленному теплу ограничено, поэтому я свел его к трем разделам.Во-первых, я кратко расскажу о том, почему промышленное тепло так трудно декарбонизировать; во-вторых, обзор доступных вариантов обезуглероживания; и в-третьих, некоторые рекомендации о том, как двигаться вперед. Почему промышленное тепло является такой неприятной углеродной дилеммой Есть причина, по которой вы мало слышите о промышленном тепле: потребители не покупают его. На этом рынке преобладают крупные, малоизвестные промышленные фирмы, которые работают вне поля зрения общественности. Таким образом, в отличие от электричества или автомобилей, существует небольшая перспектива продвижения рынка через популярный потребительский спрос. Политики должны будут сделать это самостоятельно. И это будет нелегко. Крупнейшими промышленными источниками выбросов являются цементная, сталелитейная и химическая промышленность; также внесли заметный вклад в переработку, удобрения и стекло. Как группа, эти отрасли имеют три примечательные особенности. Во-первых, почти все они являются предметом мировой торговли. Их цены не установлены внутри страны. Они конкурируют с оптимизированными цепочками поставок по всему миру с минимальной наценкой. Внутренняя политика, которая повышает цены, может привести к «утечке углерода» (то есть компаниям, которые просто переезжают за границу, чтобы найти более дешевую рабочую среду и условия эксплуатации). Более того, некоторые из этих отраслей, особенно цемент и сталь, особенно ценятся национальными правительствами за их рабочие места и их последствия для национальной безопасности. Политики опасаются любой политики, которая может оттолкнуть эти отрасли. «В качестве одного из признаков, большинство цемента, стали, алюминия и нефтехимических продуктов получили экологические отказы или были политически освобождены от углеродных ограничений, - говорится в отчете CGEP, - даже в странах с жесткими углеродными целями.   Печь на алюминиевом литейном заводе. Печь на алюминиевом литейном заводе. Getty Images / Культура РФ Во-вторых, они включают оборудование и оборудование, рассчитанное на срок от 20 до 50 лет. Доменные печи иногда доходят до 60. Это крупные, долгосрочные капитальные вложения, с относительно низким товарооборотом. «Немногие промышленные объекты демонстрируют признаки скорого закрытия, особенно в развивающихся странах, - говорится в отчете CGEP, - что делает проблематичным развертывание заменяющих объектов и технологий». По крайней мере, решения, которые могут работать с существующим оборудованием, будут иметь преимущество. В-третьих, их эксплуатационные требования являются строгими и разнообразными. Общим для всех них является то, что им требуется большое количество высокотемпературного тепла и высокий «тепловой поток», способность поставлять большое количество тепла стабильно, надежно и непрерывно. Простои в этих отраслях невероятно дороги. В то же время конкретные требования и процессы в этих отраслях сильно различаются.В качестве примера можно привести сталь и чугун с использованием доменных печей, в которых сжигается кокс (форма «приготовленного» угля с высоким содержанием углерода). «Кокс также обеспечивает углерод в качестве восстановителя, выступает в качестве структурной опоры для удержания рудной нагрузки и обеспечивает пористость для растущего горячего газа и тонущего расплавленного железа», - говорится в отчете CGEP. «Из-за этих многочисленных ролей прямая замена сжигания кокса на альтернативный источник технологического тепла нецелесообразна». Цементная печь работает несколько иначе, как и реакторы, которые приводят в действие химические превращения, как и стеклодув. Разнообразие конкретных эксплуатационных характеристик затрудняет повсеместную замену промышленного тепла. Каждая из этих отраслей потребует своего решения. И это должно быть решение, которое не сильно увеличивает их расходы или, по крайней мере, предпринимает шаги по защите их от международной конкуренции. Вариантов на сегодняшний день не так много, чтобы говорить о. Варианты обезуглероживания промышленного тепла ограничены Каковы альтернативы, которые могли бы обеспечить высокую температуру и высокий тепловой поток с меньшими или нулевыми выбросами углерода? Отчет не является оптимистичным: «Путь к чистой эмиссии углерода для промышленности не ясен, и сегодня только несколько вариантов кажутся жизнеспособными». Альтернативы можно разбить на пять основных категорий: Биомасса: биодизель или щепа могут быть сожжены напрямую. Электричество: «резистивное» электричество можно использовать, например, для питания дуговой печи. Водород: технически это подкатегория электричества, так как она получена из процессов, приводимых в действие электричеством; он производится паровым риформингом метана (SMR) для производства «серого» водорода с интенсивным выбросом углерода, SMR с улавливанием и хранением углерода для получения «голубого» водорода, или электролизом, вытягивающим водород непосредственно из воды, чтобы сделать низкоуглеродистым « зеленый »водород. Ядерная энергия: Атомные электростанции, как обычные реакторы, так и новые реакторы третьего поколения, выделяют тепло, которое можно переносить в виде пара. Улавливание и хранение углерода (УХУ): Вместо того, чтобы обезуглероживать сами процессы, их выбросы CO2 могут быть уловлены и захоронены, либо CO2 непосредственно от источника тепла («тепло CCS»), либо CO2 от всего предприятия («CCS с полным оборудованием» «). Все эти варианты имеют свои трудности и недостатки. Ни один из них не близок к паритету затрат с существующими процессами. Некоторые из них ограничены интенсивностью тепла, которое они могут производить. Вот разбивка:   Требования к промышленной температуре Некоторые варианты ограничены конкретными требованиями конкретных производственных процессов.Цементные печи лучше работают с плотным внутренним топливом; резистивное электричество на внешней поверхности также не работает. Но самые большие ограничения - это затраты, когда новости несколько разочаровывают по двум причинам. Во-первых, даже самые перспективные и жизнеспособные варианты существенно повышают эксплуатационные расходы. И, во-вторых, варианты, которые в настоящее время являются наименее дорогими, не совсем те, которые могут предпочесть экологи. В отчете много говорится о методологии сравнения затрат по технологиям, но главное, что следует иметь в виду, является то, что эти оценки являются предварительными. Они включают в себя различные оспариваемые предположения, а реальные данные о производительности часто недоступны. Так что все это нужно взять с крошкой соли в ожидании дальнейших исследований. Тем не менее, вот примерное сравнение стоимости:   Сравнение стоимости промышленных вариантов отопления Вы можете заметить, что большинство синих полос, низкоуглеродистых вариантов, слишком дорого. Единственно доступными являются ядерный и синий водород. Водород является наиболее перспективной альтернативой С точки зрения способности генерировать высокотемпературное тепло, доступности и пригодности для различных целей, водород, вероятно, является ведущим кандидатом среди альтернатив промышленного тепла. К сожалению, уравнение затрат на водород не является хорошим: чем оно чище, тем оно дороже. Самый дешевый способ получения водорода, способ, которым сейчас производится около 95 процентов его, - это паровой риформинг метана (SMR), который реагирует пар с метаном в присутствии катализатора при высоких температурах и давлениях. Это чрезвычайно углеродоемкий процесс, поэтому «серый водород». Выбросы углерода от SMR могут быть уловлены и захоронены с помощью CCS (хотя сегодня они редки). Как видно из диаграммы выше, этот вид «голубого водорода» является самой дешевой низкоуглеродной альтернативой высокотемпературному промышленному теплу. «Зеленый водород» получают электролизом, используя электричество для отделения водорода от воды. Если это сделано с безуглеродной энергией, это также безуглеродное. Существует несколько различных форм электролиза, в которые нам не нужно вмешиваться. Главное, что нужно знать, это то, что они дорогие - наименее дорогой в два с лишним раза дороже голубого водорода.   Затраты на водород Вот упрощенная диаграмма затрат, чтобы сделать эти сравнения более понятными:   Промышленные затраты на тепло Примечание. Эти цифры отражают то, «что можно сделать сегодня на существующих объектах». В отчете CGEP подчеркивается, что «авторы не сбрасывают со счетов будущий потенциал для более дешевых систем». Подробнее об этом позже. На данный момент, в первом приближении, все доступные низкоуглеродистые альтернативы существенно повышают стоимость промышленных тепловых процессов по сравнению с базовым уровнем. И вот что действительно важно: в большинстве случаев улавливать и закапывать СО2 в этих процессах дешевле, чем переключать системы на низкоуглеродные альтернативы. CCS часто дешевле альтернатив с низким содержанием углерода Взять цементную продукцию. Для него требуется температура не менее 1450 ° C, поэтому единственными возможными вариантами являются водород, биомасса, резистивный электрический или CCS. Вот как бы они увеличили затраты на производство цемента («клинкера»):   затраты на производство цемента Как видите, каждая низкоуглеродистая альтернатива повышает затраты более чем на 50 процентов по сравнению с базовым уровнем. Единственные, которые не повышают его более чем на 100 процентов, - это CCS (только от источника тепла), синий водород или резистивный электрический в местах с чрезвычайно дешевой и обильной не содержащей углерода энергией. Альтернативой, которую предпочитают климатические ястребы, безуглеродный вариант, который лучше всего подойдет для большинства применений, является зеленый водород. Но это в настоящее время повышает затраты между 400 и 800 процентами. Ситуация примерно такая же для стали:   Стоимость стали И так далее, от химикатов до стекла и керамики; Практически в каждом случае самое дешевое решение по обезуглероживанию в ближайшей перспективе заключается только в улавливании и захоронении выбросов углерода. Конечно, это только в среднем. Фактические затраты будут зависеть от географии - есть ли подходящие места захоронения для CO2, дешевый ли природный газ, есть ли поблизости много воды или ветра - но нет никакой простой правды о сегодняшних альтернативах промышленного тепла: что такое зеленый не очень выполнимо, а то, что выполнимо, не очень зелено. Вот качественный график, который пытается понять эти отношения.   Промышленное отопление Что наиболее выполнимо - это справа. Что самое дорогое, так это топ. На данный момент в этом правом нижнем допустимом / дешевом квадранте не так много, кроме голубого водорода. В отчете подчеркивается, что эти начальные технологические рейтинги являются «в лучшем случае временными» и «весьма спекулятивными, неопределенными и условными.«Нужно понимать гораздо больше о стоимости и целесообразности этих вариантов. Их относительная привлекательность может быстро измениться с развитием технологий. Что приводит нас к рекомендациям. Как сделать зеленое промышленное тепло дешевле, а дешевое промышленное тепло зеленее Фридманн несколько раз подчеркивает, что одним из самых ясных результатов всего этого исследования является необходимость проведения дополнительных исследований. Доступные данные по промышленным альтернативным источникам тепла являются редкими и противоречивыми, и существует несколько попыток сравнить затраты по категориям. Самая насущная необходимость - это дополнительный анализ и исследования. Тем не менее, есть путь вперед. В документе МИЭФ рассматривается вышеупомянутая информация, а затем предлагается ряд политических рекомендаций. Первое и самое важное - это усиление государственной поддержки исследований и разработок (НИОКР). Именно здесь сообщение «у нас есть решения, в которых мы нуждаемся» может быть контрпродуктивным. Да, нам нужно немедленно начать развертывание доступных чистых технологий в масштабе. Но нам также необходимо уделить внимание тем секторам экономики, которые мы еще не знаем, как обезуглерожить. Мы должны определить перспективные технологии, как это делают эти отчеты, и начать сознательно работать, чтобы снизить их стоимость. По крайней мере, США нужно увеличить свои ежегодные расходы на исследования в области чистой энергии (около 15 миллиардов долларов) примерно в десять раз, создать некоторые региональные и отраслевые исследовательские центры и привлечь партнеров из промышленности для ускорения процесса коммерциализации. Во-вторых, промышленное тепло - это та область, где государственные закупки могут сыграть огромную роль - правительства закупают большое количество стали, бетона и химикатов. «Стандарты закупок, в которых предпочтение отдается продуктам с наименьшим содержанием встроенного углерода, могут привести к значительным изменениям в промышленном поведении», - говорится в докладе МИЭФ. В-третьих, правительство должно помочь компенсировать возросшие затраты на альтернативы с помощью фискальных субсидий, будь то кредитные гарантии, прямые гранты, льготные тарифы или что у вас есть. Общественные деньги нужны, чтобы двигаться вперед. В-четвертых, для многих альтернатив требуется новая инфраструктура (например, электрические или водородные трубопроводы), и правительство может помочь в ее создании.   Коробка передач Нужно больше таких, наверное. Shutterstock Пятое (примечание: не первое, пятое): цена на углерод будет ускорять все. Непонятно, насколько высокой должна быть цена, чтобы полностью компенсировать дополнительные затраты на альтернативы - в некоторых приложениях она, вероятно, будет неосуществимо высокой, поэтому все же потребуется политика в конкретных секторах - но любая цена вообще поможет.В-шестых, для защиты от международной конкуренции со стороны стран с более низкими стандартами тарифы на углерод могут взиматься с импортируемых промышленных товаров с более высоким содержанием углерода. В-седьмых, всегда есть хорошие старомодные мандаты: правительство может просто потребовать отказа от использования ископаемого топлива в этих секторах. Наконец, добровольные отраслевые ассоциации могут содействовать распространению знаний и передового опыта среди компаний, в то время как министерство по чистой энергии на международном уровне может сделать то же самое среди стран. Как ясно из этого списка, многое предстоит сделать, прежде чем «у нас есть все необходимые решения» в секторах тяжелой промышленности. Есть и другие сектора, которые по-прежнему трудно обезуглерожить (судоходство, тяжелые грузы, самолеты), и все они выиграют от такой же политики. Нам нужно развернуть то, что мы знаем, и узнать больше о том, чего мы не знаем одновременно. Последнее замечание об электрификации Эти два отчета могут показаться про-CCS, но это не главное, что нужно от них отнять. Даже если это правда, что CCS является самым дешевым текущим вариантом декарбонизации для некоторых отраслей и секторов, он просто не будет доступен во многих областях. И в долгосрочной перспективе цель все еще должна состоять в том, чтобы по возможности искоренить ископаемое топливо, сделав альтернативы более осуществимыми и менее дорогостоящими. Единственное технологическое решение с потенциальным путем снижения кривой затрат до уровня конкурентоспособности с ископаемым топливом (по правильной цене) - это электрификация. Приведенные выше диаграммы показывают две вещи об электрификации промышленного тепла. Во-первых, резистивное электричество - это единственный низкоуглеродистый вариант промышленного тепла, конкурирующий с CCS или голубым водородом, и только в этом случае чистое электричество чрезвычайно дешево и в изобилии. И, во-вторых, единственная действительно безуглеродная, неограниченная, универсальная альтернатива - это зеленый водород, который требует обильных возобновляемых источников энергии. Оба приводят доводы в пользу абсолютной необходимости удешевления чистой электроэнергии. В текущих ценах и с современными технологиями у полностью или в основном возобновляемой сети будут проблемы с промышленным теплом, которое требует огромных, интенсивных количеств энергии, надежно и непрерывно поставляемых. Некоторые промышленные приложения могут вовремя сместить свои потребности, чтобы приспособиться к возобновляемым источникам энергии или сделать их процессы прерывистыми, но большинство не могут. Им нужна управляемая, управляемая сила.   Электродуговая печь. Электродуговая печь.Getty Images / iStockphoto Построение энергосистемы на основе возобновляемых источников энергии, которая могла бы обслуживать тяжелую промышленность, потребовало бы гораздо более дешевого и энергоемкого хранилища, большей и лучшей передачи, более интеллектуальных счетчиков и приборов и лучшего реагирования на спрос, но, прежде всего, это потребовало бы чрезвычайно дешевого и обильного углерода. бесплатное электричество. Все становится проще, если чистая энергия становится дешевле. Это верно для резистивного электричества, это верно для зеленого водорода, и это верно почти для всех трудных для декарбонизации секторов. Дешевое, обильное, чистое электричество - это единственный путь к действительно устойчивой энергетической системе, объединенной вокруг энергосистемы и свободного обмена электронами. Технологии экологически чистой энергии угрожают разрушить энергосистему. Вот как он может адаптироваться. Хотя CCS может быть самым дешевым доступным вариантом для некоторых секторов сегодня, это не может быть конечным пунктом назначения; это должно быть временным. Нам необходимо максимизировать количество CO2, которое мы извлекаем из воздуха, и закапывать его, снижая концентрацию в атмосфере и минимизируя количество, которое мы выделяем. Это может быть неосуществимо в ближайшее время, но в некоторых временных масштабах должно преобладать электричество (и водородное топливо, которое оно может создать). Таким образом, стоит добавить последний кусочек политической рекомендации, о чем явно не говорится в отчете МИЭФ: сделать электроэнергию без выбросов углерода дешевле, любыми необходимыми средствами. Расширить налоговые льготы на возобновляемые источники энергии и расширить их на другие технологии экологически чистой энергии; принять национальный стандарт экологически чистой энергии; пройти отраслевые стандарты производительности; строить междугородние линии электропередачи; использовать государственные закупки; исследования и коммерциализация передовых ядерных и геотермальных технологий; исследовать новые русловые гидроэлектростанции; и ради бога, назначьте цену на углерод. На безуглеродном электричестве держите педаль на полу. Даже когда речь идет о промышленном тепле, которое является настолько сложным, чувствительным к ценам и разнообразным в применении - где CCS может быть лучшим краткосрочным способом - все еще остается верным, что снижение затрат на чистую электроэнергию делает все проще в долгосрочной перспективе. «Дайте мне точку опоры и место, чтобы стоять, - сказал древний математик Архимед, - и я переверну мир».«Дешевое, обильное, безуглеродное электричество - точка опоры для рычага Архимеда, точка рычага, которая делает возможным перемещение остального мира