Bu gün - noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) sammiti çərçivəsində ABŞ, Çin və Rusiya liderləri arasında keçiriləcəyi gözlənilən görüş bəzi siyasi dairələrdə yeni “Yalta-2” kimi dəyərləndirilsə də, belə bir görüşün qlobal miqyasda yeni dünya nizamının formalaşmasına gətirib çıxaracağına inanmaq üçün hələlik ciddi əsaslar yoxdur. Bir çox obyektiv səbəblər bu görüşün yeni qlobal nizam qaydalarının yaradılması ilə nəticələnməsini real hesab etməyə imkan vermir.
Tarixi analogiyalara əsaslanaraq təhlil aparanlar müasir dünyanın geosiyasi, iqtisadi və siyasi reallıqları ilə İkinci Dünya müharibəsinin başa çatdığı 1945-ci ilin şərtləri arasında fundamental fərqlərin mövcud olduğunu nədənsə unudurlar. Həmin dövrdə müharibədən qalib çıxmış dövlətlər yeni beynəlxalq sistemin əsaslarını müəyyənləşdirmək üçün böyük strateji potensiala malik idilər. Lakin bu gün ABŞ, Çin və Rusiya həm beynəlxalq aləmdə, həm də öz daxilində çoxsaylı problemlərlə üzləşirlər. Bu problemlər həll edilmədən onların dünyaya yeni qlobal format verməsi inandırıcı görünmür.
Əvvəla, ABŞ-ın öz daxilində ciddi siyasi və ideoloji parçalanma mövcuddur. Tramp administrasiyasının siyasi xətti təkcə xarici rəqiblərin deyil, həm də ABŞ siyasi elitasının əhəmiyyətli bir hissəsinin müqaviməti ilə üzləşir. Şübhəsiz ki, xarici siyasətdə sərbəst hərəkət etmək imkanlarına baxmayaraq, aralıq seçkilərindən sonra Trampın mövqeyi əvvəlki qədər möhkəm olmayacaq. ABŞ-dakı qlobalist sol-liberallar Trampın Rusiya və Çinlə eyni və ya oxşar mövqedən çıxış etməsinin qəti əleyhinədirlər. Onlar gələcək dünya nizamını Trampdan fərqli olaraq, tamamilə başqa formatda təsəvvür edirlər.

Sol qlobalistlər dünyanın vahid bir strukturda birləşməsini, eyni zamanda bütün mədəniyyətlərin bir-biri ilə elə inteqrasiya etməsini istəyirlər ki, nəticədə millətlər və xalqlar arasında dini, irqi və digər ziddiyyətlər aradan qalxsın, ümumdünya sülhü bərqərar olsun. İlk baxışda humanist ideyalar kimi təqdim edilən bu yanaşmanın arxasında, müəllifin fikrincə, beynəlxalq sərmayənin maraqları dayanır. Sol-liberal qlobalistlər ABŞ, Kanada və Avropada böyük ictimai-siyasi nüfuza məhz həmin sərmayəçilərin maliyyə dəstəyi sayəsində yiyələniblər.
Trampın təmsil etdiyi sağ millətçi-mühafizəkarlar isə ABŞ-ın üzərinə böyükmiqyaslı qlobal məsuliyyət götürməsinin əleyhinədirlər. Onlar Avropa ilə əməkdaşlığın tərəfdarı olsalar da, NATO çətiri altında bütün Avropanın hərbi xərclərinin maliyyələşdirilməsinə son qoyulmasını istəyirlər. Digər tərəfdən, mühafizəkarlar sol qlobalistlərin mədəniyyətlərin bir-birinə lüzumsuz və süni şəkildə inteqrasiya etdirilməsi yanaşmasına da qarşı çıxırlar. Göründüyü kimi, ABŞ hələ öz daxilində gələcəyin dünya nizamı ilə bağlı vahid siyasi konsepsiya formalaşdıra bilməyib.
Halbuki 1945-ci ildə, dərin siyasi-ideoloji fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, ABŞ elitasında müharibədən sonrakı maliyyə-iqtisadi sistemin qızıl-dollar bazası, yəni qızıl-valyuta standartı əsasında qurulması məsələsində strateji uzlaşma mövcud idi. Səksən il bundan əvvəl maliyyə kapitalı indiki səviyyədə real iqtisadiyyat üzərində hökmran mövqeyə malik deyildi. Bundan başqa, İkinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ-ın dünya ümumi daxili məhsulundakı (ÜDM) payı 50 faizdən yüksək idi.
Trampın qeyri-ardıcıl davranışları və xarici siyasət sahəsində həyata keçirdiyi ziddiyyətli manevrlər onun vahid və uzunmüddətli strategiyasının olmadığından xəbər verir. Bir tərəfdən, Monro doktrinasına uyğun olaraq, ABŞ-ın Qərb yarımkürəsində hegemon mövqeyini möhkəmləndirməsi prioritet hesab edilir və Avropanın təhlükəsizliyi ilə bağlı məsuliyyətin azaldılmasına çalışılır. Digər tərəfdən isə Vaşinqton Yaxın Şərqdən uzaqlaşmaq istəmir. Beləliklə, kifayət qədər dolaşıq və müəmmalı vəziyyət yaranır.
Hazırda ABŞ-ın mühafizəkar elitasının siyasətindəki ziddiyyətlər açıq şəkildə özünü göstərir. Bu baxımdan belə bir sual meydana çıxır: görəsən, ABŞ mövcud qlobal liderlik rolundan geri çəkilir, yoxsa hegemon mövqeyini qorumaq mexanizmlərini yeni şərtlərə uyğunlaşdırmağa çalışır?
Bütün bunların fonunda İran məsələsi Vaşinqtonun qarşısında həllini gözləyən ən mürəkkəb problemlərdən biri olaraq qalır. Hazırda İranın Ekspertlər Şurası çəkindirici qüvvə formalaşdırmaq məqsədilə ölkənin mövcud müdafiə doktrinasına yenidən baxılması ilə bağlı müvafiq quruma müraciət ünvanlayıb. Tələb xarakterli bu müraciətdə İranın Nüvə Silahlarının Yayılmaması haqqında Müqaviləyə yenidən baxılması məsələsi də nəzərdə tutulur.
Moskva və Pekin İran vasitəsilə ABŞ-a müəyyən geosiyasi təzyiq imkanlarını saxlamaqda maraqlı olsalar da, Tehranın nüvə silahına sahib olmasını arzulamırlar. Çünki belə bir presedent Yaxın Şərqin digər dövlətlərini də nüvə silahı əldə etməyə sövq edə bilər. Bu isə regionda nüvə silahına malik yeni dövlətlərin meydana çıxması ilə nəticələnər və Rusiya ilə Çinin malik olduğu strateji üstünlüyü zəiflədər.

İranın öz müttəfiqlərinin ABŞ-la qarşıdurmada kifayət qədər fəal mövqe nümayiş etdirmədiyini düşünməsi Tehranın daha müstəqil və eyni zamanda çox riskli qərarlar qəbul etməsinə yol aça bilər. Şiə hüququnun müəyyən yanaşmalarına əsasən, İran öz suverenliyini müdafiə etmək zərurətini əsas gətirərək İslamın bir sıra qadağalarından yan keçə bilər. Şübhəsiz ki, ruhanilər belə bir qərarın yalnız müdafiə xarakteri daşıdığını irəli sürəcəklər.
Hazırda Tramp administrasiyasının İrana qarşı üçüncü və bəlkə də ən həlledici hücum raunduna hazırlaşdığı bildirilir. Şübhəsiz ki, üçtərəfli görüşün başlıca müzakirə mövzularından biri də məhz İran məsələsi olacaq.
ABŞ qarşısında dayanan bir sıra fundamental problemləri həll etmədən qlobal miqyasda dünyanın gələcəyini müəyyənləşdirəcək geostrateji bölgü aparmağa çalışsa da, bunun uğurla nəticələnməsi real görünmür.
Digər mühüm məsələ Çinin Asiyadakı geostrateji mövqeyi ilə bağlıdır. Pekin iqtisadi və hərbi gücünü nə qədər artırsa da, Hindistan, Yaponiya, Cənubi Koreya, Vyetnam, Filippin və İndoneziya kimi ölkələrin Çinin hegemonluğunu qəbul edəcəyini düşünmək sadəlövhlük olardı. Çinin qlobal gücə çevrilmək istiqamətində atdığı addımlar region dövlətləri tərəfindən ehtiyatla qarşılanır. Bu baxımdan həmin ölkələrin Pekinin regional hegemonluq iddialarına göstərə biləcəkləri müqavimət də nəzərə alınmalıdır.
Mütləq qeyd edilməli olan digər mühüm məqam isə Avropanın, xüsusilə də güclü kəşfiyyat imkanlarına və böyük maliyyə potensialına malik Böyük Britaniyanın roludur. Bu ölkələrin maraqları nəzərə alınmadan hər hansı qlobal dünya nizamı barədə razılaşmadan danışmaq mümkün deyil.

Bütün bunları nəzərə alaraq, Çində keçiriləcək sammitin tarixi əhəmiyyət daşıyan geosiyasi razılaşma ilə nəticələnəcəyini gözləməyə dəyməz. Hər halda, üç ölkənin liderləri mövcud beynəlxalq vəziyyəti müzakirə edəcək, müəyyən mübahisəli məsələlərdə ortaq məxrəcə gəlməyə çalışacaqlar. Lakin belə bir görüşü yeni “Yalta sazişi” kimi xarakterizə etmək yanlışdır.
Çünki indiki şəraitdə yeni dünya nizamını formalaşdırmaq üçün təkcə bu üç dövlətin hərbi və iqtisadi gücü kifayət etmir. Ən azı, ABŞ-da daxili siyasi sabitliyin təmin edilməsi və digər aparıcı güc mərkəzlərinin maraqlarının nəzərə alınması vacibdir. Bu şərtlər isə hələlik mövcud deyil.
Nəticə etibarilə, dünya siyasətinin, qlobal maliyyə sisteminin və beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının gələcəyinin yalnız bu üç dövlətin liderləri tərəfindən, özü də məhz indiki məqamda müəyyənləşdirilməsi real görünmür.
Vaqif Nəsibov
AzPolitika.info


Şərhlər