Mədinədən başlanan yol: Azərbaycan seyidləri 

Elxan Şükürlü

Tədqiqatçı-jurnalist

Tədqiqatçı-jurnalist Elxan Şükürlü İslam tarixinin ən maraqlı, həm də ən mübahisəli mövzularından olan seyidliklə, daha dəqiq desək, seyidlərin Azərbaycana gəliş səbəbləri ilə bağlı ilk araşdırmasını virtualaz.org saytına təqdim edib. AzPolitika.info bu maraqlı araşdırmanı olduğu kimi təqdim edir.

*   *   *

Yaxın Şərq ölkələrində yenidən alovlandırılan İslam məzhəbləri arasındakı tarixi təfriqə son vaxtlar süni şəkildə Azərbaycana da daşınmaqdadır.

Hələlik ayrı-ayrı dini icma, qrup və dini dünyagörüşə sahib insanlar arasında istər virtual məkanda, istərsə də müxtəlif məclislərdə qarşılıqlı ittihamlar, sərt dialoqlar formasında üzə çıxan fikir ayrılıqlarının müəyyən zaman keçdikdən sonra dini zəmində açıq toqquşmalara çevrilmə ehtimalı hər gün bir az da artır. Səbəbsə çox sadədir: təxminən 2 əsrə yaxın bir müddətdə Azərbaycan gerçək İslam dəyərlərini məqsədli şəkildə təhrif və qadağan edən imperiyanın – Rusiyanın tərkibində olduğundan bu imperiyanın çöküşündən sonra yaranmış ideoloji boşluqdan din pərdəsi altında fəaliyyət göstərən ayrı-ayrı ölkələrin xüsusi xidmət orqanları məharətlə istifadə etməyə müvəffəq olublar.

Nəticə də ortadadır: statistik məlumatlara görə, son 23 ildə Azərbaycanda İslam dininə ibadət edən şəxslərin sayı ilbəil sürətlə artsa da radikal təmayüllü, qeyri-ənənəvi dini qrup və təşkilatlara qoşulanların da sayı təhlükə doğuracaq həddə yüksəlib. İş o yerə çatıb ki, bu gün torpağı kafirlərin işğalı altında olan, əhalisi qaçqın-köçkün düşən bir ölkənin özünü müsəlman sayan gəncinin savaş nərəsi və ya meyiti Suriyadan, İraqdan, Əfqanıstandan gəlir. İnanclı insanımız İslamda böyük önəm verilən şəhidlik üçün doğma Qarabağı deyil, öz sərhədlərindən çox-çox uzaq Suriyanı, İraqı, Əfqanıstanı seçir.

Təkcə bu faktın özü təsdiqləyir ki, dini təbliğat sahəsində əhəmiyyətli dəyişikliklər və irəliləyişlər olmazsa, çox yaxın gələcəkdə Azərbaycan müxtəlif terror qruplaşmalarının fəaliyyətindən, məzhəb qarşıdurmalarından ən çox ziyan çəkən ölkələr siyahısında yer tutacaq.

Apardığımız araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda dini zəmində təfriqə salmaq istəyən qüvvələr üçün hələlik istər ideoloji, istərsə də praktik baxımdan əsas mənbə rolunu İslamda yeni və idarəolunan cərəyan kimi ortaya atılan, son vaxtlar sürətlə paytaxt Bakıda və əyalətlərdə yayılan, sıralarında daha çox vahid lideri və vahid ideya xəttini qəbul etməyən insanları birləşdirən “vəhhabilik” (“sələfilik”) oynayır. Daha dəqiq desək, özünü “vəhhabi” və ya “sələfi” əqidəsinin daşıyıcıları sayanların bir qrupunun hazırda Azərbaycanda ciddi şəkildə təbliğ etdikləri olduqca həssas bir mövzu - əhali arasında pir və seyid məzarları kimi geniş şöhrət tapmış məkanların, tarixi abidələrin “şirkə aparır” düşüncəsi ilə dağıdılmasının gərəkliliyi fikri, eləcə də İslam dininin yayılmasında böyük xidmətlər göstərmiş şəxsiyyətlərə qarşı tutulan aşağılayıcı mövqe məzhəb çatışmasını başlatmaq üçün əsas ideoloji qaynaq, bünövrə rolunda çıxış etməkdədir.

İslam tarixi, hüquq və fəlsəfəsi, məzhəblər, təriqətlər və s. barədə tam məlumatsız və ya son 200 ilin təsiri ilə yanlış rəyə sahib, ancaq içində Allah sevgisi olan Azərbaycan insanı üçün ilk baxışdan “vəhhabi ideologiyası” cəlbedici sayılsa da faktlar və elmi dəlillərlə tam sübuta yetirilib ki, bu cərəyanın özü mahiyyət etibarilə gerçək İslamın qarşısını almağa və onun yayılmasında müstəsna rol oynamış şəxslərin tarixdən izinin itirilməsinə xidmət edir.

Ən diqqətçəkən hal odur ki, son illər bu cərəyan təmsilçilərinin çap və elektron vasitələrlə yaydıqları ədəbiyyatın böyük əksəriyyətində ana xətti İslamın həm şiə, həm də sünni məzhəbinin önəm verdiyi, ortaq nöqtələrə gələ biləcək əsas dəyərlərə qarşı çıxışlar, İslam tarixinin əhəmiyyətli hadisələrinə baxışda məqsədli təhriflər, yozumlar tutur.Sanki ilk növbədə şiə və sünni məzhəbləri arasında yaxınlaşmaya, uzlaşmaya imkan verən dəyərlərin, yanaşmaların qarşısını almaq, İslam tarixinin ən parlaq səhifələrini qapatmaq əsas hədəf seçilib...

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, hazırda Azərbaycanda “vəhhabilər”in (“sələfilər”in) ironik və sərt tənqid ruhunda “şirkə aparır”  ittihamı ilə üzərinə gəldiyi məsələlərdən biri və bəlkə də birincisi “seyidlik” mövzusudur.

Azərbaycanda bu mövzu haqda səhih bilgi və ədəbiyyat olmadığından seyidlər haqqında yanlış təəssürat yaradılmasının qarşısını almaq məqsədilə çalışmışıq ki, bu məqalədə “seyidlik nədir”, “kimlər seyid sayılır”, “seyidlərin İslam tarixində rolu nədən ibarətdir”, “Azərbaycana seyidlər niyə və necə gəliblər”, “seyidlik niyə bütün xristian dövlətlərin öyrənmək və qarşısını almaq istədiyi məsələyə çevrilib” və s. bu kimi suallara elmi mənbələrdə olan məlumatlar və apardığımız araşdırmalar əsasında cavab tapaq.

 Seyidlər kimlərdir?

Imamlar01İslam tarixindən, eləcə də əsrlərdən əsrlərə ötürülərək günümüzədək gəlib çatan rəvayətlərdən məlum olur ki, seyidlər əsas etibarilə sonuncu peyğəmbər Məhəmmədin (s.) soyundan olan kəslərə deyilir. Tanınmış şərqşünas və tarixçi alim, “Qurani-Kərim”in dilimizə tərcüməçilərindən biri olan və Xilafət dövrünün, o cümlədən Azərbaycanın VII-XIII əsrlər tarixinin ən yaxşı tədqiqatçılarından sayılan mərhum akademik Ziya Bünyadov “Dinlər, təriqətlər, məzhəblər” adlı ensiklopedik soraq kitabında “seyid” sözünün ərəbcədən tərcümədə “ağa” demək olduğunu və “Məhəmməd Peyğəmbərin nəvəsi Hüseynin nəslindən olan müsəlmanların ünvanı” kimi göstərildiyini qeyd edib. Digər elmi mənbələrdə də “seyid” sözünün ilkin orta əsrlərdə ərəblərdə tayfa aristokratiyasının nümayəndələrinə hörmət, ehtiram əlaməti olaraq işlədilən müraciət forması olduğu və “ağa”, “tayfa başçısı”, “möhtərəm”“cənab” mənalarında işləndiyi, sonradan isə “Məhəmməd Peyğəmbərin nəslindən olan müsəlmanların fəxri titulu”na çevrildiyiyazılıb.

Bəs Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) nəsli necə və kimlər vasitəsi ilə davam edib? Gəlin, yazılı mənbələrdə bu haqda olan məlumatlara da baxaq:

İslam tarixçiləri, əksər din alimləri və təfsirçilər sonuncu səmavi kitab sayılan “Qurani-Kərim”in “Kövsər” surəsinin məhz Peyğəmbər nəsli haqqında nazil olduğunu bildirirlər. 3 ayədən ibarət həmin surədə deyilir: “(Ya Peyğəmbər!) Biz Sənə “Kövsər”i bağışladıq. Bunun üçün Rəbbinə namaz qıl və qurban kəs. Şübhəsiz ki, sənin düşməninin özü sonsuzdur (Sənin nəslin isə  qiyamətə qədər artandır)”. (“Qurani-Kərim”, “Kövsər” surəsi).

Təfsirçilər bu surəni Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) nəslinin qiyamətədək davam edəcəyi haqda ən tutarlı dəlillərdən sayaraq, onun nazil olma səbəbi haqda da maraqlı bir rəvayət söyləyirlər. Deyilənə görə, İslamın yenicə yayıldığı vaxtlarda As ibn Vailin başçılığı ilə ərəblərdən bir qrupu Məhəmmədin (s.) oğlan övladlarının körpə yaşlarında ölmələri, həyatda qalmamaları faktına istinad edərək, rişxəndlə onun soyunun kəsiləcəyi fikrini yayır, peyğəmbərliyinə şübhəylə yanaşırmışlar. Ancaq “Kövsər” surəsini nazil etməklə Allah, öncədən Peyğəmbərimizin nəslinin davam edəcəyini bəyan etmiş olur. Sonradan baş verən olduqca maraqlı və önəmli hadisələr – aramsız təzyiq və təqiblərə baxmayaraq, Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) qızı Həzrəti Fatimə ilə Peyğəmbərin əmisi oğlu Əli ibn Əbu Talibin nikahından törəyənlərin möcüzəvi şəkildə sağ qalması, saylarının sürətlə artması və 14 əsri arxada qoyaraq günümüzədək gəlib çatması da sübut edir ki, həqiqətən, bu məsələdə ilahi bir hikmət var və Allah-Təala, Peyğəmbər soyunun Qiyamətədək qorunub saxlanmasına qərar verib.

Məlumat üçün bildirək ki, Peyğəmbərimiz Məhəmməd (s.) və onun əmisi oğlu, həm də kürəkəni Əli ibn Əbu Talib ərəblərin Qüreyş qəbiləsindən olublar və soy-kökləri İbrahim Peyğəmbərin iki oğlundan birinə - İsmayıla gedib çıxır. Şəcərə alimləri Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) İbrahim Peyğəmbərə gedib çıxan babalarının adlarını bu şəkildə qeyd ediblər: Məhəmməd – Abdullah – Əbdülmütəllib (Şeybə) - Haşim – Əbdü Mənaf - Kusay – Kilab – Mürrə - Kəəb – Lüvey - Qalib – Fihr (ləqəbi “Qüreyş”) – Malik – Nəzr - Kinanə - Xuzeymə - Müdrikə - İlyas – Muzər – Nəzar – Məad – Adnan – Əddəd – Hümeysə - Nəbt – Qeydar – İsmayıl - İbrahim. (Əksər mənbələrdə Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) şəcərəsi 21-ci babası Adnanadək sadalanır).

Göründüyü kimi, Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) mənsub olduğu Qüreyşilər tayfasının adı onun 11-ci babasının ləqəbindən götürülüb. Qüreyşilər əsasən Məkkə şəhərində yaşayıblar və 10 böyük qola, nəslə bölünüblər: Bəni-Haşim, Bəni-Üməyyə, Bəni-Əsəd, Bəni-Novfəl, Bəni-Zührə, Bəni-Məhzum, Bəni-Cümah, Bəni-Səhm, Bəni-Teym, Bəni-Ədiyy. Məhəmməd Peyğəmbər (s.) və qızı Fatimənin həyat yoldaşı Əli, Qureyşilərin “Haşimilər” qoluna mənsubdurlar və bu nəsil tarixdə “Haşimoğulları”, “Bəni-Haşim” kimi məşhurdur. Məhəmmədin (s.) atası Abdullah və Əlinin atası Əbu Talib həm də babaları Əbdülmütəllibin eyni xanımdan doğulan oğlanlarıdır. Maraqlıdır ki, Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) ilk xanımı Xədicənin də soyu ata tərəfdən Peyğəmbərimizin (s.) ata tərəfindən babası olan Kusay ibn Kilabda (Kəbənin xidmətçisi olub), ana  tərəfdən isə Peyğəmbərimizin (s.) ata babalarından olan Lüeydə birləşir.

Xədicə ilə evlilikdən Məhəmmədin (s.) əvvəlcə Qasım adlı oğlu, daha sonra isə Zeynəb, Ruqiyyə, Ümmü-Gülsüm və Fatimə adlı qızları, peyğəmbərliklə vəzifələndirildikdən sonra isə Abdullah, İbrahim (anası Peyğəmbərimizin (s.) digər xanımı Mariyadır) adlı daha iki oğlu dünyaya gəlib. Ancaq oğlanları Qasım, Abdullah və İbrahim hələ kiçik yaşlarındaykən vəfat ediblər. Peyğəmbərimizin (s.) qızları da ailə qursalar belə, hamısı gənc yaşlarında dünyasını dəyişiblər.

Belə ki, Peyğəmbərimiz (s.) qızlarının ən böyüyü Zeynəbi Əbul-As adlı şəxslə evləndirib. Zeynəbin Əbul-Asdan Ümamə adlı qızı, Abdullah adlı oğlu olub. Abdullah uşaqkən vəfat edib, Ümamə isə böyüyüb ərə getsə də, soyu davam etməyib.

Yazılı mənbələrin məlumatına görə, Peyğəmbərimiz (s.) qızları Rüqəyyə ilə Ümmü Gülsümü əvvəlcə əmisi Əbu Ləhəbin oğlanları ilə evləndirib. Ancaq İslam dininin gəlişindən sonra Əbu Ləhəb Peyğəmbərə (s.) olan düşmənçiliyi səbəbindən oğlanlarını boşanmağa məcbur edib. Boşandıqdan sonra Peyğəmbər (s.) əvvəlcə Rüqəyyəni sonradan III xəlifə olacaq Osman ibn Əffanla evləndirib, ancaq Rüqəyyənin övladı olmayıb və gənc yaşlarında vəfat edib. Onun ölümündən sonra isə Peyğəmbərimiz (s.) Ümmü-Gülsümü Osmanla evləndirib. Ümmu Gülsümün Osmandan bir qızı olsa da, körpə yaşında o da vəfat edib.

Peyğəmbərimiz (s.) kiçik qızı Fatiməni isə əmisi Əbu Talibin oğlu Əli ilə evləndirib. Əli ilə Fatimənin nikahından Həsən və Hüseyn adlı iki oğlan, Zeynəb və Ümmü-Gülsüm adlı iki qız dünyaya gəlib.

Bütün yazılı mənbələrin təsdiqinə görə, “Qurani-Kərim”in “Kövsər” surəsində  bəhs edilən Peyğəmbərimizin soyu da elə məhz Fatimə ilə Əlinin bu iki oğlu - Həsən və Hüseyn vasitəsi ilə davam edib...

Imamlar02Xatırladaq ki, Peyğəmbərin qızı Fatimə, həyat yoldaşı Əli və oğlanları - Həsən və Hüseyn həm də Məhəmmədin (s.) “Əhli-Beyt”i kimi tanınır və qəbul edilirlər. Azərbaycan dilinə tərcümədə “Peyğəmbərin ev əhli” mənasında işlənən “Əhli-Beyt”in məhz yuxarıda adları çəkilən şəxslərdən ibarət olmasını etibarlığı şübhə doğurmayan bütün ciddi İslam qaynaqları təsdiqləyirlər. Üstəlik, xeyli sayda alim və təfsirçilər “Qurani-Kərim”in bir neçə - “Bəqərə” (124, 207, 269, 274), “Maidə” (54, 55, 67), “Ali-İmran” (33, 34, 61, 103), “Nisa” (59), “Nəhl” (43), “Əzhab” (6, 23-25, 33), “Şura” (23), “Beyyinə” (7, 8), “İnsan” (5-22), “Rəd” (7, 43), “Əraf” (181), “Ənbiya” (106), “Ənam” (153), “Nur” (28, 35, 55), “Hud” (86), “Həşr” (7), “Taha”(29-32), “Təhrim” (4), “Tövbə” (119), “Vaqiə” (10-14), “Qəsəs” (6), “Fatir” (32) və s. - surələrində “Əhli-Beyt” və ona daxil edilmiş şəxslər, xüsusən də Peyğəmbərimizin qızı Fatimənin həyat yoldaşı Həzrəti Əli haqda konkret ayələrin olduğunu da bildirir və onları geniş şərh edirlər.

“Əhli-Beyt”in İslam dinindəki rolu və əhəmiyyətinə işıq saçan ən məşhur hədis isə Peyğəmbərimizin (s.) Məkkə ilə Mədinə arasında yerləşən və həcc ziyarətindən qayıdanların 4 müxtəlif istiqamətə ayrıldığı Qədr adlı məntəqədə söylədiyi xütbədir. Doğrudur, bəzi mənbələr “Qədir-Xum xütbəsi”nin geniş yayılmış tam mətni barədə mübahisələr açmağa səy göstərirlər, ancaq İslamın iki böyük məzhəbinin – sünni və şiə məzhəbinin tanınmış alimləri həmin xütbənin əsas mahiyyəti - Peyğəmbərimizin (s.) “Əhli-Beyt” barədə söylədiklərində eyni qənaətdədilər. Bu ailmlərin  təsdiqinə görə, Peyğəmbərimiz (s.) “Qədir-Xum xütbəsi”ndə deyib: “...Ey müsəmanlar! Mən sizin aranızda iki ağır şeyi əmanət qoyuram: biri “Qurani-Kərim”, digəri isə “Əhli-Beytim”dir. Məndən sonra onlardan möhkəm yapışın ki, yolunuzu azmayasınız... Onlardan önə keçməyin, onlardan geri də qalmayın – hər iki halda zəlil olarsınız. Onlara elm öyrətməyə çalışmayın, çünki onlar sizdən qat-qat elmlidirlər... Kövsər hovuzu kənarında mənə yetişən ilk varlıqlar da onlardır...”.

Qeyd edək ki, İslamın şiə məzhəbinin “Cəfərilik” (həm də “İmamiyyə” adlandırlır) qolu “Əhli-Beyt”in Peyğəmbərimizin (s.) nəvəsi Hüseynin soyundan olan 9 nəfər imam vasitəsiylə davam etdiyi qənaətindədirlər. Əksər qaynaqlarda bu imamların neçə xanımının və onlardan neçə övladlarının olması haqda da məlumatlar var. Məsələn, göstərilir ki, İmam Həsənin 15 oğlu və 7 qızı; İmam Hüseynin 6 oğlu və 4 qızı; İmam Zeynülabidinin 11 oğlu və 4 qızı; İmam Məhəmməd Baqirin 6 oğlu və 2 qızı; İmam Cəfər Sadiqin 7 oğlu və 3 qızı; İmam Museyi Kazımın 19 oğlu və 18 qızı; İmam Rzanın 5 oğlu və 1 qızı; İmam Məhəmməd Təqinin 2 oğlu və 2 qızı; İmam Əliyyən Nəqinin 4 oğlu və 1 qızı; İmam Həsən Əsgərinin isə 1 bir oğlu olub...

İslamın bütün məzhəblərinin qəbul etdiyi inanca görə, Qiyamətdən öncə yer üzərinə gələcək və ədaləti bərpa edəcək şəxs - şiələrin 12-ci imam saydıqları Həzrəti Mehdi – məhz Məhmməd Peyğəmbərin (s.) soyundan, yəni seyidlərdən olacaq. Belə bir zühuru təkallahlığı qəbul edən digər dinlər də gözlədiyindən, xristian və yəhudilər də seyidlik mövzusunu, xüsusən də seyidlərin yayıldığı coğrafiyanı dərindən öyrənməyə çalışırlar.

Seyidlər niyə müxtəlif ölkələrə səpələniblər?

imamlar03Hazırda ABŞ və Avropanının “Böyük Orta Şərq Regionu” kimi qəbul etdiyi coğrafiyada Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) bu iki nəvəsinin – qızı Həzrəti Fatimə ilə Həzrəti Əlinin oğlanları İmam Həsən və İmam Hüseynin soyundan olan yüzminlərlə seyid yaşayır. Seyidlərin sözügedən coğrafiyada geniş yayılmasının isə İlahi hikmətdən əlavə, həm də ciddi tarixi-siyasi səbəbləri var.

Tarixi mənbələrdən belə anlaşılır ki, Həzrəti Əli övladlarının Hicaz bölgəsindən digər yerlərə köçü daha çox siyasi amillərlə bağlı olub. Daha dəqiqi,  656-cı ildə - III xəlifə Osmanın  qətlə yetirilməsindən sonra sonra xilafətə rəhbərliyin Həzrəti Əlinin timsalında “Bəni-Haşim” qəbiləsinə keçməsi Qüreyşilərin “Bəni-Üməyyə” qolundan olan və xəlifə Osmanın əmisi oğlu, Şamın valisi Müaviyə ibn Əbu-Süfyanın qiyamı ilə nəticələnir və sonda müsəlmanlar arasında bitmək bilməyən böyük savaşa, ixtilaflara və amansız düşmənçiliyə gətirib çıxarır. 661-ci ildə Həzrəti Əlinin qətlə yetirilməsi ilə Müaviyənin  hakimiyyətə yolu açılır və o, cəmi bir neçə ay içərisində xilafətə rəhbərliyi ələ keçirir. Beləliklə, sonradan “Əməvilər” adlandırılan Müaviyənin sülaləsi, təxminən,90 il - düz 750-ci ilədək hakimiyyətdə olur. Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) iki nəvəsi – Həsən və Hüseyn Əməvilər hakimiyyəti üçün əsas təhlükə mənbəyi olduğundan, Müaviyə onların sıradan çıxarılmasına çalışır: əvvəlcə, Həsən zəhərlətdirilərərk öldürülür, daha sonra isə Müaviyənin oğlu Yezidə beyət etməyən, onun hakimiyyətini legitim saymayan Hüseynə qarşı təqiblər başlayır.

680-ci ilin mayında Müaviyə ölür və oğlu Yezid onun yerinə keçir. Aramsız təzyiqlərə baxmayaraq, İmam Hüseyn Yezidə beyət etmir və xilafətin öz qanuni sahibinə qaytarılması üçün açıq mübarizəyə başlayır. 680-ci ildə Kufədə qiyam qaldıran bir qrup şəxs məktub göndərərək, İmam Hüseyndən yardım istəyir və ondan xahiş edirlər ki, gəlib atasının düşməni olan Əməvi sülaləsinə qarşı çıxanlara mənəvi dayaq dursun. İmam Hüseyn dəvəti qəbul edir və əsasən ən yaxın adamlarından və qohumlarından ibarət azsaylı dəstə ilə Kufəyə yola düşür. 680-ci ilin oktyabrında indi “Kərbəla” adlandırılan Mərəya düzündə Yezidin 4 min nəfərlik qoşunu onları mühasirəyə alır. İmam Hüseyn ona edilən təslim olmaq və Yezidə beyət etmək təkliflərinin heç birini yenə də qəbul etməyərək, düşməndən qat-qat az olmalarına baxmayaraq, dəstəsi ilə savaşı seçir və bəşəriyyət tarixinə misilsiz bir rəşadət, şücaət və qəhrəmanlıq nümunəsi bəxş edir.

Tarixə “Kərbəla hadisəsi” kimi düşən bu döyüş İmam Hüseynin və tərəfdarlarının, o cümlədən oğlanları, qardaşları, qardaşı oğlanları və digər qohumlarının amansızcasına qətlə yetirilməsi ilə nəticələnir. İmam Hüseynin xəstə olduğundan döyüşdə iştirak edə bilməyən və bu səbəbdən də yeganə sağ qalmış oğlu Əli ibn Hüseyn (“Zeynülabidin” ləqəbiylə məşhurdur), eləcə də bacısı Zeynəb əsir alınaraq əvvəlcə Kufəyə, oradan Şama, oradan da Mədinəyə gətirilirlər...

Məhz bu tarixdən - Kərbəla hadisəsindən sonra Həzrəti Əli övladlarına və tərəfdarlarına qarşı amansız təqiblər başlayır. Hüseynin sağ qalmış və artıq şiələrin 4-cü imamı sayılan oğlu Zeynülabidin, Yezid və ondan sonrakı Əməvi xəlifələrinin ciddi nəzarəti altında saxlansa da, o və bacısı Zeynəb Kərbəla hadisəsini ictimailəşdirməyə, tərəfdarlarını yenidən səfərbər etməyə nail olurlar. Kərbəla hadisəsi isə Əməvi hakimiyyətinə qarşı çıxışların əsas ideoloji qaynağına çevrilir...

Maraqlı faktlardan biri budur ki, ümumilkdə 11 oğlu və 4 qızının olduğu bildirilən İmam Zeynülabidinin nikahlı xanımı əmisi İmam Həsənin qızı Fatimədir və bu evlilikdən də V imam Məhəmməd Baqir doğulub. Yəni, İmam Məhəmməd Baqir həm ata, həm də ana tərəfdən Həzrət Əli ilə Həzrəti Fatimə nəslinə yetişən ilk şəxsdir. Zeynülabidinin digər övladları isə kənizlərindən dünyaya gəlib. Onun oğlanlarından biri – Zeyd 739-740-cı illərdə Əməvilərə qarşı tarixdə çox məşhur olan bir qiyama rəhbərlik edib və döyüşdə şəhid olub. Sonradan Zeydin oğlanları da bir neçə qiyama rəhbərlik ediblər. Məşhur “Zeydilər” sülaləsi də onun adı ilə bağlıdır...

İmam Məhəmməd Baqirin oğlu, şiələrin 6-cı imamı sayılan İmam Cəfərin anası isə həm ata, həm də ana tərəfdən I xəlifə Əbu Bəkrin soyundandır...

Məlumat üçün bildirək ki, xilafətdə sülalə dəyişikliyi - Əməvilərin (661-750) Abbasilərlə (750-1258 ) əvəzlənməsi də məhz Cəfər Sadiqin imamlığı dövründə olub. Belə ki, 749-cu ildə ərəb xilafətinə qarşı mübarizənin əsas mərkəzinə çevrilən Xorasanda “Bəni-Haşim” qəbiləsinə mənsub iki nəslin başlatdığı qiyam Əməvi hökmdarı Mərvanın qətlə yetirilməsi ilə nəticələnib və xilafət soy etibarilə Peyğəmbərin (s.) əmisi Abbas ibn Əbdülmütəllibə gedib çıxan “Abbasilər”in əlinə keçib. Baxmayaraq ki, Abbasilər hakimiyyətə gəlmək üçün Həzrət Əli övladlarının tərəfdarlarının dəstəyindən yararlanıblar, ancaq onlar da seyidləri – İmamları və onların oğlanlarını öz səltənətlərinə ən böyük təhlükə sayaraq, təqib ediblər. Məsələn, tarixdən məlumdur ki, Abbasi xəlifəsi Mehdi İmam Cəfərin oğlu, şiələrin VII imamı Museyi Kazımın  nüfuzundan ehtiyatlanaraq, onu Mədinədən xilafətin yeni paytaxtı Bağdada gətirtdirib və daimi nəzarətdə saxlayıb. Bəzi mənbələrin yazdığına görə, xəlifə Mehdi hətta onu öldürtmək də istəyib. Ancaq Museyi-Kazımın ölüm fərmanını verdiyi gecə yuxusunda Həzərti Əlini görərək, fikrindən daşınıb, tövbə edib və Museyi-Kazımı yenidən Mədinəyə qaytartdırıb. Ancaq digər Abbasi xəlifəsi -  Harun-ər-Rəşid İmam Museyi Kazımı 786-cı ilin iyununda İmam Həsənin nəslindən olan Hüseyn ibn Əli tərəfdarlarının başlatdığı qiyama gizli dəstək vermək ittihamı ilə təkrar Mədinədən Bağdada gətizdirərək, həbsxanaya saldırıb və 799-cu ildə zəhərlə öldürtdürüb.

Tarixçilərin yazdığına görə, İmam Museyi-Kazımın 19 oğlu və 18 qızı dünyaya gəlib.

imamnlar04Qeyd edək ki, bizim araşdırmalarımıza görə, Azərbaycanda mövcud olan seyid ailələrinin əksəriyyəti də soy etibarilə ya İmam Zeynülabidinin, ya da  İmam Museyi Kazımın övladlarına gedib bağlanır. İstər Azərbaycan, istərsə də Gürcüstan və Rusiya arxivlərində bunu təsdiqləyən təkzibedilməz dəlillər - xeyli sayda sənədlər, seyid ailələrinin şəcərələri mövcuddur. Üstəlik, İmam Museyi Kazımın qızı, İmam Rzanın bacısı Hökumə xanımın Bakıda – “Bibiheybət” adlandırılan ərazidə dəfn olunması faktı da az şey demir.

Artıq təkcə rəvayətlərə yox, həm də təkzibedilməz dəlillərə əsaslanan alimlər sübuta yetiriblər ki, burada dəfn olunan məhz İmam Museyi Kazımın qızı Hökumə xanımdır. Onunla yanaşı dəfn olunmuş daha iki şəxsin də İmamın oğlanları olması haqda fikirlər var. Eyni zamanda, Nardaran pirində də İmam Museyi-Kazımın digər qızı və İmam Rzanın bacısı Rəhimə xanımın dəfn olunduğu söylənir...

Ümumiyyətlə, tədqiqatlar göstərir ki, Azərbaycan ərazisində olan pir və ziyarətgahların böyük əksəriyyəti məhz seyid məzarlarıdır...

Seyidlərin Mədinədən kənara – xilafətin ucqar yerlərinə, o cümlədən Azərbaycanadək  yayılması isə 3 əsas məqsədlə izah edilir:

  1. İslam dininin təbliği;
  2. Əməvi və Abbasi xəlifələrinin məmurlarının təqib və təzyiqlərindən yayınmaq;
  3. Xilafətin qanuni sahibinə qaytarılması uğrunda gizli təşkilatlanma və ictimai dəstək əldə etmə...

Onu da qeyd edək ki, seyidlər xüsusən də xanımlarını və qızlarını qorumaq məqsədiylə təqibdən yayınmağa üstünlük versələr də, bir yerdən digərinə tez-tez köçmələrinin səbəbi əsasən təbliğat və təşkilatlanma, tərəfdar toplamaq olub.

 

Ümumiyyətlə, İslam tarixini araşdırdıqca, insan heyrətamiz bir mənzərəylə qarşılaşır: müsəlman şərqində bütün orta əsrlər boyu ən böyük silahlı üsyan və çıxışların, eləcə də ideoloji məktəblərin – xüsusən də sufi təriqət və ordenlərinin, qardaşlıqlarının başında duranların böyük əksəriyyəti ya İmam Həsənin, ya da İmam Hüseynin soyundan olan şəxslərdir!

Seyidlərlə bağlı dövlət qurumları niyə yaradılıb?

Məlumat üçün bildirək ki, seyidlər nə qədər təqib və təzyiq altında olsalar da, onların əhali arasındakı nüfuzları ilə xəlifələr və əyalət rəhbərləri həmişə hesablaşmaq məcburiyyətində qalıblar. Hətta seyidləri öz tərəfinə çəkmək üçün müxtəlif vaxtlarda hakimiyyətlər özünəməxsus şəkildə xüsusi siyasət də yeridiblər: bir çox xəlifələr və dövlət başçıları Peyğəmbər soyuna ehtiramla yanaşdığını göstərmək məqsədi ilə ya seyidlərə xüsusi imtiyazlar tanıyıblar, ya da onların nüfuzlu nümayndələrini saraya çəkməyə çalışıblar.

Ancaq bu ehtiram və imtiyazlar əhali arasında “yalançı seyidlər”in də ortaya çıxmasına rəvac verdiyindən, İslam dininin hakim olduğu dövlətlərdə əsl seyidləri yalançılardan ayırmaq, eləcə də sırf seyidlərin problemləri ilə məşğul olmaq üçün xüsusi qurumlar yaradılıb.

Məsələn, İmam Cəfər Sadiqin böyük oğlu İsmayılın tərəfdarlarının (“İsmaililər”) Misirdə qurduqları Fatimilər dövlətinin mövcud olduğu illərdə (909-1171) “Niqabətut-Talibiyyin” adlı təsisat fəaliyyət göstərib. Bu qurumun əsas vəzifəsi seyidlərin əsil-nəcabətini, şəcərələrini araşdırmaq, kimlərin seyid olub-olmadığını müəyyənləşdirmək, eləcə də seyidlərin aralarındakı məsələləri həll etmək, onları qeyri-əxlaqi hərəkətlərdən çəkindirmək olub.

İndiki Azərbaycan ərazilərinin də daxil olduğu Hülakülər (Elxanilər) dövlətinin (1256-1357) vaxtında da “Naqibi-Nuqabayı Sadat” adlı qurum yaradılıb və onun qarşısına Peyğəmbər nəslindən gələnlərin şəcərələrini müəyyənləşdirmək, onlara aid işləri yerinə yetirmək, maarifləndirmək və haqlarını qorumaq vəzifəsi qoyulub...

Osmanlı imperiyasında (1299-1922) isə bu iş daha da təkmil qurulub: sırf Məhəmməd Peyğəmbərin (s.) nəslindən gələnlərin işləri ilə məşğul olacaq "Naqibul-əşraflıq" adlı ayrıca qurum yaradılıb. Bu qurum seyid olduğunu iddia edən hər kəs haqqında əsaslı araşdırma apararaq, saxta seyidlərin həqiqi seyidlər arasına qarışmasına imkan verməməyə çalışıb və bu məqsədlə yoxlama dəftərləri tutub. Bu dəftərlər indi də Türkiyə Cümhuriyyəti arxivlərində qorunub saxlanır və seyid soylarının müəyyənləşməsində qiymətli mənbə rolunu oynayır...

Olduqca diqqətçəkən haldır ki, bu ənənə 1828-ci ilin Türkmənçay müqaviləsindən sonra Çar Rusiyasının tərkibinə verilən Azərbaycanda da tətbiq edilib. Belə ki,  Azərbaycanın bir hissəsinin Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra bütünlükdə Cənubi Qafqaz ərazisində yaşayan seyidlərin siyahısı tutulub, onların şəcərələrinin araşdırılmasına başlanılıb. Səbəb də o olub ki, seyidlər əvvəlki hakimiyyətlərin vaxtında vergidən azad olduqlarını əsas gətirərərk, yeni hökumətin dövründə də bu hüquqlarından istifadə etmək istəyiblər. Bu haqda hazırda Tiflis və Sankt-Peterburq arxivlərində saxlanan sənədlərdə olduqca qiymətli məlumatlara rast gəlinir. Məsələn, bu sənədlərdən birində - 1843-cü ilin 12 oktyabrında Xəzər Vilayəti Birinci Şöbəsinin II Bölməsinin 895 saylı məktubunda Azərbaycan ərazisində yaşayan seyidlərlə bağlı Xəzər Vilayətinin rəisi general-mayor Apollos İvanovun imzasıyla hədsiz dərəcədə maraqlı rəy hazırlanıb.

Həmin rəyə keçməzdən öncə bildirək ki, Xəzər vilayəti çar I Nikolayın inzibati islahat qanununa əsasən, 1841-ci ilin yanvarında yaradılıb və vilayətə Şamaxı, Şuşa, Nuxa, Lənkəran, Bakı, Quba və Dərbənd qəzaları daxil edilib. Yaradılan vaxt Vilayətin başçısı vəzifəsini icra etmək hələ 1836-cı ildən Şirvan əyalətinin komendantı olan polkovnik Nikolay Fyodoroviç fon Aşeberqə həvalə edilib və o, 1842-ci ildə vəzifəsindən azad edilib.

General-mayor Apollos İvanovun məktubunda göstərilir ki, polkovnik fon Aşeberq hələ 1842-ci il fevralın 10-da Vilayət İdarəsinə belə bir təklif verib: “Diyarın ənənəsinə görə, Xəzər vilayətində xalq tərəfindən Məhəmməd peyğəmbərin nəsli kimi qəbul edilən “Seyidlər” və “Ağamirlər” vergi ödəməmək və biyar azadlığından istifadə edirlər. Lakin “seyid” və “ağamirlər”in arasında bu zümrəyə aidliklərinə dair sənədi olmayan xeyli yalançılar meydana çıxıb...”. İvanovun yazdığına görə, Zaqafqaziya Diyarının Baş Komandanı general Qolovin seyidləri biyara və vergi verməyə sövq etmək üçün fon Aşeberqdən uyğun təkliflərini verməsini istəyib.

Öz növbəsində polkovnik fon Aşeberq ona bildirib ki, o, hüququn mənimsənilməsinə qarşı sərt mübarizənin, ancaq eyni zamanda seyidliyini təsdiq edə bilənlərin əvvəlkitək vergidən və biyardan azad edilməsinin tərəfdarıdır. Bundan sonra general Qolovin fon Aşeberqin təkliflərini nəzərə alaraq, 421 saylı məktubla göstəriş verib ki, iki il müddətinə özünü “seyid” və “ağamir” sayanların hamısı vergidən azad edilsin, bu iki il müddətində isə seyidlərin sənədləri yoxlanılsın və seyidliyi təsdiqlənməyənlər vergi və biyara cəlb edilsinlər. Hətta Dövlət Əmlakının Xəzər Palatasına da tapşırılır ki, özünü “Seyid” və “Ağamir” adlandıran bütün şəxslərə sənədlərini göstərilən müddətdə qəza rəhbərlərinə təqdim etmək xəbərdarlığı olunsun.

İvanovun məktubundan aydın olur ki, bu göstərişdən sonra Vilayət İdarəsinə özünü seyid sayanların çoxsaylı müraciətləri daxil olub. Ancaq sənədlərini, yəni hansı İmamın soyuna gedib çatdığını təsdiqləyən şəcərələrini təqdim edənlərlə yanaşı, bu şəcərələrini 1826-cı ilin müharibəsində itirdiklərini söyləyənlər də olub. Belələrinin isə istintaqı aparılsa da, ziddiyyətli ifadələrə rast gəlinməyib.

Nəhayət, vilayət rəhbərliyi başa düşüb ki, bu cür sübutsuzluq şəraitində yalandan özünü seyid kimi qələmə verməyin kökünü kəsmək asan deyil və daha ciddi addımlar atılmalıdır. Ona görə də, Xəzər vilayəti rəisinin müavininin imzası ilə seyidlər haqqında və atılacaq növbəti addımlar barədə belə bir rəy hazırlanıb:

“...Zaqafqaziya diyarının müsəlmanları içərisində yalançı seyidlərə həqiqətən də rast gəlinir, lakin onların yeganə məqsədi

hökumətə vergi ödəmək və 

biyardan yayınmaqdır. Heç bir müsəlman sübutu olmadan, həmkəndlilərinin yanında bu adı mənimsəməyə cəsarət etməz və yalançılığına görə Allah tərəfindən cəzalandırılacağına əmindir.

Ümumiyyətlə, Məhəmmədlə Əlinin varisləri olan İmamlarn nəsli seyidlər adlanır. Seyidlər, Ağamirlər, Mirlər şiələr arasında çoxluq təşkil edirlər. Sünni məzhəbinə mənsub müsəlmanlar arasında tək-tük ailəni seyid hesab edirlər.

Seyidlər nəsli iki əsas qola ayrılır: bəziləri III imam Hüseyndən, digərləri isə VII İmam Museyi-Kazimdən törəyib.

Birincilər “Hüseyn seyidləri”, ikincilər isə 

“Musəvi seyidlər” adlanırlar. Məhəmmədin və Əlinin qohumlarından törəmək barədə sənədlər bəzilərinin ulu babasından qorunub saxlanır. Amma burası da var ki, hər bir ərazinin seyid mənşəli şəxslərini bütün nufuzlu ruhani şəxslər tanıyır. Çünki hər bir müsəlman ölkəsinin əsas ruhani şəxsləri xümsü və xüsusən də nəziri vermək, bölmək üçün seyid mənşəli şəxsləri mütləq şəkildə tanımalıdırlar.

Xüms – Şiə məzhəbində hər bir müsəlman tərəfindən bütün var-dövlətinin beşdə birinin seyidlərin nəfinə birdəfəlik verilməsidir.

Nəzir isə əslində hansısa bir işin icrası və ya uğurla başa çatması üçün vəd formasında verilən ixtiyari bir hədiyyədir.

Xüms bölgüdə bütün seyidlərə çatır. Nəzirdən isə təkcə “Musəvi seyidləri”nin istifadə etməsinə icazə verilir.

Hazırda əsas ruhani simaların və hörmətli seyidlərin bizə müraciət edən ərizəçilərin tanınmış seyid nəslinə mənsubluğu barədə şahidliyi seyid mənşəyinin şəhadətnaməsi sayılır - hətta bu ad üçün təqdim edilən sənədlər varsa belə. Ancaq seyidlik mənşəyinin zəruri şərti məşhur imamlara qədər fasiləsiz nəsil şəcərəsinin olmasıdır.

Beləliklə, təklif edirəm ki, yerli polis güclərinin və Vilayət İdarəsinin bütün seyid nəsillərini xüsus bir çətinlik çəkmədən dəqiq şəkildə ortalığa çıxartması üçün qarşıdakı mərhələdə növbəti üsullar həyata keçirilməlidir:

- Seyid adının təsdiqini axtaran şəxslərin ərizəsini alan kimi, həmin şəxslərin adlı siyahısını hər bir qəzanın əsas ruhani simalarına təlimatla göndərmək lazımdır. Ki, onlardan 5 və yaxud 6 nəfər şəhərdə və ya qəzada hörməti olan məşhur seyidlərlə birlikdə ərizəçinin həqiqətən seyid nəslindən olmasının təsdiqini və nəsil şəcərəsini əlavə etməklə eyni ailənin, ya nəslin bütün şəxslərinin ətraflı siyahısını - hansı şəhərdə, kənddə və yaxud düşərgədə yaşadıqlarını və ya hansı məntəqəyə aid edildiklərini bildirməklə - Vilayət İdarəsinə təqdim etsinlər;

- Seyid ailələri haqda dövlət sənədləri ruhani şəxslərin və dəvət edilmiş seyidlərin imzası və möhürü ilə əsaslandırılsın;

- Seyid mənşəyi barədə şəhadətnamənin verilməsi üzrə yerli ruhani şəxslərin sui-istifadə cəhdlərini önləmək üçünsə daha yaxşı üsul var: şəhadətnamənin verilməsində Vilayət və Qəza şəhərlərinin ən hörmətli seyidlərinin iştirakı zəruri sayılmalıdır;

- Vurulmuş möhürləri və hər br şəxsin mənsubluğunu Qəza Rəisiləri və qalabəyilərin imzaları təsdiq etməlidir. Bu qayda ilə təsdiqlənmiş siyahılar Vilayət İdarəsi tərəfindən əldə edilərkən, onlar hazırda İdarədə olan müxtəlif qəzalardakı seyidlərin sayı barədəki siyahılarla tutuşdurulsun və hər bir məntəqə və ya şəhər üzrə ayrıca, xüsusi formada siyahı tərtib edilsin;

- Bu siyahılar Qəza Rəisləri vasitəsilə Qalabəyilərə və Məntəqə iclasçılarına çatdırılsın ki, onlar da siyahıları seyidlərin yaşadığı kəndlərin böyüklərinə və ağsaqqallarına göstərərək, ərizəçilərin həqiqətən də seyid adından istifadə etmək haqqının olduğunu bilsinlər;

- Bundan başqa, gözlənilməyən fikir ayrılıqları ortaya çıxasa, İdarənin xüsusi sərəncamı ilə istintaq qaydasında şəhadətlərin təhqiqatı və ümumi böyük axtarış aparılmalıdır;

- İrandan və yaxud digər müsəlman ölkələrindən gəlmə əcnəbi seyidlər üçün Seyid mənşəyi barədə İranın məşhur müctəhidlərindən

birinin verdiyi 

şəhadətnamə lazımdır; Verilmiş belə bir şəhadətnamənin təminatı isə şəhərin ruhani şəxslərindən və əsas seyidlərindən tələb edilməlidir;

- Nəhayət, Məntəqə iclasçılarından şəxsi siyahıları alarkən və onları son dəfə nəzərdən keçirərkən:

1. Bütün Xəzər Vilayəti üzrə soy-köklərini təsdiqləyə biləcəyi təxmin edilən cəmi Seyidlər, Ağamirlər, Mirlər barədə ümumi siyahı tərtib edilsin;

2. İdarə seyid adını almaqda kələk işlədən şəxsləri müəyyənləşdirdikdən sonra onları vergi verməyə məcbur etsin.

İdarənin yuxarıda göstərilən rütbəni təsdiqlədiyi və yaxud rədd etdiyi siyahılar Zaqafqaziya Diyarının Baş İdarəsinin Şurasının icazəsinə təqdim edilsin. 

Bu zaman siyahılara üç forma da  əlavə edilir:

1. Onların Vilayət İdarəsinə, Vilayət və Qəza şəhərlərinin ruhani şəxslərinə göndərilməsi üçün;

2. Ruhani şəxslərdən məlumatın İdarəyə təqdimatı üçün;

3. Yoxlama üçünsə məntəqə iclasçılarına və qalabəyilərə.

Hazırda qoyulan vaxtın başa çatmasına az qaldığından, seyid mənşəyinə dair sənədlərin təqdim edilməsi və Vilayətin Qəzalarından bu cür xahişlərin bir daha daxil olmaması üçün bütün aşağı instansiyalara məktublar yazılsın və seyid rütbəsindən istifadəni arzulayan şəxslərin hamısı polisə dəvət edilib qarşıdakı 1844-cü ilin yanvar ayına qədər öz xahişləri ilə Vilayət İdarəsinə müraciət etmələri bildirilsin…

Xəzər Vilayətinin rəisi Apollos Alekseyeviç İvanov, 12 oktyabr 1843-cü il”.

Beləliklə, təkcə bu sənəddən aydın olur ki, 1843-cü ilədək Azərbaycan ərazisində yaşayan seyid ailələrinin əksəriyyətinin soy-kökləri araşdırılıb və vahid siyahı halında Zaqafqaziya diyarının baş rəisinə təqdim edilib. Məlumat üçün onu da bildirək ki, Azərbaycanda soy-kökləri təsdiqlənmiş seyid ailələrinin ən çox məskunlaşdığı ərazilər Naxçıvan, Şirvan, Lənkəran və Qarabağ bölgəsi olub.

Ümumiyyətlə, çox yaxşı olar ki, Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsi və Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi vaxtilə Azərbaycana sığınmış Peyğəmbər soyundan olanların itib-batmaması üçün hazırda Rusiya və Gürcüstan arxivlərində saxlanan sənədlərin ölkəmizə gətirilməsini təmin edə. Çünki bu sənədlər bir tərəfdən Azərbaycanın İslam dəyərlərinin qorunmasında və təbliğində nə kimi yer tutduğunu göstərmək üçün çox qiymətli mənbə və dəlillərdir, o biri tərəfdən də din tariximizin indiyədək ictimaiyyətə bəlli olmayan tərəflərini öyrənmək fürsəti, imkanıdır…

 

Şərhlər

Hər hansısa bir şərh yazılmayıb.

Son yazılar


Новости

8 Часто задаваекмых вопросов по поводу вспышки короновируса

Вспышка коронавируса, сосредоточенная в Китае, развивается с головокружительной скоростью.В последние дни Россия и Сингапур закрыли свои границы с Китаем, и Всемирная организация здравоохранения объявила о вспышке чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения. Между тем, правительство США резко усилило свой ответ - выпустило консультативную помощь на самом высоком уровне, изолировало 195 граждан, эвакуированных из Китая, и временно запретило въезд иностранным гражданам, недавно прибывшим в Китай. С учетом того, что число случаев заболевания резко возросло, достигнув 3 февраля более 17 000, с 362 смертельными случаями и масками для лица, вылетевшими с прилавков магазинов, неудивительно, что вопросы - и страхи - циркулируют вокруг 2019-нКоВ, как известно о вирусе. Однако для большинства людей в США нет причин для беспокойства. И хотя разобраться в рисках с новым быстро распространяющимся патогеном сложно, эксперты по инфекционным болезням могут помочь нам разобраться с этим. Здесь приведены ответы на самые острые вопросы о новом коронавирусе и его рисках. 1) Что это за новый коронавирус и каковы симптомы? Коронавирусы - это большое семейство вирусов, которые обычно поражают дыхательную систему. Название происходит от латинского слова corona, означающего корону, из-за остроконечной бахромы, которая окружает эти вирусы. Большинство заражают животных, таких как летучие мыши, кошки и птицы. Известно, что только семь, включая 2019-нКоВ, SARS и MERS, заражают людей. Считается, что атипичная пневмония перешла от летучих мышей к людям в Китае; MERS превратился из летучих мышей в верблюдов для людей на Ближнем Востоке. Никто не знает, откуда появился 2019-нКоВ. На данный момент считается, что он совершил скачок от животных в Ухане, Китай, городе с 11 миллионами, в конце прошлого года. Но исследователи все еще пытаются выяснить его точное происхождение. Что касается симптомов: два из семи коронавирусов, поражающих человека, SARS и MERS, могут вызывать тяжелую пневмонию и даже смерть в 10 и более 30 процентах случаев соответственно. Но другие приводят к более легким симптомам, таким как простуда. На данный момент мы знаем, что 2019-nCoV может убить, но не ясно, как часто или как его смертность сравнивается с SARS и MERS. Снизил ли Китай эпидемию коронавируса на ранней стадии? По данным Центров по контролю и профилактике заболеваний, большинство пациентов сейчас начинают с лихорадки, кашля и одышки. Ранний отчет, опубликованный в The Lancet, предоставил еще более подробную информацию. Было обследовано подмножество первых 41 пациента с подтвержденным 2019 нКоВ в Ухани.Наиболее распространенными симптомами были лихорадка, кашель, мышечные боли и усталость; реже были головная боль, диарея и кашель слизи или крови. У всех были пневмонии и аномалии легких при компьютерной томографии. Что касается тяжести заболевания: 13 пациентов были госпитализированы в ОИТ, а 6 умерли. К 22 января большинство (68 процентов) пациентов были выписаны из больницы. Совсем недавно появились сообщения о людях с очень легкими симптомами, например, о четырех случаях на юге Германии. Есть также свидетельства бессимптомных случаев. Возможно, что когда мы узнаем больше, 2019-нКоВ будет больше похож на грипп, чем на SARS. Это потому, что инфекционные заболевания, как правило, выглядят более серьезными, когда их впервые обнаруживают, поскольку люди, появляющиеся в больницах, как правило, самые больные. И уже новый вирус кажется менее смертоносным, чем как SARS, так и MERS. 2) Как распространяются коронавирусы? Мы еще не знаем, как именно распространяется 2019-нКоВ, но у нас есть много данных о том, как MERS, SARS и другие респираторные вирусы передаются от человека к человеку. И это главным образом из-за воздействия капель от кашля или чихания. Поэтому, когда инфицированный человек кашляет или чихает, он выпускает спрей, и если эти капли попадают в нос, глаза или рот другого человека, они могут передать вирус, сказала Дженнифер Нуццо, эксперт по инфекционным заболеваниям и старший ученый в Центр безопасности здоровья Джона Хопкинса. В более редких случаях человек может опосредованно подхватить респираторное заболевание, «прикасаясь к каплям на поверхности, а затем прикасаясь к слизистым оболочкам» во рту, глазах и носу, добавила она. Вот почему мытье рук является важной мерой общественного здравоохранения - постоянно, особенно во время вспышки. 3) Должен ли я путешествовать во время этой вспышки?   Турист, одетый в респираторную маску у фонтана Треви в центре Рима 31 января 2020 года. Итальянское правительство объявило чрезвычайное положение, чтобы предотвратить распространение нового коронавируса после подтверждения двух случаев заболевания в Риме. Филиппо Монтефорте / AFP через Getty Images И CDC, и Госдепартамент выпустили свои высокопоставленные предупреждения о поездках в Китай, советуя американцам избегать поездок туда на данный момент. (Эти рекомендации могут измениться по мере развития вспышки, поэтому продолжайте проверять их.) И это не только потому, что существует риск заражения этим новым вирусом. Сейчас многие авиакомпании отменяют или сокращают рейсы в Китай, частично из-за снижения спроса. «Меня больше беспокоит непредсказуемость реакции [вспышки] на данный момент», - сказал Нуццо. «Не было бы весело поехать в Китай и как-то там застрять. И возвращаясь, вы будете подвергнуты дополнительному скринингу.» Безопасно ли путешествовать во время вспышки коронавируса? Специалист по инфекционным заболеваниям объясняет. Но люди, обеспокоенные путешествиями, должны помнить, что эти рекомендации ориентированы на Китай, где эпидемия в настоящее время разворачивается. На данный момент 99 процентов приходится на материковый Китай. И более половины из них в Хубэй. «Риск заражения этой инфекцией за пределами Хубэя и, действительно, за пределами Китая, удивительно низок», - сказал Исаак Богох, профессор Университета Торонто, который изучает, как воздушные путешествия влияют на динамику вспышек, включая новую коронавирусную инфекцию. Люди с вирусом были обнаружены в других странах, поэтому ВОЗ объявила вспышку чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения. Но на сегодняшний день это в основном путешественники из Китая. «Мы можем подсчитать количество людей, которые никогда не сталкивались с Хубэем или Китаем, которые были заражены этим вирусом одной или двумя руками», - сказал Богох. «Поэтому, если люди путешествуют [за пределами Китая,] ваш риск близок к нулю процентов». Что если вам нужно путешествовать и вы сидите рядом с больным? Богоч сказал, что даже не время паниковать. «Была проведена определенная работа по изучению риска заражения инфекционными заболеваниями в результате авиаперелетов. Риск заражения респираторной инфекцией воздушным транспортом по-прежнему чрезвычайно низок ». Риск возрастает, если вы оказались в шести футах от человека с респираторной инфекцией. Но даже там простая близость не обязательно означает, что вы поймаете что-нибудь. Вместо этого, чем более заразен человек, и чем дольше вы сидите рядом с ним, тем выше ваш риск. Если вы не находитесь рядом с человеком очень долго или не очень заразны, тем ниже риск. И опять же, маловероятно, что у больного даже есть коронавирус. 4) Я все еще беспокоюсь о новом коронавирусе. Что я должен сделать, чтобы защитить себя? Купить маску?   Люди носят медицинские маски в качестве меры предосторожности против коронавируса, прогуливаясь по Нью-Йорку 30 января 2020 года. Tayfun Coskun / Anadolu Agency by Getty Images В США риск для населения в настоящее время считается низким. И почти каждый эксперт в области здравоохранения, с которым говорил Вокс, сказал, что нет убедительных доказательств в поддержку использования масок для лица для профилактики заболеваний среди населения в целом. Маски полезны только в том случае, если у вас уже есть респираторная инфекция и вы хотите свести к минимуму риск ее распространения среди других людей или если вы работаете в больнице и находитесь в прямом контакте с людьми с респираторными заболеваниями. (Кроме того, есть сообщения о том, что маски и другие материалы принадлежат медицинским работникам, чтобы оставаться в безопасности.) Как технические компании пытаются справиться с мошенничеством по поводу коронавируса? Вот почему CDC советует против использования масок для обычных американцев. «Вирус не распространяется в широких кругах общества», - объяснила Нэнси Мессонье, директор Национального центра иммунизации и респираторных заболеваний CDC, на брифинге для прессы 30 января. Но люди все равно копят их по неправильным причинам. По словам Мессонье, лучшее, что вы можете сделать, чтобы предотвратить всевозможные болезни, это «вымыть руки, прикрыть кашель, позаботиться о себе и следить за информацией, которую мы предоставляем». 5) Как насчет случаев, когда люди распространяют вирус до того, как у него появятся симптомы? Разве это не беспокоит? У нас есть лучшее доказательство того, что вирус может распространиться до того, как у человека появятся симптомы, из Германии. Там, как известно, четыре человека имеют вирус. Вспышка была выявлена ​​в Баварии 27 января, когда немецкому бизнесмену был поставлен диагноз. Он встречался с коллегой-женщиной, который приезжал из Шанхая и имел вирус, но не знал об этом. Женщина только начала чувствовать симптомы - такие как лихорадка и кашель - после того, как она покинула Германию, и через несколько дней после встречи с немецким бизнесменом. Это говорит о том, что она, возможно, передала вирус человеку, прежде чем узнает, что она больна. К 28 января три сотрудника бизнесмена были диагностированы с вирусом, согласно сообщению случая Нового английского медицинского журнала. У одного был контакт с женщиной из Шанхая; двое других, похоже, получили вирус от немецкого бизнесмена. «Тот факт, что бессимптомные люди являются потенциальными источниками инфекции 2019-нКоВ, может потребовать переоценки динамики передачи текущей вспышки», - пишут авторы исследования. Но они также подчеркнули, насколько легкое заболевание оказалось у немецких пациентов. И возникает вопрос о том, действительно ли женщина была без симптомов и насколько бессимптомный риск представляет собой для общественного здравоохранения. «Даже если бы были случаи бессимптомной передачи этогоинфекции, как правило, это будут редкие случаи, и почти со всеми другими инфекциями дыхательных путей, известными человечеству, это не люди, которые ведут эпидемию », - сказал Богох. 6) Означает ли заявление ВОЗ, что коронавирус является глобальной чрезвычайной ситуацией в области здравоохранения, означает, что это станет смертельной пандемией?   Генеральный директор ВОЗ Тедрос Адханом Гебреесус (справа) вместе с руководителем Программы ВОЗ по чрезвычайным ситуациям в области здравоохранения Майклом Райаном на пресс-конференции после Комитета по чрезвычайной ситуации ВОЗ, на которой обсуждается вопрос о том, является ли новый коронавирус международной чрезвычайной ситуацией в области здравоохранения, 30 января 2020 года в Женеве. Фабрис Коффрини / AFP через Getty Images Объявление ВОЗ «чрезвычайной ситуации в области общественного здравоохранения, имеющей международное значение», или PHEIC, не означает, что это станет смертельной пандемией. Вместо этого PHEIC - это политический инструмент, который агентство может использовать, чтобы попытаться предотвратить пандемию - привлечение внимания к серьезной угрозе заболевания, вовлечение мирового сообщества в скоординированные ответные меры на вспышку, мобилизация ресурсов и предоставление странам рекомендаций о том, как реагировать, и остановить распространение болезни через границы. Генеральный директор агентства Тедрос Адханом Гебреесус очень четко заявил, что они объявили тревогу в качестве меры предосторожности: агентство обеспокоено потенциальным ущербом, который может нанести вирус в странах с более слабыми системами здравоохранения, и призвало международное сообщество оказать помощь. Он подчеркнул, что подавляющее большинство случаев по-прежнему в Китае, и что Китай быстро принял меры по контролю над вспышкой. Два ключевых вопроса, которые определят, станет ли вспышка коронавируса пандемией Хотя есть случаи, по крайней мере, в 23 других странах, они не превратились в локальные вспышки. Так что на данный момент CDC и ВОЗ все еще называют это вспышкой. Однако очень скоро эксперты в области здравоохранения могут определить, что в Китае достаточно случаев, чтобы назвать вспышку эпидемией. И если заболевание будет продолжать распространяться локально в других странах, оно может перерасти в пандемию (которая определяется как эпидемия, распространяющаяся на два или более регионов мира). «Это очень, очень трансмиссивно, и почти наверняка это будет пандемия», - сказал New York Times доктор Энтони Фаучи, директор Национального института аллергии и инфекционных заболеваний. «Но будет ли это катастрофическим? Я не знаю." Это подводит нас к вопросу о смертельности: мы еще не знаем, насколько смертельна эта болезнь. Если взять текущее количество смертей и разделить его на число известных случаев, «смертность от случаев составляет 2 процента, а в первые дни она снизилась с 3 процентов», - говорит Говард Маркел из Мичиганского университета, изучающий вспышки.«И если он будет действительно очень низким, мы, вероятно, скажем - как мы это делали в Мексике в 2009 году со свиным гриппом - что это нечто очень похожее, если не менее смертельное, чем обычный сезонный грипп». Так что, как только будет обнаружено больше таких легких или бессимптомных случаев, этот вирус может выглядеть гораздо менее пугающим. «Мы живем [с] и терпим большое количество респираторных вирусов, - сказал Нуццо, - некоторые из них даже более передаваемы, чем оценки, которые люди придумали для этого - но они не попадают в заголовки». новый коронавирус выглядит менее серьезным, добавила она, «возможно, мы отходим от сдерживания вируса как цели до минимизации его распространения». 7) Есть ли риск возникновения вспышки в моем городе?   Две женщины в лицевых масках 31 января 2020 года в Ньюкасл-апон-Тайн, Англия. Некоторые из лучших исследований по этому вопросу принадлежат Богочу и его коллегам. В последние пару недель они провели отличные исследования в городах, наиболее уязвимых к новым коронавирусным инфекциям. Что такое большой вынос? Это действительно Восточная Азия и Юго-Восточная Азия, которые наиболее подвержены риску. Исследователи - из Оксфордского университета, Университета Торонто и Лондонской школы медицины и тропической гигиены - использовали данные 2019 года от Международной ассоциации воздушного транспорта, чтобы найти все города Китая, которые приняли в течение февраля не менее 100 000 пассажиров из Ухани в течение февраля. Апрель. Затем они смоделировали, как болезнь могла распространиться из этих городов, если они столкнулись с локальными вспышками. Вот 15 из 50 лучших направлений, в которых могут наблюдаться вспышки (также обратите внимание на число IDVI - Индекс уязвимости к инфекционным болезням - число. Это показатель способности страны управлять инфекционными заболеваниями. Баллы ближе к нулю означают, что они меньше подготовлены.)   Оксфордский журнал медицины путешествий: «Никто не удивится, если в Европу и США будет экспортировано больше дел», - сказал Богоч. «Но места, в которых будет наибольший объем и количество экспортируемых инфекций, будут в центрах Восточной Азии и Юго-Восточной Азии». 8) Когда это закончится? Как объяснил мой коллега Брайан Резник, эта вспышка может быть прекращена несколькими способами. Возможно, меры общественного здравоохранения - быстрое выявление случаев заболевания, изоляция зараженных людей - остановят распространение этого коронавируса. (Вот что остановило распространение атипичной пневмонии в 2003 году.) Поскольку это зоонозная болезнь, исходящая от животного, поиск и устранение этого источника также поможет. Или, может быть, будет изобретена вакцина или противовирусный препарат, чтобы обуздать более широкую эпидемию (хотя это, вероятно, займет годы). Наконец, есть вероятность, что вирус просто вымрет.«Вспышки болезней напоминают пожары», - пишет Резник. «Вирус - это пламя. Чувствительные люди - топливо. В конце концов огонь сгорает сам, если у него кончается растопка. Вспышка вируса закончится, когда он перестанет находить подверженных заражению людей ». Существует также шанс, как сказал Нуццо Вокс, что это просто становится одной из болезней в обращении, которые обычно заражают людей. Какое беспокойство снова зависит от того, насколько серьезным окажется 2019nCoV.

Проблема климата и насколько её сложно решить

Все варианты обмена Сталелитейщик. Работа с доменной печью для производства стали и чугуна. Эта часть была впервые опубликована в октябре 2019 года и была слегка обновлена. Климатические активисты любят говорить, что у нас есть все решения, которые нам нужны для борьбы с климатическим кризисом; нам не хватает только политической воли. Хотя с точки зрения политики это действительно так - у нас, безусловно, достаточно решений, чтобы начать работу и вносить большие изменения, но с технической точки зрения это неправильно. Истинное поражение от изменения климата будет означать получение чистых нулевых выбросов углерода и в конечном итоге отрицательных выбросов. Это означает обезуглероживание всего. Каждый сектор экономики. Каждое использование ископаемого топлива. И на самом деле, есть некоторые сектора, некоторые виды использования ископаемого топлива, которые мы еще не знаем, как обезуглерожить. Возьмем, к примеру, промышленное тепло: чрезвычайно высокотемпературное тепло, используемое для производства стали и цемента. Это не сексуально, но это важно. На тяжелую промышленность приходится около 22 процентов глобальных выбросов CO2. Сорок два процента из этого - около 10 процентов глобальных выбросов - поступают от сжигания с целью производства большого количества высокотемпературного тепла для промышленных продуктов, таких как цемент, сталь и нефтехимия. Чтобы поместить это в перспективу, промышленное тепло на 10 процентов больше, чем выбросы CO2 всех автомобилей в мире (6 процентов) и самолетов (2 процента) вместе взятых. Тем не менее, подумайте, сколько вы слышите об электромобилях. Подумайте, как много вы слышите о стыдливом полете. Теперь подумайте, сколько вы слышите о ... промышленном тепле. Не очень, я думаю. Но дело в том, что сегодня практически все это сжигание происходит на ископаемом топливе, и существует очень мало жизнеспособных низкоуглеродных альтернатив. По разным причинам промышленное тепло будет одним из самых крепких орешков с точки зрения выбросов углерода. И мы даже не начали.   Цементный завод в сумерках. Цементный завод в сумерках. Getty Images Некоторый свет пролился на это слепое пятно с выпуском в конце 2019 года двух докладов Хулио Фридмана, исследователя из Центра глобальной энергетической политики (CGEP) при Колумбийском университете (среди многих предметов в длинном резюме). Первый доклад, в соавторстве с Чжиюань Фаном и Ке Тангом из CGEP, посвящен текущему состоянию промышленной тепловой технологии: «Низкоуглеродистые тепловые решения для тяжелой промышленности: источники, варианты и затраты сегодня». Второй, в соавторстве с группой ученых для Форума «Инновации для прохладной земли» (МИЭФ), представляет собой дорожную карту по декарбонизации промышленного тепла, включая набор политических рекомендаций. В этих отчетах их много, но я предполагаю, что ваше терпение к промышленному теплу ограничено, поэтому я свел его к трем разделам.Во-первых, я кратко расскажу о том, почему промышленное тепло так трудно декарбонизировать; во-вторых, обзор доступных вариантов обезуглероживания; и в-третьих, некоторые рекомендации о том, как двигаться вперед. Почему промышленное тепло является такой неприятной углеродной дилеммой Есть причина, по которой вы мало слышите о промышленном тепле: потребители не покупают его. На этом рынке преобладают крупные, малоизвестные промышленные фирмы, которые работают вне поля зрения общественности. Таким образом, в отличие от электричества или автомобилей, существует небольшая перспектива продвижения рынка через популярный потребительский спрос. Политики должны будут сделать это самостоятельно. И это будет нелегко. Крупнейшими промышленными источниками выбросов являются цементная, сталелитейная и химическая промышленность; также внесли заметный вклад в переработку, удобрения и стекло. Как группа, эти отрасли имеют три примечательные особенности. Во-первых, почти все они являются предметом мировой торговли. Их цены не установлены внутри страны. Они конкурируют с оптимизированными цепочками поставок по всему миру с минимальной наценкой. Внутренняя политика, которая повышает цены, может привести к «утечке углерода» (то есть компаниям, которые просто переезжают за границу, чтобы найти более дешевую рабочую среду и условия эксплуатации). Более того, некоторые из этих отраслей, особенно цемент и сталь, особенно ценятся национальными правительствами за их рабочие места и их последствия для национальной безопасности. Политики опасаются любой политики, которая может оттолкнуть эти отрасли. «В качестве одного из признаков, большинство цемента, стали, алюминия и нефтехимических продуктов получили экологические отказы или были политически освобождены от углеродных ограничений, - говорится в отчете CGEP, - даже в странах с жесткими углеродными целями.   Печь на алюминиевом литейном заводе. Печь на алюминиевом литейном заводе. Getty Images / Культура РФ Во-вторых, они включают оборудование и оборудование, рассчитанное на срок от 20 до 50 лет. Доменные печи иногда доходят до 60. Это крупные, долгосрочные капитальные вложения, с относительно низким товарооборотом. «Немногие промышленные объекты демонстрируют признаки скорого закрытия, особенно в развивающихся странах, - говорится в отчете CGEP, - что делает проблематичным развертывание заменяющих объектов и технологий». По крайней мере, решения, которые могут работать с существующим оборудованием, будут иметь преимущество. В-третьих, их эксплуатационные требования являются строгими и разнообразными. Общим для всех них является то, что им требуется большое количество высокотемпературного тепла и высокий «тепловой поток», способность поставлять большое количество тепла стабильно, надежно и непрерывно. Простои в этих отраслях невероятно дороги. В то же время конкретные требования и процессы в этих отраслях сильно различаются.В качестве примера можно привести сталь и чугун с использованием доменных печей, в которых сжигается кокс (форма «приготовленного» угля с высоким содержанием углерода). «Кокс также обеспечивает углерод в качестве восстановителя, выступает в качестве структурной опоры для удержания рудной нагрузки и обеспечивает пористость для растущего горячего газа и тонущего расплавленного железа», - говорится в отчете CGEP. «Из-за этих многочисленных ролей прямая замена сжигания кокса на альтернативный источник технологического тепла нецелесообразна». Цементная печь работает несколько иначе, как и реакторы, которые приводят в действие химические превращения, как и стеклодув. Разнообразие конкретных эксплуатационных характеристик затрудняет повсеместную замену промышленного тепла. Каждая из этих отраслей потребует своего решения. И это должно быть решение, которое не сильно увеличивает их расходы или, по крайней мере, предпринимает шаги по защите их от международной конкуренции. Вариантов на сегодняшний день не так много, чтобы говорить о. Варианты обезуглероживания промышленного тепла ограничены Каковы альтернативы, которые могли бы обеспечить высокую температуру и высокий тепловой поток с меньшими или нулевыми выбросами углерода? Отчет не является оптимистичным: «Путь к чистой эмиссии углерода для промышленности не ясен, и сегодня только несколько вариантов кажутся жизнеспособными». Альтернативы можно разбить на пять основных категорий: Биомасса: биодизель или щепа могут быть сожжены напрямую. Электричество: «резистивное» электричество можно использовать, например, для питания дуговой печи. Водород: технически это подкатегория электричества, так как она получена из процессов, приводимых в действие электричеством; он производится паровым риформингом метана (SMR) для производства «серого» водорода с интенсивным выбросом углерода, SMR с улавливанием и хранением углерода для получения «голубого» водорода, или электролизом, вытягивающим водород непосредственно из воды, чтобы сделать низкоуглеродистым « зеленый »водород. Ядерная энергия: Атомные электростанции, как обычные реакторы, так и новые реакторы третьего поколения, выделяют тепло, которое можно переносить в виде пара. Улавливание и хранение углерода (УХУ): Вместо того, чтобы обезуглероживать сами процессы, их выбросы CO2 могут быть уловлены и захоронены, либо CO2 непосредственно от источника тепла («тепло CCS»), либо CO2 от всего предприятия («CCS с полным оборудованием» «). Все эти варианты имеют свои трудности и недостатки. Ни один из них не близок к паритету затрат с существующими процессами. Некоторые из них ограничены интенсивностью тепла, которое они могут производить. Вот разбивка:   Требования к промышленной температуре Некоторые варианты ограничены конкретными требованиями конкретных производственных процессов.Цементные печи лучше работают с плотным внутренним топливом; резистивное электричество на внешней поверхности также не работает. Но самые большие ограничения - это затраты, когда новости несколько разочаровывают по двум причинам. Во-первых, даже самые перспективные и жизнеспособные варианты существенно повышают эксплуатационные расходы. И, во-вторых, варианты, которые в настоящее время являются наименее дорогими, не совсем те, которые могут предпочесть экологи. В отчете много говорится о методологии сравнения затрат по технологиям, но главное, что следует иметь в виду, является то, что эти оценки являются предварительными. Они включают в себя различные оспариваемые предположения, а реальные данные о производительности часто недоступны. Так что все это нужно взять с крошкой соли в ожидании дальнейших исследований. Тем не менее, вот примерное сравнение стоимости:   Сравнение стоимости промышленных вариантов отопления Вы можете заметить, что большинство синих полос, низкоуглеродистых вариантов, слишком дорого. Единственно доступными являются ядерный и синий водород. Водород является наиболее перспективной альтернативой С точки зрения способности генерировать высокотемпературное тепло, доступности и пригодности для различных целей, водород, вероятно, является ведущим кандидатом среди альтернатив промышленного тепла. К сожалению, уравнение затрат на водород не является хорошим: чем оно чище, тем оно дороже. Самый дешевый способ получения водорода, способ, которым сейчас производится около 95 процентов его, - это паровой риформинг метана (SMR), который реагирует пар с метаном в присутствии катализатора при высоких температурах и давлениях. Это чрезвычайно углеродоемкий процесс, поэтому «серый водород». Выбросы углерода от SMR могут быть уловлены и захоронены с помощью CCS (хотя сегодня они редки). Как видно из диаграммы выше, этот вид «голубого водорода» является самой дешевой низкоуглеродной альтернативой высокотемпературному промышленному теплу. «Зеленый водород» получают электролизом, используя электричество для отделения водорода от воды. Если это сделано с безуглеродной энергией, это также безуглеродное. Существует несколько различных форм электролиза, в которые нам не нужно вмешиваться. Главное, что нужно знать, это то, что они дорогие - наименее дорогой в два с лишним раза дороже голубого водорода.   Затраты на водород Вот упрощенная диаграмма затрат, чтобы сделать эти сравнения более понятными:   Промышленные затраты на тепло Примечание. Эти цифры отражают то, «что можно сделать сегодня на существующих объектах». В отчете CGEP подчеркивается, что «авторы не сбрасывают со счетов будущий потенциал для более дешевых систем». Подробнее об этом позже. На данный момент, в первом приближении, все доступные низкоуглеродистые альтернативы существенно повышают стоимость промышленных тепловых процессов по сравнению с базовым уровнем. И вот что действительно важно: в большинстве случаев улавливать и закапывать СО2 в этих процессах дешевле, чем переключать системы на низкоуглеродные альтернативы. CCS часто дешевле альтернатив с низким содержанием углерода Взять цементную продукцию. Для него требуется температура не менее 1450 ° C, поэтому единственными возможными вариантами являются водород, биомасса, резистивный электрический или CCS. Вот как бы они увеличили затраты на производство цемента («клинкера»):   затраты на производство цемента Как видите, каждая низкоуглеродистая альтернатива повышает затраты более чем на 50 процентов по сравнению с базовым уровнем. Единственные, которые не повышают его более чем на 100 процентов, - это CCS (только от источника тепла), синий водород или резистивный электрический в местах с чрезвычайно дешевой и обильной не содержащей углерода энергией. Альтернативой, которую предпочитают климатические ястребы, безуглеродный вариант, который лучше всего подойдет для большинства применений, является зеленый водород. Но это в настоящее время повышает затраты между 400 и 800 процентами. Ситуация примерно такая же для стали:   Стоимость стали И так далее, от химикатов до стекла и керамики; Практически в каждом случае самое дешевое решение по обезуглероживанию в ближайшей перспективе заключается только в улавливании и захоронении выбросов углерода. Конечно, это только в среднем. Фактические затраты будут зависеть от географии - есть ли подходящие места захоронения для CO2, дешевый ли природный газ, есть ли поблизости много воды или ветра - но нет никакой простой правды о сегодняшних альтернативах промышленного тепла: что такое зеленый не очень выполнимо, а то, что выполнимо, не очень зелено. Вот качественный график, который пытается понять эти отношения.   Промышленное отопление Что наиболее выполнимо - это справа. Что самое дорогое, так это топ. На данный момент в этом правом нижнем допустимом / дешевом квадранте не так много, кроме голубого водорода. В отчете подчеркивается, что эти начальные технологические рейтинги являются «в лучшем случае временными» и «весьма спекулятивными, неопределенными и условными.«Нужно понимать гораздо больше о стоимости и целесообразности этих вариантов. Их относительная привлекательность может быстро измениться с развитием технологий. Что приводит нас к рекомендациям. Как сделать зеленое промышленное тепло дешевле, а дешевое промышленное тепло зеленее Фридманн несколько раз подчеркивает, что одним из самых ясных результатов всего этого исследования является необходимость проведения дополнительных исследований. Доступные данные по промышленным альтернативным источникам тепла являются редкими и противоречивыми, и существует несколько попыток сравнить затраты по категориям. Самая насущная необходимость - это дополнительный анализ и исследования. Тем не менее, есть путь вперед. В документе МИЭФ рассматривается вышеупомянутая информация, а затем предлагается ряд политических рекомендаций. Первое и самое важное - это усиление государственной поддержки исследований и разработок (НИОКР). Именно здесь сообщение «у нас есть решения, в которых мы нуждаемся» может быть контрпродуктивным. Да, нам нужно немедленно начать развертывание доступных чистых технологий в масштабе. Но нам также необходимо уделить внимание тем секторам экономики, которые мы еще не знаем, как обезуглерожить. Мы должны определить перспективные технологии, как это делают эти отчеты, и начать сознательно работать, чтобы снизить их стоимость. По крайней мере, США нужно увеличить свои ежегодные расходы на исследования в области чистой энергии (около 15 миллиардов долларов) примерно в десять раз, создать некоторые региональные и отраслевые исследовательские центры и привлечь партнеров из промышленности для ускорения процесса коммерциализации. Во-вторых, промышленное тепло - это та область, где государственные закупки могут сыграть огромную роль - правительства закупают большое количество стали, бетона и химикатов. «Стандарты закупок, в которых предпочтение отдается продуктам с наименьшим содержанием встроенного углерода, могут привести к значительным изменениям в промышленном поведении», - говорится в докладе МИЭФ. В-третьих, правительство должно помочь компенсировать возросшие затраты на альтернативы с помощью фискальных субсидий, будь то кредитные гарантии, прямые гранты, льготные тарифы или что у вас есть. Общественные деньги нужны, чтобы двигаться вперед. В-четвертых, для многих альтернатив требуется новая инфраструктура (например, электрические или водородные трубопроводы), и правительство может помочь в ее создании.   Коробка передач Нужно больше таких, наверное. Shutterstock Пятое (примечание: не первое, пятое): цена на углерод будет ускорять все. Непонятно, насколько высокой должна быть цена, чтобы полностью компенсировать дополнительные затраты на альтернативы - в некоторых приложениях она, вероятно, будет неосуществимо высокой, поэтому все же потребуется политика в конкретных секторах - но любая цена вообще поможет.В-шестых, для защиты от международной конкуренции со стороны стран с более низкими стандартами тарифы на углерод могут взиматься с импортируемых промышленных товаров с более высоким содержанием углерода. В-седьмых, всегда есть хорошие старомодные мандаты: правительство может просто потребовать отказа от использования ископаемого топлива в этих секторах. Наконец, добровольные отраслевые ассоциации могут содействовать распространению знаний и передового опыта среди компаний, в то время как министерство по чистой энергии на международном уровне может сделать то же самое среди стран. Как ясно из этого списка, многое предстоит сделать, прежде чем «у нас есть все необходимые решения» в секторах тяжелой промышленности. Есть и другие сектора, которые по-прежнему трудно обезуглерожить (судоходство, тяжелые грузы, самолеты), и все они выиграют от такой же политики. Нам нужно развернуть то, что мы знаем, и узнать больше о том, чего мы не знаем одновременно. Последнее замечание об электрификации Эти два отчета могут показаться про-CCS, но это не главное, что нужно от них отнять. Даже если это правда, что CCS является самым дешевым текущим вариантом декарбонизации для некоторых отраслей и секторов, он просто не будет доступен во многих областях. И в долгосрочной перспективе цель все еще должна состоять в том, чтобы по возможности искоренить ископаемое топливо, сделав альтернативы более осуществимыми и менее дорогостоящими. Единственное технологическое решение с потенциальным путем снижения кривой затрат до уровня конкурентоспособности с ископаемым топливом (по правильной цене) - это электрификация. Приведенные выше диаграммы показывают две вещи об электрификации промышленного тепла. Во-первых, резистивное электричество - это единственный низкоуглеродистый вариант промышленного тепла, конкурирующий с CCS или голубым водородом, и только в этом случае чистое электричество чрезвычайно дешево и в изобилии. И, во-вторых, единственная действительно безуглеродная, неограниченная, универсальная альтернатива - это зеленый водород, который требует обильных возобновляемых источников энергии. Оба приводят доводы в пользу абсолютной необходимости удешевления чистой электроэнергии. В текущих ценах и с современными технологиями у полностью или в основном возобновляемой сети будут проблемы с промышленным теплом, которое требует огромных, интенсивных количеств энергии, надежно и непрерывно поставляемых. Некоторые промышленные приложения могут вовремя сместить свои потребности, чтобы приспособиться к возобновляемым источникам энергии или сделать их процессы прерывистыми, но большинство не могут. Им нужна управляемая, управляемая сила.   Электродуговая печь. Электродуговая печь.Getty Images / iStockphoto Построение энергосистемы на основе возобновляемых источников энергии, которая могла бы обслуживать тяжелую промышленность, потребовало бы гораздо более дешевого и энергоемкого хранилища, большей и лучшей передачи, более интеллектуальных счетчиков и приборов и лучшего реагирования на спрос, но, прежде всего, это потребовало бы чрезвычайно дешевого и обильного углерода. бесплатное электричество. Все становится проще, если чистая энергия становится дешевле. Это верно для резистивного электричества, это верно для зеленого водорода, и это верно почти для всех трудных для декарбонизации секторов. Дешевое, обильное, чистое электричество - это единственный путь к действительно устойчивой энергетической системе, объединенной вокруг энергосистемы и свободного обмена электронами. Технологии экологически чистой энергии угрожают разрушить энергосистему. Вот как он может адаптироваться. Хотя CCS может быть самым дешевым доступным вариантом для некоторых секторов сегодня, это не может быть конечным пунктом назначения; это должно быть временным. Нам необходимо максимизировать количество CO2, которое мы извлекаем из воздуха, и закапывать его, снижая концентрацию в атмосфере и минимизируя количество, которое мы выделяем. Это может быть неосуществимо в ближайшее время, но в некоторых временных масштабах должно преобладать электричество (и водородное топливо, которое оно может создать). Таким образом, стоит добавить последний кусочек политической рекомендации, о чем явно не говорится в отчете МИЭФ: сделать электроэнергию без выбросов углерода дешевле, любыми необходимыми средствами. Расширить налоговые льготы на возобновляемые источники энергии и расширить их на другие технологии экологически чистой энергии; принять национальный стандарт экологически чистой энергии; пройти отраслевые стандарты производительности; строить междугородние линии электропередачи; использовать государственные закупки; исследования и коммерциализация передовых ядерных и геотермальных технологий; исследовать новые русловые гидроэлектростанции; и ради бога, назначьте цену на углерод. На безуглеродном электричестве держите педаль на полу. Даже когда речь идет о промышленном тепле, которое является настолько сложным, чувствительным к ценам и разнообразным в применении - где CCS может быть лучшим краткосрочным способом - все еще остается верным, что снижение затрат на чистую электроэнергию делает все проще в долгосрочной перспективе. «Дайте мне точку опоры и место, чтобы стоять, - сказал древний математик Архимед, - и я переверну мир».«Дешевое, обильное, безуглеродное электричество - точка опоры для рычага Архимеда, точка рычага, которая делает возможным перемещение остального мира