Sənaye sektoru müstəqillikdən əvvəl Azərbaycan iqtisadiyyatında üstünlük təşkil edən sektor idi. Milli gəlirin 42,1% -i 1988 -ci ildə sənaye sektoruna aid idi. Beləliklə, 1988 -ci ildə Azərbaycanda 1005 sənaye təşkilatı var idi. Müstəqillikdən əvvəl Azərbaycanda 529 ağır sənaye təşkilatı, 206 yüngül sənaye təşkilatı və 263 kənd təsərrüfatı təşkilatı var idi. Azərbaycan iqtisadiyyatının daha əhatəli və böyük yüksəlişi XX əsrdə 70 ildən artıq bir dövrü əhatə edən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası zamanına təsadüf edir. Bu illər ərzində Azərbaycan iqtisadiyyatının əksər sahələri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə sürətlə və kompleks inkişaf etmiş, güclü sənaye potensialı yaranmışdı.
Azərbaycan İkinci Dünya Müharibəsinə qədər Sovet İttifaqının əsas neft bazası idi. Abşeronda neft və onunla əlaqədar sənaye sahələrinə çoxlu əsaslı vəsait qoyulurdu və bu sahələrin sürətlə inkişafı hesabına Azərbaycanda sənaye nisbətən sürətlə inkişaf edirdi. İkinci Dünya Müharibəsinə qədər olan dövrdə Azərbaycanda xalq təsərrüfatına bütün kapital qoyuluşunun 65%-i sənayenin inkişafı üçün yönəldilirdi. Sonrakı beşilliklərin heç birində xalq təsərrüfatına kapital qoyuluşunda sənayenin payı bu qədər yüksək olmamışdı. Həm də bu dövrdə sənayeyə kapital qoyuluşunun 80%-ə qədəri, o cümlədən birinci beşillik dövründə 86,4 %-i neft və onunla əlaqədar olan sahələrin payına düşürdü. Bütün bunlar İkinci Dünya Müharibəsinə qədər ən çox neft və onunla əlaqədar sahələrin hesabına Azərbaycanda sənayenin sürətlə inkişafını təmin edirdi. 1941-ci ildə Azərbaycan neft sənayesində ən çox neft – 23,5 milyon ton çıxarırdı. [1]
Müstəqilliyin ilk illəri sərbəst bazar iqtisadiyyatına uyğunlaşma kimi xarakterizə oluna bilər. 1995-ci ildə 3800 -dən çox təşkilat bağlandı. O vaxt bir neçə şirkət fəaliyyətini davam etdirdi. Digər tərəfdən, sənaye məhsullarının istehsalı 1990-95-ci illərdə azaldı. Sənaye təşkilatlarının artması (1005 -dən 2984 -ə qədər) istehsalın həcminin azalmasını dayandıra bilmədi. Sənaye məhsullarının istehsalının azalmasının əsas səbəbləri dövlət tənzimlənməsinin zəifləməsi, müvafiq sabitləşdirmə proqramlarının olmaması və bazarın keyfiyyətinin aşağı olması idi. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, eyni vəziyyət bütün keçmiş sovet ölkələrində də müşahidə edilmişdir. Azərbaycan iqtisadiyyatının sənaye potensialının 20% -ni neft emalı avadanlığı istehsalı, maşınqayırma və inşaat sektorları təşkil edirdi. Neft emalı avadanlıqlarının istehsalı ölkə üçün ən qədim və ən vacib sektordur. Bu sektor SSRİ -nin 70% tələbatını ödəyirdi. Ancaq köhnə avadanlıq və alətlər bu cür təşkilatların inkişafına təkan verdi.
Müstəqillik əldə edildikdən sonra sənayedə durğunluq müşahidə edildi. Digər tərəfdən, təchizatın olmaması sektoru zədələyirdi. Hökumətə görə neft və neft məhsullarından asılı olan sektorlar strateji sektor idi və bu sektorlar özəlləşdirmə planına əlavə edildi. Digər tərəfdən, hökumət xarici investorları cəlb etmək üçün bir proqram başlatdı. Lakin beynəlxalq sərmayələr üçün bəzi məhdudiyyətlər tətbiq edildi. Sənaye 1995-ci ildən sonra inkişaf etməyə başladı. Azərbaycanda
yaradılan iqtisadi sabitlik və əlverişli iqtisadi şəraitdən məqsədyönlü istifadə edən yerli və xarici sərmayəçilər 1995-2005-ci illərdə sənaye sektoruna 16,8 mlrd. manat (18 mlrd. ABŞ dolları) və ya iqtisadiyyatın bütün sahələrinə qoyulan investisiyaların 74,6%-ini yönəltdilər. Sərmayələr mövcud güclərin işlək vəziyyətdə saxlanmasına, yeni texnologiyaların, maşın və avadanlıqların alınmasına, obyektlərin inşası və genişləndirilməsinə sərf edildi. Nəticədə sənayenin əsas fondlarının dəyəri 19,4 mlrd. manata çatdı və istehsal potensialı 3 dəfə artdı. Sənayenin ÜDM-ə nisbəti 1995-ci ildəki 20.8-dən 29.6%-ə yüksəldi. Sənayenin ÜDM -dəki payı 2001-ci ildə 37.6%, 2015 -ci ildə isə 45% , 2020-ci ildə isə 33.7% idi. Nəticədə 1996-cı ildən yeni sənaye təşkilatları makroiqtisadi sabitliyin qurulması nəticəsində açıldı. Əhalinin 27% -i sənayedə çalışırdı. İqtisadi canlanmaya baxmayaraq, işsizlik problemi hələ də öz həllini tapmamışdır. Ölkədə yaradılan sənaye müəssisələrinin əksəriyyəti (90%) kiçik və orta təşkilatlardır. Əvvəllər mövcud olan təşkilatların məhsuldarlığı aşağıdır. Buna görə də Azərbaycanın neft və neft məhsulları xam material və yarımfabrikat kimi ixrac olunur.
Neft istehsal texnologiyaları, emal sənayesi, maşınqayırma və inşaat sektorları Azərbaycanda sənayenin 1/5 hissəsini təmin edir. Enerji, elektronika, metal emalı, maşınqayırma, gəmiqayırma və toxuculuq da Azərbaycanda mühüm sahələrdəndir. Emal sektorunda bir neçə təşkilat var. Lakin sənayedə xarici ölkələrdən asılılıq (xüsusən keçmiş SSRİ ölkələri) ölkədəki təşkilatların əksəriyyətini durğunlaşdırdı. 1999 -cu ilə qədər istehsal sənayesində geriləmə müşahidə edildi.
Eyni vəziyyət polad, kağız və digər sənaye məhsullarının istehsalında da müşahidə edilə bilər. 2000 -ci ildən etibarən istehsalda artım müşahidə olunur. Şərab istehsalı qida sənayesində birinci yerdədir.
Toxuculuq, xalçaçılıq, dəri məhsulları və mebel istehsalı yüngül sənayenin əsas sənaye sahələridir. Toxuculuq sektorunda bir çox kiçik, orta və böyük təşkilatlar var. Bundan əlavə, bu sənayedə bir neçə pambıq istehsal təşkilatı var. Xüsusilə toxuculuq sektorunda böyük bir irəliləyiş oldu. Bu sektor sovet dövründə Azərbaycan sənayesinin 10-15% -ni təmin edirdi. Bu sektorda 5060 min işçi vardı. 2007-ci ildə toxuculuq ölkə sənayesinin cəmi 3-5% -ni təşkil edirdi. Bu sektorda çalışan işçilərin sayında ciddi bir azalma oldu.
Ümumiyyətlə aralıq mallar və yarımfabrikatlar ağır sənayedə istehsal olunur. Ağır sənayenin əsas hissəsini neft sənayesi təmin edir. Ağır sənaye baxımından Sumqayıt şəhəri üstünlük təşkil edir. Sumqayıtda 88 sənaye müəssisəsi var. Azərbaycan hökuməti bölgədəki sənaye təşkilatlarının yenidən qurulmasını nəzərdə tutan 25 illik plan hazırladı. Bu planı həyata keçirmək üçün hökumətə 30 milyard dollarlıq sərmayə lazımdır.
Məlumdur ki, SSRİ -nin dağılması və keçmiş ittifaq ölkələrinin əlaqələrinin kəsilməsi sənaye istehsalının azalmasının əsas səbəbidir. Bu özünü xüsusilə ağır sənayedə göstərir. Ancaq bunu yüngül sənaye haqqında söyləmək olmaz. 2000 -ci ildə sənaye istehsalı əvvəlki ilə nisbətən artdı. Bu artımda enerji, neft -kimya və özəl sektorla əlaqəli təşkilatlar daha əhəmiyyətli rol oynadı. 2001-ci ildən 2004-cü ilə qədər olan artım sürəti 2000-ci ilin rəqəmlərindən daha aşağı idi. 2007-ci ildə neft sektoru istisna olmaqla sənaye istehsalında artım 8,6% idi. Sənaye istehsalının artmasına baxmayaraq, 2008 -ci il üçün ümumi istehsal 1990-cı ilin rəqəmlərindən daha az idi. Enerji istehsalı sənayesi, elektronika və metal istehsalı, maşınqayırma və gəmiqayırma və toxuculuq sənayesinin əsas sahələridir. Müstəqillik əldə edildikdən sonra metal istehsalı və kimya sənayesində artım müşahidə olunur. Nəhəng irəliləyiş neft avadanlığı və metallurgiya istehsalı ilə əlaqədar olaraq əldə edildi. Gömrük Vergisi və Əlavə Dəyər Vergisi 1 yanvar 1997-ci ildən qüvvəyə minmişdir; mühafizə tədbirləri genişləndirilmişdir. Sənaye sektorunda özəl sektorun rolu hər il artırılır (məsələn: 1998 -ci ildə 26.4%, 1999 -cu ildə 37.3%, 2000 -ci ildə 43.7%, 2002 -ci ildə 53.7% və 2015 -ci ildə 71%).
Azərbaycanda elektrik enerjisi əsasən təbii qazla işləyən istilik elektrik stansiyaları tərəfindən, az hissəsi isə su elektrik stansiyaları tərəfindən istehsal olunur. Bərpa olunan mənbələr 1%-dən azdır. İstehsal olunan miqdar daxili tələbatı üstələdiyi üçün artıq elektrik enerjisi qonşu ölkələrə ixrac edilə bilər.
Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına görə,[2] 2017 -ci ildə ölkədə 24,3 milyard kilovat/saat elektrik enerjisi istehsal edilmişdir ki, bunun da 23,1 milyard kilovat/saatı daxili tələbat üçün, 1,3 milyard kilovatsaatı isə ixrac edilib. Ölkədə ən böyük elektrik enerjisi istehlakçısı yaşayış sektoru olduğu da göz önündədir. Lakin, böyük istehsal potensialına baxmayaraq, enerji ötürmə sistemində itkilər yüksək olaraq qalır və uğursuzluqlar var. 2016-cı il Kommunal İnkişaf Yol Xəritəsi, 2020-ci ilədək itkiləri Bakıda 8,5% -dən 7% -ə və ölkənin bölgələrində 12% -dən 8% -ə qədər azaltmağı qarşısına məqsəd qoymuşdur (Aİ Üzv Dövlətlərində orta itki faizi 5-6 %). Üstəlik, bütün sistem dövlətin yurisdiksiyasındadır və təsirli bir model hesab edilə bilməyən hökumət subsidiyalarına əsaslanır. Azərbaycanın elektrik enerjisi sektorunun sabit və maliyyə cəhətdən müstəqil olması üçün böyük islahatlara ehtiyac var.
Bu istiqamətdə işlər Azərbaycanın enerji sektorunda islahatlar aparmağa və dayanıqlı enerji siyasətini inkişaf etdirməyə kömək etmək məqsədi daşıyan EU4Energy proqramı[3] çərçivəsində aparılır. Büdcəsi 21 milyon avro olan proqram Avropa Birliyi (AB) tərəfindən maliyyələşdirilir və 2020 -ci ilə qədər davam etməlidir. EU4Energy proqramı çərçivəsində, Avropa Komissiyasının Texniki Yardım və Məlumat Mübadiləsi Aləti (TAIEX) Avropa İttifaqı [4] ilə tərəfdaş ölkələr arasında yerli qanunların ümumi maraq dairəsində Avropa qanunvericiliyinə yaxınlaşdırılması da daxil olmaqla ən yaxşı təcrübə mübadiləsini təşviq edir.Bu əməkdaşlığın bir hissəsi olaraq vaxtaşırı Bakıda ekspert səviyyəsində görüşlər keçirilir. Sonuncu 2019 -cu ilin yanvar ayında TAIEX missiyası çərçivəsində keçirildi. Azərbaycan Respublikası Energetika Nazirliyi ilə əməkdaşlıqda elektrik enerjisi sənayesi ilə çalışan agentliklərin mütəxəssisləri üçün iki günlük seminar keçirilmişdir. Seminarda enerji sektoru islahatları, o cümlədən ölkədə elektrik bazarının qurulması variantları müzakirə edilib. Nəşr və təchizatda rəqabətin tətbiqi və Avropada tətbiq olunan bir sıra modellərə əsaslanan şəbəkələrin tənzimlənməsi məsələsinə baxılmışdır.
Niyə islahatlara ehtiyac var?
TAIEX -in mütəxəssisi və Elektrik və Qaz Bazarlarının Tənzimlənməsi Komissiyasının (Belçika) baş məsləhətçisi Tom Maes deyir ki, Azərbaycanda elektrik enerjisi sektorunda islahatların aparılması dövlət subsidiyalarından xeyli az istifadə etməyə imkan verəcək. Bu subsidiyalar daha sonra digər əsas sektorların inkişafı üçün istifadə edilə bilər. “Bazar qaydalarının tətbiqi xarici investorları cəlb etməyə kömək edəcək, çünki bütün elektrik enerjisi sisteminin modernləşdirilməsi baha başa gələn bir işdir. Bu, sərbəst bazar qaydaları ilə tanış olan Qərb
investorlarını cəlb etmək üçün xüsusilə vacibdir ”. Maesin fikrincə, bu cür islahatlar fasiləsiz elektrik enerjisi təchizatı və sabit bir gərginlik səviyyəsi ilə Azərbaycan vətəndaşları üçün xidmət keyfiyyətinin artması ilə nəticələnməlidir.
Digər Avropa ölkələrinin təcrübəsinə əsaslanaraq, TAIEX ekspertləri Azərbaycana arzu olunan islahatların məqsəd və vəzifələrini dəqiq müəyyənləşdirməyi, elektrik bazarı üçün məqbul bir model seçməyi, bir keçid dövrünü diqqətlə planlaşdırmağı və mərhələlərlə hərəkət etməyi tövsiyə edirlər. Avropalı mütəxəssislər, enerji fəaliyyətinin bütün zəncir boyunca bölünməsini-istehsal, ötürmə, paylama və satış-mərhələlər arasında bazar-müqavilə münasibətlərinin tətbiqi ilə yanaşı, hər hansı bir islahatın vacib elementi hesab edirlər. Mütəxəssislərin fikrincə, hazırda Azərbaycanda elektrik enerjisi sektorunda dövlət inhisarı və rəqabətin olmaması nəzərdə tutulan şaquli inteqrasiya olunmuş idarəetmə quruluşu mövcuddur. Enerji istehsalı və ötürülməsi Azərenerji tərəfindən, paylanması və satışı Azərişıq tərəfindən həyata keçirilir. Hər ikisi dövlət şirkətidir.
Ekspert Tom Maes hesab edir ki, fəaliyyətlərin ayrılmasının baş verdiyi bir variantı istisna etmək mümkün deyil, lakin sistem dövlət nəzarətində qalır. O zaman dövlət şirkətlərinin hər biri ayrı- ayrı nazirliklərə tabe olmalıdır.AB -nin təcrübəsinə əsaslanaraq, ekspertlər müstəqil bir enerji tənzimləyici orqanın yaradılmasını hər hansı bir islahatın vacib bir hissəsi olaraq görürlər. Azərbaycanda belə bir tənzimləyici 2018 -ci ilin dekabrında yaradılıb.
EU4Energy layihəsinin 40 ildən artıq təcrübəsi olan milli azərbaycanlı eksperti Vaqif Nəsibovun sözlərinə görə, Azərbaycanda yaradılan enerji tənzimləyicisi funksiyaların səmərəli həyata keçirilməsində kifayət qədər təcrübəyə malik olmadığı üçün Energetika Nazirliyinin tabeliyindədir. "Tənzimləyici haqqında qanun qəbul edildikdə, yeni orqanın bütün funksiyalarını, hüquq və vəzifələrini təyin edəcək" deyir. "İdeal olaraq, tənzimləyicinin qərarları nə hökumət, nə də enerji şirkətləri tərəfindən etiraz edilməməlidir, yalnız məhkəmə orqanı bunu bacarmalıdır."
Azərbaycan üçün uyğun model
Azərbaycan elektrik sektorunun nüanslarını nəzərə alan TAIEX mütəxəssisləri İrlandiya və Baltikyanı ölkələrin təcrübəsinin ölkə üçün faydalı istinad nöqtələri ola biləcəyini düşünürlər.Estoniya Rəqabət Təşkilatının baş direktoru və TAIEX mütəxəssislərindən biri Märt Ots deyir: "Azərbaycan qonşu ölkələrlə əməkdaşlıq etsə də, kifayət qədər təcrid olunmuş elektrik sisteminə malikdir və elektrik enerjisi istehsalında əsasən öz mənbələrinə güvənir". "İrlandiya da digər AB Üzv Dövlətləri ilə sinxronlaşdırılmır və təcrid olunmuş bir sistemi təmsil edir." Ots'a görə, İrlandiya üçün transformasiya dövründə ən çətin şey sinxron elektrik sistemini inkişaf etdirmək və tətbiq etmək və lazım gələrsə, yalnız öz mənbələrinə güvənmək idi. Ekspert hesab edir ki, Azərbaycanda da oxşar vəziyyət var.
Azərbaycan Baltikyanı ölkələrlə - Estoniya, Latviya və Litva ilə - ortaq bir sovet keçmişi ilə əlaqədardır və buna görə də strateji istehsal sektorları üçün oxşar idarəetmə sistemlərinə malikdir. Baltikyanı ölkələrin əsas vəzifəsi addım-addım islahat prosesləri ilə bazarlarını açmaq idi.
Enerji Birliyinin aparıcı hüquqşünası Rozeta Karova hesab edir ki, Azərbaycan üçün konkret Aİ ölkəsinin xüsusi modelinə riayət etməmək, bazarın liberallaşdırılması sahəsində AB qanunvericiliyini ən əsaslarından başlayaraq öyrənmək daha faydalı olar. Bununla belə, o, diqqətli olmağı tövsiyə edir, çünki AB ölkələrinin hədəflərinin hamısı Azərbaycan üçün uyğun və ya bu mərhələdə ölkə üçün zəruri deyildir. Xüsusilə Avropada müvəffəqiyyətli olmadığı sübut edilmiş tək bir alıcı modelindən çəkinməli və pərakəndə satış bazarının potensial olaraq tədricən açılması ilə birlikdə ikitərəfli bazar modelini topdan satış səviyyəsində inkişaf etdirməlidir.
Azərbaycan üçün risklər
Azərbaycan Konstitusiyasının bir bəndində deyilir ki, ölkə iqtisadiyyatı bazar prinsiplərinə əsaslanmalıdır. İslahatlardan qorxmamalıyıq. Heç bir risk daşımırlar. Əksinə, hazırda ölkədə elektrik sektorunun işləməsi üçün təsirli bir model olmadığı zaman risklər yüksəkdir .
Belə təbii sərvətləri olan bir ölkənin 2018-ci ildə iki gün ərzində ciddi elektrik kəsilməsi yaşaması qəbuledilməzdir. Bakıya və digər böyük şəhərlərə elektrik enerjisinin verilməsinin kəsənilməsinə səbəb Mingəçevir İES-də baş verən qəza idi. Bu, çoxlu insanın metro tunellərində sıxışmasına nəqliyyat sisteminin sıradan çıxmasına səbəb oldu. İki günlük fasilə də böyük şirkətlər və dövlət üçün böyük itkilərə səbəb oldu.
İslahatların düzgün aparılması ilə açıq bazara keçid istehlakçıların xərclərinin artması ilə nəticələnə bilməz. Ölkəyə gələcək yeni texnologiyalar xərcləri, xüsusi yanacaq istehlakını və şəbəkə itkilərini azaltacaqdır.Tariflərin qaldırılmasından danışmağa heç bir səbəb yoxdur, çünki təsirli texnologiyalar artıq xərcləri azaltmaq üçün hazırlanmışdır. Lakin buna baxmayaraq yenə də tariflər qalxmışdır. Qeyd etdiyim kimi, resursu bu qədər bol olan bir ölkə üçün bu qədər yüksək tariflər qəbuledilməzdir. Bunun da sadecə 1 səbəbi vardır – düzgün idarəetmə modelinin tətbiq olunmaması. Təbii ki bu problemləri qaldırmağın tək yolu bu sahədə əsaslı islahatların keçirilməsidir. Elektrik bazarında böyük bir islahat xarici investisiyaların cəlb olunmasına, sektorun davamlılığının təmin olunmasına, bütün elektrik infrastrukturunun modernləşdirilməsinə, resurslardan səmərəli istifadənin təmin edilməsinə, təchizatın təhlükəsizliyinin və etibarlılığının təmin olunmasına və tarif artımlarından qorunmağa kömək edə bilər. Bir idarəetmə modelindən digərinə keçid dövrü 20 ilə qədər davam edə bilər. Nə qədər tez başlasaq, nəticəni bir o qədər tez alarıq.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 8 oktyabr 2014 -cü il tarixli, 288 nömrəli "Sənaye məhəllələrinin yaradılması və fəaliyyətinin təşkili haqqında" sərəncamı[5] ilə müəyyən edilmişdir. Sənaye məhəllələrinin yaradılmasında əsas məqsəd sənayedə fəaliyyət göstərən kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı üçün əlverişli şəraitin yaradılması və istehsal və xidmət sahələrində məşğulluğun artırılmasıdır. Fərmanda sənaye bölgələrinin sahibkarlıq fəaliyyəti üçün lazım olan infrastruktur üçün bir sahə olduğu və bu rayonların kiçik və orta sahibkarlıq tərəfindən mal istehsalı üçün istifadə edildiyi müəyyən edilmişdir. Sənaye rayonlarının infrastruktur xərclərinin azaldılması, əməkdaşlığın gücləndirilməsi, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı və s. Baxımından böyük əhəmiyyəti var. Hazırda Azərbaycan Respublikasının Neftçala, Masallı, Hacıqabul və Sabirabad rayonlarında sənaye məhəllələri fəaliyyətini davam etdirir.
Vətən Müharibəsi nəticəsində 30 ilə yaxın işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsi Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafına yol açdı və əlverişli şərait yaratdı. Azad edilmiş ərazilərin sənaye potensialı yüksəkdir. Zəngin su təchizatı, elektrik enerjisi, zəngin minerallar və sənaye istirahət imkanları azad edilmiş ərazilərin sənaye potensialının əsasını təşkil edir. Bu amillər göstərir ki, azad edilmiş ərazilərin sənaye potensialı növbəti illərdə ölkə iqtisadiyyatına dəyər qatacaq.
Ümumiyyətlə, Azərbaycan sənayesindəki problemlərin həlli üçün müxtəlif ölkələrin təcrübəsindən istifadə etmək olar. Lakin burda əsas məqam bu siyasətləri ölkəmizə tətbiq edərkən daxili şəraiti nəzərə almaq mütləqdir. Gəlin bu siyasətlərin bir neçəsinə nəzər salaq:
•Qeyri-neft sektoruna artan sərmayə cəlb etmək üçün investisiyaların nəticələri və səmərəliliyi yaxından izlənilməli, bürokratik əngəllər aradan qaldırılmalı və məhkəmələrin müstəqilliyi artırılmalıdır.
•ÜDM -in artım templərinin neft hasilatından və neft qiymətlərindən asılılığı azaldılmalıdır. Kiçik və orta sahibkarlıq inkişaf etdirilməli, iqtisadiyyat şaxələndirilməlidir
•Xarici bazarlarda rəqabət aparan və ölkəyə ixrac gəlirləri gətirən bir məhsul və ya xidmət istehsal etmək qabiliyyətinə malik alternativ bir sənaye və ya xidmət sahəsi müəyyən edilməli və inkişaf etdirilməlidir. Bu sahələrə ən azı fəaliyyətə başladıqları ilk ildə dövlət dəstəyi verilməlidir.
•Korrupsiyaya qarşı mübarizə idarəsinin səlahiyyətləri artırılaraq inhisar və haqsız rəqabətlə mübarizə gücləndirilməli və prioritetləşdirilməlidir.
•Kiçik və orta sahibkarlar üçün əlavə fondlara çıxış artırılmalıdır
•Müəssisə şirkətlərinin və investisiya fondlarının fəaliyyəti dəstəklənməli və banklar vergi güzəştləri təmin etməklə ənənəvi xidmətlərə əlavə olaraq kredit və depozit xidmətləri kimi fərqli xidmətlər göstərməyə həvəsləndirilməlidir.
•Ölkədə, xüsusən bölgələrdə, biznes inkubatorları, sahibkarlara biznesin idarə edilməsi bacarıqlarını artırmaq üçün pulsuz hüquqi və iqtisadi məsləhətlər verən mərkəzlər yaradılmalı və hər mərkəzin təlim və seminarlarına qatıla biləcək xarici mütəxəssisləri cəlb etməlidir.
•Vergi orqanları tərəfindən sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı aparılan qanunsuz yoxlamaların sayı azaldılmalıdır. Bu yoxlamaları izləyən bir mərkəz yaradılmalı, Vergilər Nazirliyi tərəfindən göstərilən elektron xidmətlərin sayı və keyfiyyəti artırılmalıdır.
•Neft Fondundan dövlət büdcəsinə köçürülən vəsaitlərin həcmi optimal səviyyəyə endirilməli və həmin transfertlərin səviyyəsinə müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edilməlidir.
•Müəllimlərə və tibb işçilərinə xarici universitetlərdə təhsil verilərək təhsilin və səhiyyə sistemlərinin keyfiyyəti artırılmalıdır. Sonradan, internet və inteqrasiya olunmuş tədris metodologiyasının genişləndirilməsi də daxil olmaqla, orta məktəblərin və universitetlərin imkanları gücləndirilməlidir.
Rəhimova Türkan Fuad qızı
İqtisadiyyat fakültəsi "Sənayenin təşkili və idarə olunması ixtisası"
Qrup 171
Ədəbiyyat siyahısı :
1.https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/106/985...
3.https://www.iea.org/programmes/eu4energy
4.https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/ten...
5.https://president.az/articles/12124
6.https://cesd.az/new/?tag=cesd-research-group
7.https://economy.gov.az/regions/state-programs/
8.https://www.euneighbours.eu/en/east-south/stay-inf... assistance-and-information-exchange-0
Şərhlər