Rəsul Mirhəşimli
İnsan cəmiyyətində hər kəsin özünəməxsus yeri, düşüncəsi, mənəvi dünyası və ifadə imkanları var. İnsanları bir-birindən fərqləndirən fiziki xüsusiyyətlər onların mənəvi dəyərini, şəxsiyyətini və cəmiyyət qarşısındakı mövqeyini müəyyənləşdirməməlidir. Təəssüf ki, müasir dünyada inklüzivlik, bərabər imkanlar və əlilliyi olan şəxslərin ictimai həyata inteqrasiyası haqqında çox danışıldığı halda, bu prinsiplərin gündəlik həyatda tətbiqində hələ də ciddi problemlər qalmaqdadır. Xüsusilə eşitmə məhdudiyyətli insanların dini biliklərə yiyələnməsi, ibadətlərdə iştirak etməsi və dini icmaların həyatına qoşulması məsələsi cəmiyyətin mənəvi yetkinliyini göstərən mühüm meyarlardan biridir.
İslamın insan haqqında təsəvvürü onun fiziki imkanları üzərində deyil, mənəvi keyfiyyətləri, niyyəti və əməlləri üzərində qurulub. Qurani-Kərimin “Hucurat” surəsinin 13-cü ayəsində insanların bir kişi və bir qadından yaradıldığı, müxtəlif xalqlara və qəbilələrə ayrılmasının isə bir-birini tanımaq məqsədi daşıdığı bildirilir. Ayənin sonunda Allah yanında ən üstün olanın ən təqvalı insan olduğu vurğulanır. Bu yanaşma insanları zahiri xüsusiyyətlərinə görə fərqləndirməyin dini baxımdan əsaslı olmadığını göstərir. İsra surəsinin 70-ci ayəsində isə Adəm övladının hörmətli və dəyərli yaradıldığı bəyan edilir. Deməli, insanın ləyaqəti onun eşitmə, danışma, görmə və ya hərəkət imkanları ilə ölçülə bilməz.
İslam tarixində ünsiyyətin yalnız şifahi nitqlə məhdudlaşmadığını göstərən nümunələr mövcuddur. Qurani-Kərimin “Məryəm” surəsinin 10-11-ci ayələrində Zəkəriyyə peyğəmbərin müəyyən müddət insanlarla danışa bilmədiyi zaman onlara işarə ilə müraciət etməsindən bəhs olunur. Bu hadisə işarənin insanlar arasında mənanın çatdırılması üçün qəbul edilən ünsiyyət vasitəsi olduğunu göstərir. Orta əsrlərdə İslam hüquqşünaslarının nitq qabiliyyəti olmayan şəxslərin işarələrini hüquqi iradənin ifadəsi kimi qəbul etməsi də diqqətəlayiqdir. XII əsr alimlərindən Bürhanəddin əl-Mərğinani özünün məşhur “əl-Hidayə” əsərində aydın və hamı tərəfindən anlaşılan işarələrin müəyyən hüquqi hallarda sözün yerini tuta bilməsini izah edirdi. Osmanlı dövrünün hüquqi və ictimai sənədlərində də eşitmə və nitq məhdudiyyətli şəxslərin ünsiyyət imkanlarına dair məlumatlara rast gəlinir.
Bütün bunlar göstərir ki, işarət dili müasir dövrün texnoloji və sosial yeniliklərindən biri kimi deyil, insanın ünsiyyət ehtiyacından doğan təbii ifadə vasitəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Onun dini maarifləndirmədə tətbiqi isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki dini bilik yalnız mətnin oxunması və ya moizənin dinlənilməsi ilə məhdudlaşmır. İnsan eşitdiyini, oxuduğunu və ya ona işarələrlə çatdırılan məlumatı anlamalı, onun mənəvi məzmununu dərk etməlidir. Eşitmə məhdudiyyətli şəxsin dini söhbətlərdən, xütbələrdən və maarifləndirici tədbirlərdən kənarda qalması onun dini həyata bərabərhüquqlu iştirak imkanlarını məhdudlaşdırır.
Bu baxımdan, Qurani-Kərimin məna və təfsirlərinin Azərbaycan işarət dilinə çevrilməsi mühüm maarifçilik və sosial məsuliyyət məsələsidir. Lakin burada ciddi elmi və dini yanaşma tələb olunur. Müqəddəs mətnin ərəb dilindəki orijinalı ilə onun tərcüməsi və təfsiri arasında fərq qorunmalıdır. İşarət dilinə çevrilən məzmunun Qurani-Kərimin özünün deyil, ayələrin mənasının tərcüməsi və izahı olduğu aydın şəkildə bildirilməlidir. Dini terminlərin, məcazi ifadələrin və çoxqatlı mənaların düzgün çatdırılması üçün tərcümə prosesində ilahiyyatçılar, ərəb dili mütəxəssisləri və peşəkar işarət dili tərcüməçiləri birlikdə çalışmalıdırlar. Əks halda, bir ifadənin yanlış anlaşılması dini məzmunun təhrifinə səbəb ola bilər.
Dini terminlərin Azərbaycan işarət dilində qarşılığının müəyyənləşdirilməsi də diqqət tələb edən məsələlərdəndir. Namaz, təqva, tövhid, səcdə, zəkat, təvəkkül və digər anlayışların yalnız sözbəsöz tərcüməsi onların məzmununu tam ifadə etməyə bilər. Bu səbəbdən dini terminologiyanın sistemləşdirilməsi, vahid işarələrin formalaşdırılması və müvafiq izahlı lüğətin hazırlanması vacibdir. Belə bir təşəbbüs yalnız dini biliklərin yayılmasına deyil, Azərbaycan işarət dilinin terminoloji imkanlarının inkişafına da xidmət edə bilər.
İbadətlərlə bağlı məsələlərdə də eşitmə və nitq məhdudiyyətli insanların fərdi vəziyyəti nəzərə alınmalıdır. İslam hüququnda insanın imkanları və üzrlü vəziyyəti dini öhdəliklərin müəyyənləşdirilməsində mühüm prinsip hesab olunur. “Bəqərə” surəsinin 286-cı ayəsində Allahın heç kəsə gücü çatdığından artıq yük yükləmədiyi bildirilir. Bu ayə dini hökmlərin tətbiqində insanın imkanlarının nəzərə alınmasının əhəmiyyətini ortaya qoyur. Nitq qabiliyyəti olmayan şəxsin ibadət zamanı şifahi ifadə imkanının olmaması onun ibadət hüququnu aradan qaldırmır. Fiqh alimləri bu məsələdə işarələrdən istifadəyə, bəzi ibadət formalarının icrasına və şifahi tələblərin tətbiqinə dair müxtəlif hökmlər irəli sürüblər.
Eşitmə məhdudiyyətli şəxslər namazda oxunan surə və duaları öyrənmək üçün yazılı mətnlərdən, ərəb əlifbasının vizual tədrisindən, işarət dilində izahlardan və uyğunlaşdırılmış təlim materiallarından istifadə edə bilərlər. Burada əsas məqsəd onların dini bilikləri müstəqil şəkildə əldə etməsinə şərait yaratmaqdır. Məscidlərdə cümə xütbələrinin və dini moizələrin işarət dilinə tərcüməsi də bu baxımdan mühüm addımdır. İbadət məkanının qapısının hər kəs üçün açıq olması kifayət deyil, təqdim olunan dini biliklərin də hər kəs üçün anlaşıqlı olması vacibdir.
Şərq mütəfəkkirlərinin insanlıq haqqında düşüncələri bu məsələyə daha geniş mənəvi çərçivədən yanaşmağa imkan verir. XIII əsrin böyük fars şairi Sədi Şirazi “Gülüstan” əsərində insanları vahid bədənin üzvlərinə bənzədir və bir üzvün ağrısının digərlərinə də təsir etdiyini bildirir. Onun məşhur fikrinin mahiyyəti budur ki, başqalarının əzabına biganə qalan insan həqiqi insanlıq dəyərindən uzaqlaşır. Bu düşüncə eşitmə məhdudiyyətli insanlara münasibətdə də cəmiyyətin üzərinə mənəvi məsuliyyət qoyur. Əgər bir insan dini moizəni anlaya bilmirsə, problem onun fərdi xüsusiyyətində deyil, həmin moizənin ona çatdırılması üçün imkan yaradılmamasındadır.
Əl-Farabinin fəzilətli cəmiyyət haqqında düşüncələri də bu mövzu ilə səsləşir. Filosofun “Fəzilətli şəhər” əsərində insanların xoşbəxtliyə çatmaq üçün qarşılıqlı yardımlaşmasına xüsusi əhəmiyyət verilir. Bu yanaşmadan çıxış etsək, sağlam və inklüziv cəmiyyət yalnız ayrı-ayrı şəxslərin uğurları ilə deyil, hər bir üzvünün inkişafı üçün yaratdığı imkanlarla qiymətləndirilməlidir. Eşitmə məhdudiyyətli insanın dini bilik əldə etməsi üçün tərcüməçi, vizual material və uyğun kommunikasiya mühiti yaratmaq xeyriyyəçilikdən daha geniş məna daşıyır. Bu, insan hüququna, ləyaqətinə və ictimai ədalətə hörmətin ifadəsidir.
Azərbaycanda bu sahədə görüləcək işlər kifayət qədər çoxdur. Dini qurumlarla işarət dili mütəxəssisləri arasında əməkdaşlıq genişləndirilməli, məscidlərdə dini tədbirlərin tərcüməsi üçün hazırlıqlı mütəxəssislər yetişdirilməli, televiziya proqramlarında və rəqəmsal platformalarda işarət dili ilə dini maarifləndirici materialların hazırlanması təşviq olunmalıdır. Eyni zamanda, din xadimlərinin işarət dili üzrə ilkin biliklərə yiyələnməsi onların müxtəlif sosial qruplarla ünsiyyət imkanlarını genişləndirə bilər. Eşitmə məhdudiyyətli şəxslərin dini suallarını ünvanlaya biləcəkləri əlçatan məsləhət və müraciət mexanizmlərinin yaradılması da vacibdir.
Bu məsələdə ən mühüm şərtlərdən biri eşitmə məhdudiyyətli insanların özlərinin qərarların hazırlanmasında iştirak etməsidir. Onlar üçün hansı dini terminlərin daha anlaşıqlı olduğunu, hansı tərcümə üsullarının effektivliyini və hansı maarifləndirmə vasitələrinə ehtiyac duyulduğunu ən yaxşı elə həmin icmanın üzvləri ifadə edə bilərlər. Buna görə də layihələr yalnız onların adından deyil, onların iştirakı ilə hazırlanmalıdır.
İslamın mərhəmət, ədalət və qardaşlıq çağırışı sadəcə gözəl dini ifadələr kimi yadda qalmamalıdır. Bu prinsiplər gündəlik münasibətlərdə, ictimai qərarlarda və dini fəaliyyətlərdə öz əksini tapmalıdır. İnsanları dinləmək yalnız səsləri eşitmək deyil, onların ehtiyaclarını anlamaq, fikirlərinə hörmət etmək və özlərini ifadə etmələri üçün şərait yaratmaqdır. Bəzən cəmiyyətin mənəvi səviyyəsini onun nə qədər danışması deyil, danışa bilməyən və ya eşidə bilməyən insanlarla necə ünsiyyət qurması müəyyən edir.
Dini maarifləndirmənin işarət dili vasitəsilə əlçatan olması da məhz bu mənəvi məsuliyyətin təzahürüdür. Çünki Allah qarşısında insanın dəyərini fiziki imkanları ilə ölçməyən bir dinin ardıcılları cəmiyyətdə də heç kəsi ünsiyyət, bilik və ibadət imkanlarından məhrum etməməlidirlər. İslamın mərhəmət çağırışına sadiqlik yalnız bu prinsipləri söyləməklə deyil, onları həyatın bütün sahələrində gerçəkləşdirməklə mümkündür.
AzPolitika.info
Şərhlər