Rəsul Mirhəşimli
Dil insanın yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də milli kimliyinin, tarixi yaddaşının və mənsub olduğu mədəniyyətin əsas dayaqlarından biridir. İnsan öz ana dilində düşünür, duyğularını ifadə edir, dünyanı dərk edir və gələcək nəsillərə mənəvi irs ötürür. Bu baxımdan ana dilində təhsil almaq hüququna məhdudiyyət qoyulması ayrı-ayrı sözlərin işlədilməsinə qadağa qoymaqdan daha geniş məna daşıyır. Belə məhdudiyyətlər zaman keçdikcə dilin ictimai mövqeyinə, onun elmi və ədəbi imkanlarına, nəhayət, həmin dildə danışan insanların milli kimlik şüuruna təsir göstərir. İranda yaşayan Azərbaycan türklərinin ana dilində təhsil almaq hüququ ətrafında yaranmış vəziyyət də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir.
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən 55 qeyri-hökumət təşkilatının nümayəndəsinin İran prezidenti Məsud Pezeşkiana ünvanladığı müraciət uzun illərdir həllini gözləyən bir məsələyə yenidən diqqət çəkir. İranda yaşayan azərbaycanlılar nə üçün öz ana dillərində sistemli təhsil imkanlarından məhrum edilməlidirlər? Bu sualın cavabı təkcə İranın daxili siyasəti ilə bağlı deyil, həm də insan hüquqlarına, milli azlıqların hüquqi təminatlarına və çoxmillətli cəmiyyətdə bərabərliyin necə başa düşülməsinə münasibəti üzə çıxarır.
İranda Azərbaycan türklərinin sayının 40 milyondan çox olduğu hər kəsə məlumdur. Bu ölkədə milli çoxluq olan Azərbaycan türklərinin dilinin təhsil sistemində lazımi səviyyədə təmsil olunmaması adi inzibati məsələ sayıla bilməz. Söhbət milyonlarla insanın gündəlik həyatında istifadə etdiyi dilin məktəb, elm və rəsmi bilik istehsalı sahələrində hansı mövqeyə malik olmasından gedir.
İranın dil siyasəti ilə bağlı müzakirələrdə tez-tez dövlətin ərazi bütövlüyü, vahid milli kimlik və fars dilinin ümumi ünsiyyət vasitəsi kimi rolu önə çəkilir. Əlbəttə, ölkənin bütün vətəndaşlarının ortaq dövlət dilini bilməsi təbii ehtiyacdır. Lakin dövlət dilinin öyrənilməsi ilə digər xalqların ana dilində təhsil almaq imkanlarının məhdudlaşdırılması arasında ciddi fərq var. Bir dili öyrənmək digər dildən imtina etmək demək deyil. Çoxdilli cəmiyyətlərdə dövlət dilini mənimsəməklə ana dilini qorumaq bir-birini istisna edən deyil, tamamlayan proseslərdir.
Əsas problem də burada ortaya çıxır, fars dilinin dövlət və təhsil həyatındakı mövqeyi Azərbaycan türkcəsinin məktəb və akademik mühitdə inkişafı hesabına qorunmalı deyil. Əgər bir xalqın uşaqları öz ana dillərində dərslik oxumaq, elmi anlayışları həmin dildə mənimsəmək, ədəbi dilin qaydalarını öyrənmək və yazılı nitq vərdişlərini inkişaf etdirmək imkanından məhrum edilirsə, bu, dillər arasında bərabər rəqabət şəraiti yaratmır. Bir dil bütün institusional imkanlarla dəstəkləndiyi halda, digəri əsasən ailə və gündəlik ünsiyyət mühitinə sıxışdırılırsa, nəticədə yaranan fərqi yalnız təbii dil inkişafı ilə izah etmək mümkün deyil.
Azərbaycan türkcəsinin İranda məktəb təhsilinin əsas dili kimi istifadə edilməməsi onun ədəbi normalarının mənimsənilməsinə də təsir göstərir. İnsan ana dilində danışa bilər, ancaq bu, həmin dildə sərbəst yazmaq, elmi mətn hazırlamaq, mürəkkəb fikirləri ifadə etmək və terminoloji bazadan istifadə etmək bacarığının avtomatik formalaşması demək deyil. Ədəbi dil təhsil, mütaliə, yazı mədəniyyəti və ictimai ünsiyyət vasitəsilə inkişaf edir. Bu imkanlar məhdud olduqda danışıq dili ilə yazılı dil arasındakı məsafə genişlənir, yeni nəsillərin ana dilində bilik əldə etmək imkanları zəifləyir.
Burada məsələ Azərbaycan türkcəsinin fars dilindən sözlər qəbul etməsi deyil. Dillər tarix boyu bir-birindən sözlər götürüb, qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşib. Problem ana dilinin öz təbii inkişaf imkanlarından məhrum olması, onun təhsil və elm dili kimi işlənməsinin məhdudlaşdırılmasıdır. Dilin inkişafı üçün yalnız evdə danışılması kifayət etmir, onun məktəbdə, universitetdə, kitabxanada, mətbuatda və elmi mühitdə də yaşaması lazımdır. Bu sahələrdən kənarda qalan dilin imkanları isə tədricən darala bilər.
Məsələnin hüquqi tərəfi də ayrıca diqqət tələb edir. İran Konstitusiyasının 15-ci maddəsi fars dilini və əlifbasını rəsmi dil və yazı sistemi kimi müəyyənləşdirməklə yanaşı, regional və tayfa dillərinin mətbuatda və kütləvi informasiya vasitələrində istifadəsinə, habelə məktəblərdə onların ədəbiyyatının tədrisinə imkan verir. Deməli, ana dilinin qorunması məsələsi İranın hüquqi çərçivəsində tamamilə kənar və yad tələb deyil. Bununla belə, həmin maddədə regional dillərdə bütün fənlərin tədrisini və ya ana dilində tam orta təhsili açıq şəkildə təmin edən ümumi müddəanın olmaması hüquqi mübahisələrin əsas mövzularından biridir.
Konstitusiyada müəyyən imkanların nəzərdə tutulması ilə onların praktikada necə həyata keçirilməsi arasında fərq var. Hüquq yalnız sənəddə yazıldığı üçün gerçəkləşmir, onun işləməsi üçün qanunvericilik, təhsil proqramları, müəllim hazırlığı, dərsliklər və institusional təminat lazımdır. Azərbaycan türkcəsinin məktəblərdə sistemli şəkildə tədrisi və təhsil vasitəsi kimi inkişaf etdirilməsi istiqamətində konkret addımlar atılmadıqca, hüquqi müddəaların mövcudluğu cəmiyyətdəki narazılığı aradan qaldırmayacaq.
İranda yaşayan erməni icmasının öz dilində təhsil imkanlarının mövcudluğu ilə Azərbaycan türklərinin qarşılaşdığı məhdudiyyətlər arasında müqayisə aparılması da bu səbəbdən əhəmiyyətlidir. Burada əsas məqsəd bir icmanın hüquqlarını digərinə qarşı qoymaq deyil. Əksinə, hər hansı etnik və dini icmanın dil və mədəniyyət hüquqlarından istifadə etməsi müsbət haldır və bu imkanların genişlənməsi alqışlanmalıdır. Ancaq bir icmanın öz dilində təhsil ala bilməsi digər böyük bir icmanın eyni hüquqdan niyə lazımi səviyyədə yararlana bilmədiyi barədə sualları da qaçılmaz edir.
Əgər dövlət müxtəlif icmaların dil və mədəniyyət hüquqlarını tanıyırsa, bu hüquqların tətbiqində şəffaf və əsaslandırılmış meyarlar olmalıdır. Əhalinin sayının çoxluğu öz-özlüyündə hüquqların təminatına zəmanət vermir, azlıqda olmaq da həmin hüquqlardan istifadəni mümkünsüz etməməlidir. Bərabərliyin mahiyyəti insanların etnik mənsubiyyətinə görə fərqli münasibətlə üzləşməməsidir. Azərbaycan türklərinin ana dilində təhsil tələbi də başqa xalqların hüquqlarını məhdudlaşdırmaq deyil, öz hüquqlarından istifadə etmək istəyidir.
Bu məsələnin siyasi tərəfini daha da mürəkkəbləşdirən amillərdən biri Azərbaycan türklərinin milli kimlik və mədəni irs məsələlərinə həssas münasibətidir. Dil hüquqlarının təmin edilməməsi cəmiyyətdə narazılıq yaradır, narazılığın uzun müddət davam etməsi isə dövlətlə vətəndaşlar arasındakı etimadı zəiflədə bilər. Dövlətin belə tələblərə yalnız təhlükəsizlik və siyasi sabitlik prizmasından yanaşması problemin mahiyyətini dəyişmir.
Təbrizin “Traktor” futbol klubu ətrafında yaranan mübahisələr də bu geniş mənzərənin ictimai-siyasi tərəfini göstərir. Güclü azarkeş bazasına malik olan klub Azərbaycan türkləri üçün yalnız idman komandası deyil, həm də regional mənsubiyyətin və kollektiv kimliyin ifadə vasitələrindən biridir. “Traktor”un tribunalarında səslənən şüarlar, azarkeşlərin dil və mədəniyyətlə bağlı tələbləri, komandanın oyunlarının yaratdığı ictimai fəallıq idmanın bəzən siyasi və sosial məsələlərin müzakirə meydanına çevrildiyini göstərir.
Klubun İran çempionatından uzaqlaşdırıla biləcəyi barədə narahatlıqlar da bu kontekstdə diqqət çəkir. Bununla belə, belə bir qərarın qəbul edildiyini və ya klubun yarışlardan kənarlaşdırılmasının rəsmən gündəmdə olduğunu təsdiqləyən konkret fakt olmadan bu ehtimalı baş vermiş hadisə kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Məsələnin özü isə daha geniş sual doğurur, idman klubları və onların azarkeşləri milli kimliklərini ifadə etdiklərinə görə təzyiqlərlə üzləşirlərmi, yoxsa qaydalar hamıya bərabər tətbiq olunur? Bu suala emosional mülahizələrlə deyil, faktlar, rəsmi qərarlar və şəffaf meyarlar əsasında cavab verilməlidir.
“Traktor”un taleyi ilə ana dilində təhsil məsələsi eyni hüquqi problem deyil. Ancaq hər ikisi Azərbaycan türklərinin ictimai həyatda öz kimliklərini necə ifadə edə bilməsi ilə bağlı müzakirələrin bir hissəsidir. Məktəbdə dilin tədrisi, mədəniyyətin qorunması, idman tribunalarında səslənən tələblər və ictimai fəallığa münasibət birlikdə nəzərdən keçirildikdə, milli kimliyin yalnız şəxsi və ailədaxili məsələ olmadığı aydın görünür. İnsanlar öz dillərini və mədəniyyətlərini ictimai mühitdə də yaşatmaq istəyirlər.
İran rəhbərliyinin qarşısında seçim əslində mürəkkəb deyil. Azərbaycan türkcəsinin tədrisinə şərait yaratmaq, ana dilində dərsliklərin hazırlanmasını təşviq etmək, müəllim hazırlığını təşkil etmək və universitetlərdə bu dilin elmi imkanlarını genişləndirmək ölkənin parçalanmasına aparan addımlar deyil. Əksinə, vətəndaşların hüquqlarına hörmət edən, mədəni müxtəlifliyi qəbul edən və cəmiyyətin bütün təbəqələrinin dövlətə aidlik hissini gücləndirən siyasət sosial sabitliyə xidmət edə bilər.
Ana dilində təhsil tələbinin cavabsız qalması isə problemin aradan qalxması demək deyil. Dil ailədə yaşamağa davam etsə də, məktəbdə və elmi mühitdə lazımi mövqeyə sahib olmadıqda gələcək nəsillərin onu yüksək səviyyədə mənimsəməsi çətinləşir. Bir neçə nəsil ərzində yaranan bu boşluğu sonradan qısa müddətdə aradan qaldırmaq da asan olmur. Buna görə ana dilinin tədrisi məsələsi yalnız bugünkü siyasi müzakirələrin deyil, gələcək nəsillərin mədəni və intellektual imkanlarının da mövzusudur.
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən 55 QHT nümayəndəsinin İran prezidentinə müraciəti də məhz bu səbəbdən əhəmiyyətlidir. Müraciətin əsas məğzi başqa bir ölkənin daxili işlərinə müdaxilə etməkdən daha çox, insanın ana dilində təhsil almaq hüququnun tanınmasına çağırışdır. Dövlət sərhədləri insan hüquqlarına dair müzakirələri dayandırmır. Hər bir ölkənin suverenliyi olduğu kimi, onun vətəndaşlarının da qanunlarla və beynəlxalq hüquqla qorunan hüquqları var.
İranın çoxmillətli quruluşu bu ölkəyə mədəni müxtəlifliyi qorumaq üçün geniş imkanlar verir. Bu imkanlardan istifadə etmək əvəzinə, Azərbaycan türkcəsinin təhsil sistemindəki mövqeyini məhdud saxlamaq cəmiyyətin mühüm bir hissəsinin haqlı suallarını cavabsız qoyur. Əgər dövlət bütün vətəndaşların bərabərliyini təmin etmək istəyirsə, ana dilində təhsil tələbini təhlükə kimi deyil, həllini gözləyən hüquqi və ictimai məsələ kimi qəbul etməlidir.
Çünki ana dilində təhsil imtiyaz deyil, insanın öz kimliyini qoruyaraq bilik əldə etmək imkanının ayrılmaz hissəsidir. Azərbaycan türklərinin tələbi də başqalarından üstün olmaq deyil, öz dillərində oxumaq, yazmaq, düşünmək və gələcək nəsillərə zəngin bir mədəni irs ötürmək hüququndan yararlanmaqdır. Bu hüququn təmin edilməsi İranın zəifliyi deyil, əksinə, vətəndaşlarına güvənən dövlət olmasının göstəricisi ola bilər. Dilə qoyulan məhdudiyyətlər isə onu danışan insanların yaddaşını və kimliyini aradan qaldırmır, sadəcə, dövlətin öz vətəndaşları ilə münasibətində yeni problemlərin yaranmasına zəmin hazırlayır.
AzPolitika.info
Şərhlər