İlham Əhmədov

Süni intellekt dövründə universitetlərinin reytinq metodologiyası

XXI əsrin üçüncü onilliyi ali təhsil sistemində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi xarakterizə olunur. Süni intellekt, böyük verilənlər, açıq elm, rəqəmsal transformasiya və qlobal elmi əməkdaşlıq universitetlərin fəaliyyət modelini kökündən dəyişdirməkdədir. Bu dəyişikliklər yalnız tədris və tədqiqat proseslərini deyil, həm də universitetlərin beynəlxalq qiymətləndirilmə və reytinqləndirilmə metodologiyasını yenidən nəzərdən keçirməyi zəruri edir.

Uzun illər ərzində beynəlxalq reytinq sistemləri, xüsusilə QS Quacquarelli Symonds, universitetlərin nüfuzunu qiymətləndirərkən akademik reputasiya sorğuları, işəgötürən rəyləri, beynəlxalqlaşma göstəriciləri və elmi məhsuldarlıq kimi meyarlara əsaslanmışdır. Lakin süni intellekt dövründə bu göstəricilərin bir hissəsinin etibarlılığı, obyektivliyi və manipulyasiya riskləri səbəbi ilə yenidən müzakirə obyektinə çevrilir.

"İnkişaf illüziyası"ndan real akademik keyfiyyətə keçid

Süni intellekt dövründə universitetlərin real inkişafını son illər bizim təcrübədə geniş yayılmış "inkişaf illüziyası"ndan necə fərqləndirmək olar?

Təhsildə rəqəmsal transformasiya prosesləri lider universitet, dünya səviyyəli universitet anlayışını da transformasiya edir. Bu səbəbdən QS reytinq şirkətinin universitetlərin reytinqləmə metodologiyasını ciddi şəkildə yeniləməsi təbiidir. Belə bir şəraitdə, yeni tələblərlə bəzi zəif universitetlərin elm və təhsil sahəsində heç bir ciddi irəliləyişləri olmadığı halda, əksinə daha da zəiflədiyi halda QS reytinq şirkətindən “məsləhət xidməti” alaraq (təbii ki, ödəniş əsasında) topa halında “irəliləməsi” (əsasən rəy sorğuları və faktları manipulyasiya edərək) yəqin ki, çətinləşəcək. Süni intellekt dövründə süni yollarla "inkişaf illüziyası" yaratmaq, ehtimal ki, mümkün olmayacaq.

"İnkişaf illüziyası"nın peşəkar menecerləri bu qədər pulları (söhbət milyonlardan gedir) bu agentliyin faydasız və manipulyativ “məsləhət xidməti”nə yönəltməkdənsə, öz universitetlərinin real inkişafına yönəltsəydilər daha doğru olmazdımı? Kimi aldadırıq? Bu sadə həqiqəti dərk etmək üçün dərin elmə ehtiyac da yoxdur.

Beynəlxalq reytinq sistemlərinin əsas funksiyası universitetlərin marketinqini aparmaq deyil, onların akademik fəaliyyətini müqayisə edilə bilən meyarlar əsasında qiymətləndirməkdir. Lakin hər bir reytinq metodologiyası müəyyən məhdudiyyətlərə malikdir. Xüsusilə reputasiya sorğularına əsaslanan indikatorlar subyektiv qiymətləndirmələrdən asılı olduğuna görə müxtəlif təsirlərə açıq ola bilər.

Universitetlərin beynəlxalq tanınması vacib göstəricidir, lakin bu göstərici həmişə elmi keyfiyyətlə tam üst-üstə düşmür. Buna görə də son illərdə beynəlxalq ekspertlər daha obyektiv, rəqəmsal iz buraxan və müstəqil şəkildə yoxlanıla bilən göstəricilərin payının artırılmasını zəruri hesab edirlər.

Süni intellekt reytinq fəlsəfəsini dəyişir

Süni intellekt yalnız universitetlərin fəaliyyətinə deyil, onların qiymətləndirilməsi metodologiyasına da təsir göstərir. Əvvəllər minlərlə göstəricinin əl ilə təhlili çətin idi. Bu səbəbdən qiymətləndirmədə ekspert rəyləri və sorğular mühüm yer tuturdu. Bu gün isə süni intellekt vasitəsilə elmi nəşrlərin keyfiyyəti və təsiri, sitatların dinamikası, beynəlxalq əməkdaşlıq şəbəkələri, patent aktivliyi, açıq elm platformalarındakı fəaliyyət, innovasiya layihələrinin nəticələri, məzunların əmək bazarındakı uğurları, universitet–sənaye əməkdaşlığının effektivliyi kimi məlumatlar real vaxt rejimində təhlil edilə bilər. Bu isə qiymətləndirməni daha çox faktlara, daha az subyektiv rəyə əsaslandırmaq imkanı yaradır.

"İnkişaf illüziyası" fenomeni

Ali təhsil siyasətində bəzən formal göstəricilərin yaxşılaşdırılması real akademik inkişafın əvəzi kimi təqdim olunur. Bunu "inkişaf illüziyası" adlandırmaq olar. Bu yanaşmanın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, iş enerjinin əhəmiyyətli hissəsi universitetin elmi və tədris potensialının gücləndirilməsinə deyil, xarici görünən nəticələrin yaxşılaşdırılmasına yönəlir. Belə hallarda diqqət imicin idarə olunmasına, marketinq kampaniyalarına, formal beynəlxalq görünürlüyün artırılmasına, qısamüddətli reytinq nəticələri kimi fəaliyyətlərə yönələ bilər. Halbuki uzunmüddətli akademik nüfuzun əsas mənbələri güclü professor-müəllim heyəti, yüksək keyfiyyətli tədqiqatlar, beynəlxalq səviyyəli doktorantura məktəbləri, innovasiya ekosistemi, elmi liderlik kimi amillərdir. Süni intellektin inkişafı məhz bu real göstəriciləri daha dəqiq ölçmək imkanını artırır.

Məsləhət xidmətləri və universitetlərin inkişaf strategiyası

Beynəlxalq reytinq sistemləri ilə işləmək və onların metodologiyasını öyrənmək universitetlər üçün faydalı ola bilər. Lakin metodologiyanı öyrənməklə metodologiyanın özünü inkişaf strategiyasına çevirmək eyni şey deyildir. Əgər universitetin əsas məqsədi yalnız reytinq mövqeyini yüksəltmək olarsa, o zaman risk yaranır ki, reytinq vasitəyə deyil, məqsədə çevrilsin. Əslində isə reytinq universitetin inkişafının nəticəsi olmalıdır, inkişafın özü deyil. Bu baxımdan universitetlərin maliyyə resurslarının prioritet bölgüsü xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Əgər böyük həcmdə vəsait yalnız reytinq göstəricilərinin yaxşılaşdırılmasına yönəldilirsə, elmi laboratoriyaların, tədqiqat infrastrukturlarının, doktorantura proqramlarının və akademik heyətin inkişafı ikinci plana keçir, uzunmüddətli perspektivdə davamlı nəticələr əldə etmək çətinləşir.

Süni intellekt manipulyasiya imkanlarını məhdudlaşdırır

Rəqəmsal transformasiya şəraitində universitetlər haqqında böyük həcmdə məlumat müxtəlif mənbələrdən avtomatik toplanır və təhlil olunur. Bu, bir sıra üstünlüklər yaradır: göstəricilər arasında uyğunsuzluqlar daha asan aşkarlanır, elmi fəaliyyətin dinamikası uzunmüddətli əsasda qiymətləndirilir, müxtəlif beynəlxalq məlumat bazalarının müqayisəsi mümkün olur, formal göstəricilərlə real nəticələr arasındakı fərqlər daha görünən olur. Nəticədə yalnız kommunikasiya və təqdimat vasitəsilə davamlı yüksək akademik nüfuz yaratmaq getdikcə çətinləşir.

Gələcəyin dünya səviyyəli universiteti necə olacaq?

Süni intellekt dövründə dünya səviyyəli universitet anlayışı da dəyişir. Belə universitet süni intellekti tədris, tədqiqat və idarəetməyə inteqrasiya edir, açıq elm prinsiplərinə əməl edir, ultidissiplinar tədqiqatları inkişaf etdirir, yüksək innovasiya potensialına malik olur, sənaye və cəmiyyətlə sıx əməkdaşlıq qurur, qlobal problemlərin həllinə elmi töhfə verir. Belə universitetlərin nüfuzu reklam kampaniyaları ilə deyil, yaratdıqları elmi və texnoloji dəyərlə formalaşır.

Azərbaycan universitetləri üçün strateji nəticələr

Azərbaycan universitetlərinin əsas məqsədi qısamüddətli reytinq yüksəlişini deyil, uzunmüddətli akademik transformasiyanı hədəfləməlidir. Bunun üçün tədqiqat universiteti modelinin inkişafı, beynəlxalq səviyyəli doktorantura proqramlarının gücləndirilməsi, süni intellekt əsaslı elmi laboratoriyaların yaradılması, patent və innovasiya fəaliyyətinin artırılması, akademik heyətin beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi, universitet idarəçiliyində məlumatlara əsaslanan qərarvermə sistemlərinin tətbiqi kimi məsələlər prioritet olmalıdır. Belə strategiya reytinq nəticələrinin də təbii şəkildə yaxşılaşmasına gətirib çıxara bilər.

Göründüyü kimi, süni intellekt dövrü universitetlərin yalnız fəaliyyət modelini deyil, onların qiymətləndirilməsi fəlsəfəsini də dəyişir. Reytinq sistemləri tədricən subyektiv reputasiya göstəricilərindən daha obyektiv, rəqəmsal şəkildə yoxlanıla bilən və davamlı akademik nəticələri əks etdirən indikatorlara üstünlük verməyə başlayırlar.

Bu şəraitdə "inkişaf illüziyası" yaratmaq əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çətin olacaq. Universitetlərin beynəlxalq nüfuzu marketinq strategiyalarından daha çox elmi məhsuldarlıq, innovasiya, insan kapitalı və cəmiyyətə real töhfə ilə müəyyən ediləcək.

Azərbaycan ali təhsil sistemi üçün əsas strateji nəticə resursların əsas hissəsi reytinq mövqeyinin qısamüddətli optimallaşdırılmasına deyil, universitetlərin fundamental inkişafına yönəldilməsi olmalıdır. Güclü laboratoriyalar, yüksək səviyyəli tədqiqatçılar, beynəlxalq əməkdaşlıq, innovasiya infrastrukturu və süni intellektin səmərəli tətbiqi olmadan dünya səviyyəli universitet qurmaq mümkün deyil.

Nəticə etibarilə, süni intellekt dövründə reytinq artıq məqsəd deyil, universitetin real akademik inkişafının və institusional yetkinliyinin obyektiv göstəricisinə çevrilməlidir. Məhz buna görə də gələcəyin universitetləri "reytinq üçün işləyən" deyil, elm, innovasiya və cəmiyyət üçün dəyər yaradan universitetlər olmalıdır. Dövlətin iqtisadi siyasəti də universitetlərdən bunu gözləyir. İndi ETN 20 il gecikmə ilə də olsa, PHŞ universitetlərimizin innovativ inkişaf strategiyasını təcili olaraq hazırlamalı və reallaşdırmalıdır.