Xaləddin İbrahimli,

professor

İnsan bəzən özünə aid olduğunu düşündüyü bir ağrının köklərini tapa bilmir. Həyatında hər şey qaydasında göründüyü halda səbəbini izah edə bilmədiyi qorxu yaşayır, fərqli insanlarla eyni münasibətləri təkrar edir və ailəsində illər əvvəl baş vermiş hadisələrin kölgəsindən çıxa bilmir. Sanki insanın hekayəsi yalnız doğulduğu gün başlamır; ondan əvvəl yaşamış insanların itkiləri, susqunluqları və yarımçıq qalmış taleləri də həmin həyata qarışır.

Son illərdə tez-tez eşitdiyimiz “ailə düzümü” anlayışı məhz bu düşüncədən doğur: insan yalnız ayrıca bir fərd deyil, mənsub olduğu ailə sisteminin də bir hissəsidir. Türkcədə aile dizimi, ingiliscədə family constellations, rus dilində isə семейные расстановки adlandırılan bu üsul insanın psixoloji və münasibət problemlərini ailə sistemi daxilində anlamağa çalışır.

Qrup şəklində keçirilən klassik seansda iştirakçı onu narahat edən məsələni qısaca ifadə edir və qrup üzvlərindən bəzilərini ailəsindəki şəxslərin təmsilçisi kimi seçir. Təmsilçilər məkanda müəyyən mövqelərdə yerləşdirilir. Onların bir-birinə yaxınlığı, uzaqlığı, baxışları və keçirdikləri hisslər ailədəki münasibətlərin simvolik görünüşü kimi şərh olunur. Fərdi seanslarda isə insanlar əvəzinə fiqurlardan və müxtəlif əşyalardan istifadə edilə bilər.

Bu, ailənin keçmişinin elmi üsulla bərpası deyil. Daha çox insanın ailəsi haqqında daxilində daşıdığı təsəvvürün səhnələşdirilməsidir. Sözlə ifadə edilə bilməyən münasibətlər məkan daxilində görünən formaya çevrilir.

Bugünkü ailə düzümü üsulunu alman terapevt Bert Hellinger formalaşdırmışdır. 1925-ci ildə doğulan Hellinger bir müddət katolik keşişi və missioner kimi Cənubi Afrikada yaşamış, sonralar psixoanaliz, geştalt terapiyası, psixodrama və ailə terapiyası ilə məşğul olmuşdur. O, 1970-ci illərin sonlarında başladığı çalışmalarını 1980-ci illərin sonlarında müstəqil üsula çevirmişdir. Hellingerin yanaşmasında psixodrama, ailə rekonstruksiyası, fenomenoloji fəlsəfə və Zulu icmasının ailə və əcdadlarla bağlı təsəvvürlərinin təsiri görünür.

Hellinger ailə daxilində aidiyyət, iyerarxiya və qarşılıqlı tarazlıq prinsiplərinin mövcud olduğunu düşünürdü. Onun fikrincə, ailədən kənarlaşdırılmış, unudulmuş və ya taleyi qəbul edilməmiş bir şəxsin yeri sonrakı nəsillərdən biri tərəfindən şüursuz şəkildə doldurula bilər. Bu fikir insanı cəlbedici bir sual qarşısında qoyur: bəlkə daşıdığım yükün hamısı mənə aid deyil? Lakin bir düşüncənin insana təsir etməsi onun elmi həqiqət olduğunu göstərmir.

Ailə tarixinin insanın psixoloji inkişafına təsir göstərməsi isə mübahisəsizdir. Uşaq valideynlərindən yalnız sözləri deyil, qorxuları, münasibət qurma tərzini və susmaq vərdişini də öyrənir. Müharibə, köç, yoxsulluq, zorakılıq və erkən itkilər sonrakı nəsillərin böyüdüyü mühitə təsir edə bilər. Ağır itki yaşamış ana həddindən artıq qoruyucu ola, onun uşağı isə dünyanı təhlükəli yer kimi qavramağı öyrənə bilər. Bu təsirin izahı üçün mistik qüvvə axtarmağa ehtiyac yoxdur; travmanın nəticələri ünsiyyət, davranış və tərbiyə vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülə bilər.

Ailə düzümünün faydası insanın münasibətlərinə kənardan baxmasına, ifadə edə bilmədiyi hissləri tanımasına və öz həyat hekayəsini yenidən düşünməsinə imkan verməsindədir. 2021-ci ildə yayımlanan sistematik icmalda on iki tədqiqatdan doqquzunda müsbət dəyişikliklər qeydə alınmışdır. Bununla belə, araşdırmaların ümumi elmi keyfiyyəti aşağı qiymətləndirilmişdir. Buna görə ailə düzümünün bəzi insanlara fayda verə biləcəyini söyləmək mümkündür, amma onu təsiri tam sübut edilmiş müalicə üsulu hesab etmək olmaz.

Metodun ən mübahisəli tərəfi təmsilçilərin hisslərinin ailənin keçmişi haqqında həqiqi məlumat kimi qəbul edilməsidir. Seans zamanı yaranan təsəvvürlər düşündürücü ola bilər, lakin onlar ailədə xəyanət, zorakılıq, gizli qohumluq və ya başqa bir hadisənin baş verdiyinə sübut deyil. Simvolik səhnə tarixi həqiqət kimi təqdim edilərsə, yanlış xatirələr və əsassız ittihamlar yarana bilər. Ağır depressiya, psixoz, intihar düşüncəsi və ciddi travma hallarında isə ailə düzümü peşəkar psixiatrik və psixoterapevtik yardımın əvəzi olmamalıdır.

Ailə düzümünü nə möcüzəvi həqiqət mənbəyi, nə də tamamilə mənasız mərasim saymaq lazımdır. O, düzgün sərhədlər daxilində ailə tariximizi düşünməyə kömək edən bir metafora ola bilər. Metafora qapı açır, amma hökm vermir.

Ailəmiz bizim ilk dünyamızdır, lakin son dünyamız olmaq məcburiyyətində deyil. Bizdən əvvəl başlayan hekayəni seçmirik. Onu necə davam etdirəcəyimiz barədə isə söz haqqımız vardır.