Azərbaycan məktəblərində dinlə bağlı ayrıca fənnin tədrisi zaman-zaman ictimai müzakirələrə səbəb olan mövzulardan biridir. Məktəblərdə dinlə bağlı fənnin tədrisi şagirdlərin dünyagörüşünə müsbət təsir göstərə bilərmi? Belə bir fənn tətbiq olunarsa, onun məzmunu və tədris proqramı necə formalaşdırılmalıdır?

Mövzu ilə bağlı “AzPolitika”ya açıqlama verən ilahiyyatçı Əkrəm Həsənov bildirib ki, ixtisasım olduğu üçün məktəblərdə dinin tədrisinin daha vacib olduğunu deyə bilərəm. Amma məsələ belədir ki, Azərbaycan məktəblərində dinlə bağlı ayrıca fənnin tədrisi məsələsi zaman-zaman müzakirəyə çıxarılsa da bu sahədə həddən artıq yanlış məzhəblərin, başqa siyasi məzhəblərin ölkəmizdə dini radikal formada təqdim etməsi bu məsələni kölgədə saxlayır. Hesab edirəm ki, bu məsələyə emosional yanaşmaq düzgün deyil. Burada iki fərqli anlayışı bir-birindən dəqiq ayırmaq lazımdır: dini tədris etmək və din haqqında elmi bilik vermək.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycan dünyəvi dövlətdir və dövlət məktəbində şagirdə müəyyən dini qəbul etdirmək, onu ibadətə yönəltmək və ya hər hansı məzhəbin dini baxışlarını aşılamaq doğru olmaz. Lakin dünyəvi dövlət olmaq din haqqında məlumatsız qalmaq demək də deyil: “Əksinə, müasir dünyada dinin cəmiyyətə, siyasətə, mədəniyyətə, ədəbiyyata, tarixə və insanların davranışlarına ciddi təsiri olduğu halda, gəncin din haqqında heç bir sistemli biliyə malik olmaması müəyyən mənada ciddi boşluq yaradır. Azərbaycanın “Dini etiqad azadlığı haqqında” qanunu da heç kəsin dini etiqad etməyə məcbur edilə bilməyəcəyini müəyyən edir. Eyni zamanda insanın dini öyrənmək hüququnu tanıyır. Deməli, burada söhbət məcburi etiqaddan yox, bilikdən gedə bilər. Mənim fikrimcə, məktəbdə ayrıca fənn olacaqsa, onun adı belə “Din”dən daha çox “Dinlər və dünyagörüşləri”, “Dinşünaslığa giriş” və ya “Din, mənəviyyat və cəmiyyət” kimi müəyyənləşdirilə bilər. Çünki məqsəd şagirdi hansısa dinin tərəfdarına çevirmək deyil, ona din hadisəsini anlamaq bacarığı qazandırmaqdır”.

Ə.Həsənov əlavə edib ki, bu, artıq dünyada da müzakirə olunan və tətbiq edilən yanaşmadır. Məsələn, Avropada din və qeyri-dini dünyagörüşlərinin məktəb təhsilində necə təqdim olunması ilə bağlı Avropa Şurasının xüsusi tövsiyələri mövcuddur. Burada məqsəd müxtəlif dinlər və qeyri-dini dünyagörüşləri haqqında bilik yaratmaq, qarşılıqlı anlaşmanı və mədəniyyətlərarası dialoq bacarığını inkişaf etdirməkdir: “İngiltərədə dini təhsil məktəbin kurikulumunda yer alır və dövlət məktəblərində RE, yəni Religious Education tədris olunur. Bununla yanaşı, valideynlərin müəyyən hallarda uşaqlarını bu dərslərdən çıxarmaq hüququ da mövcuddur. Şimali İrlandiyada isə hazırda dini təhsil proqramının yenilənməsi üzrə ictimai müzakirə aparılır. Təklif olunan yeni proqramın əsas prinsipləri xüsusilə diqqətəlayiqdir: obyektivlik, tənqidi yanaşma və plüralizm. Proqram yalnız xristianlığın tarix və mədəniyyətdəki rolunu deyil, digər dini və qeyri-dini dünyagörüşlərini də nəzərə almağı qarşıya məqsəd qoyur.

Yeni Zelandiyanın məktəb sistemində də maraqlı fərqləndirmə aparılır. Orada “dini təlim”, yəni konkret dini inancın öyrədilməsi ilə “din haqqında təhsil” bir-birindən ayrılır. Rəsmi yanaşmaya görə, din haqqında tədrisin məqsədi şagirdin başqasının dünyagörüşünü anlamasına kömək etməkdir, onun öz inancını müəyyənləşdirmək yox”.

İlahiyyatçı qeyd edib ki, bu yanaşma mənə görə Azərbaycan üçün də çox əhəmiyyətlidir. Çünki bizim əsas problemimiz bəzən dinin çoxluğu deyil, dini bilginin keyfiyyətsizliyidir: “Bu gün bir yeniyetmə din haqqında məlumatı məktəbdən sistemli şəkildə almırsa, həmin boşluğu internet, sosial şəbəkələr, təsadüfi videolar, müxtəlif dini səhifələr, bəzən də radikal və manipulyativ qruplar doldura bilər. 2023-cü ildə Azərbaycanda bu məsələ ilə bağlı aparılan ictimai müzakirələrdə də məhz belə arqumentlər səsləndirilmişdi. Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin açıqlamasında məktəbdə məqsədin din tədrisi deyil, dinlər haqqında ümumi biliklərin verilməsi ola biləcəyi vurğulanmış, yuxarı siniflərdən birində dinlər, tolerantlıq, multikulturalizm, milli-mənəvi dəyərlər, radikalizm və xurafatla bağlı seçmə fənn ideyası irəli sürülmüşdü. Mən bu yanaşmanı ümumi istiqamət etibarilə məntiqli hesab edirəm. Amma hesab edirəm ki, proqram daha da geniş və elmi hazırlanmalıdır. Çünki uşağa yalnız “İslam budur, xristianlıq budur, yəhudilik budur” deməklə dinşünaslıq öyrətmək olmaz. Şagird əvvəlcə din anlayışının özünü başa düşməlidir. Din nədir? İnam nədir? Vəhy nədir? Müqəddəs mətn nədir? Dini təcrübə necə formalaşır? Məzhəb nədir? Təriqət nədir? Dini radikalizm necə yaranır? Xurafatla din arasında hansı fərq var? Dini manipulyasiya necə həyata keçirilir? İnsan niyə müəyyən dini ideyalara inanır? Din tarix boyu cəmiyyətlərin inkişafına necə təsir göstərib? Bunlar uşağın gələcək həyatda qarşılaşacağı real suallardır. Üstəlik, bu yanaşma İslamın öz məntiqinə də zidd deyil. Quranda “De: Heç bilənlərlə bilməyənlər bir olarmı?” deyilir. Zümər surəsinin 9-cu ayəsində bilik və düşüncə xüsusi şəkildə önə çəkilir. Quranda başqa bir mühüm prinsip də var: “Dində məcburiyyət yoxdur.” Bəqərə surəsinin 256-cı ayəsi bunu açıq şəkildə ifadə edir. Bu ayəni məktəb məsələsinə tətbiq edərkən çox mühüm nəticəyə gəlirik. Dövlət uşağa iman seçdirməməlidir. Amma uşağın müxtəlif inanclar haqqında məlumatlı olmasına da mane olmamalıdır. Çünki məlumat vermək ilə məcbur etmək eyni şey deyil.

Quranın başqa bir prinsipinə də diqqət yetirmək lazımdır. Nəhl surəsinin 125-ci ayəsində insanlara hikmətlə, gözəl öyüdlə müraciət etmək və mübahisəni ən gözəl şəkildə aparmaq əmr edilir”.

Ə.Həsənov vurğulayıb ki, bu, əslində, məktəb təhsili üçün də çox ciddi metodoloji prinsipdir. Din haqqında dərs uşağa “sən belə düşünməlisən” deməməlidir. Ona “insanlar belə düşünürlər, bunun tarixi, fəlsəfi, dini və sosial əsasları bunlardır” deməlidir: “Xüsusilə hesab edirəm ki, belə bir fənnin əsas məqsədlərindən biri dini savadlılıq olmalıdır. Çünki dini savadsız insan yalnız dinə qarşı yanlış təsəvvürlərə düşmür. O, dini istismar edən şəxslərin də daha asan təsiri altına düşə bilər. Məsələn, şagird Quranla hədisin fərqini bilmirsə, səhih hədislə zəif və ya uydurma rəvayəti ayırd edə bilmirsə, məzhəblə dinin özünü eyniləşdirirsə, xurafatla dini hökmü bir-birindən seçə bilmirsə, sosial şəbəkədə qarşısına çıxan hər dini məlumatı həqiqət hesab edə bilər. Halbuki Peyğəmbərimizin elmə və dini anlayışa verdiyi əhəmiyyət çox böyükdür. Səhih Buxaridə “Allah bir kəsə xeyir diləyərsə, onu dində anlayış sahibi edər” məzmununda hədis nəql olunur.

Başqa bir səhih hədisdə isə Quranı öyrənən və öyrədənlərin fəziləti vurğulanır.

Buradan belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, dövlət məktəbi dini məktəbə çevrilməlidir. Əksinə, nəticə budur ki, dini bilik ciddi, sistemli və məsuliyyətli şəkildə öyrənilməlidir.

Mən belə bir fənnin proqramında ən azı aşağıdakı istiqamətlərin olmasını məqsədəuyğun hesab edirəm:

Din anlayışı və dinşünaslığın əsasları.

İslam, xristianlıq, yəhudilik, buddizm, hinduizm və digər böyük dini ənənələr haqqında obyektiv məlumat.

Azərbaycanın dini tarixi və ölkəmizdə İslamın formalaşması.

Qurani-Kərim, İncil, Tövrat və digər müqəddəs mətnlərin dinlər tarixində yeri.

Məzhəblər, dini cərəyanlar və onların bir-birindən fərqləri.

Dini və qeyri-dini dünyagörüşləri.

Din və elm münasibəti.

Din və fəlsəfə.

Din və əxlaq.

Din və insan hüquqları.

Dini tolerantlıq və multikulturalizm.

Xurafat, mövhumat və dini manipulyasiya.

Radikalizm və ekstremizmin dini ideyalardan sui-istifadə etməsi.

Sosial şəbəkələrdə dini dezinformasiyanın müəyyənləşdirilməsi.

Dini mətnlərin düzgün oxunması və mənbə yoxlama bacarığı.

Bu fənndə ən mühüm məsələ isə müəllim seçimidir.

Məncə, dinlə bağlı dərsi sadəcə dini biliyi olan adam yox, həm dinşünaslığı, həm pedaqogikanı, həm də dünyəvi təhsil prinsiplərini bilən mütəxəssis aparmalıdır. Müəllim öz şəxsi məzhəb və dini mövqeyini sinfə gətirməməlidir. Şagirdə müxtəlif mövqeləri göstərməli, sual verməsinə imkan yaratmalı və tənqidi düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirməlidir.

Məsələn, şagird “Allah varmı?” deyə sual verirsə, müəllim “bu sual verilə bilməz” deməməlidir. Əksinə, bu sualın teologiyada, fəlsəfədə, kosmologiyada və elm fəlsəfəsində necə müzakirə edildiyini göstərməlidir.

Bir şagird “Mən ateistəm” deyirsə, onu aşağılamamalıdır. Digər şagird “Mən müsəlmanam” deyirsə, ona da təzyiq göstərilməməlidir. Məktəb düşüncənin formalaşdığı yer olmalıdır, düşüncənin boğulduğu yer yox.

Qurandakı “Biz sizi xalqlar və qəbilələr etdik ki, bir-birinizi tanıyasınız” prinsipi də burada çox düşündürücüdür.

Məncə, din haqqında düzgün təhsil insanları bir-birindən uzaqlaşdırmaq yox, bir-birini daha yaxşı anlamağa kömək edə bilər.

Amma burada bir təhlükəni də xüsusi qeyd etmək istəyirəm. Əgər belə bir fənn hazırlanacaqsa, onu dini təbliğat fənninə çevirmək olmaz. Eyni zamanda ateist və ya antidin təbliğatı platformasına da çevirmək olmaz. Hər iki yanaşma elmi təhsilin mahiyyətinə ziddir.

Məktəb şagirdə hazır düşüncə verməməli, ona düşünməyi öyrətməlidir.

Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan üçün ən düzgün model yuxarı siniflərdən birində dinşünaslıq xarakterli, obyektiv, elmi və dünyəvi prinsiplərə əsaslanan seçmə fənnin pilot şəkildə tətbiq olunması və nəticələrinin araşdırılması ola bilər. Proqram hazırlanarkən ilahiyyatçılar, dinşünaslar, tarixçilər, filosoflar, sosioloqlar, psixoloqlar və pedaqoqlar birlikdə çalışmalıdırlar.

Daha bir mühüm məsələ də budur ki, dərslik yalnız dini mənbələr əsasında hazırlanmasın. Quran, hədis, Bibliya və digər dini mənbələrlə yanaşı, müasir dinşünaslıq, tarix, sosiologiya, psixologiya və fəlsəfənin nəticələrindən istifadə edilməlidir. Beləliklə, şagird həm dinin öz daxili məntiqini, həm də din haqqında akademik yanaşmanı öyrənər”.

Ə.Həsənovun sözlərinə görə, Azərbaycanın təhsil sistemi də son illərdə kurikulumların yenilənməsi, səriştə əsaslı yanaşma, metodik hazırlıq və şagirdin şəxsiyyət kimi qəbul edilməsi istiqamətində inkişaf edir: “Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu da öz missiyasında şagirdə şəxsiyyət kimi yanaşmanı, milli-mənəvi və ümumbəşəri dəyərlərin təhsildə rolunu xüsusi vurğulayır. Ona görə də mən bu məsələyə “məktəblərə din gətirilir” qorxusu ilə yanaşmağı düzgün hesab etmirəm. Əsas məsələ məktəbə dinin hansı formada gətiriləcəyidir. Əgər söhbət dini ibadətin öyrədilməsindən, uşağın müəyyən dini qəbul etməyə yönəldilməsindən və ya məzhəb təbliğatından gedirsə, buna qarşıyam. Amma söhbət uşağın İslamı, xristianlığı, yəhudiliyi və digər dini ənənələri, onların tarixini, fəlsəfəsini, mədəniyyətini, əxlaq anlayışını, Azərbaycan cəmiyyətindəki rolunu və eyni zamanda dünyəvi dünyagörüşlərini elmi şəkildə öyrənməsindən gedirsə, bunun ciddi faydası ola bilər. Çünki dini bilməmək insanı avtomatik olaraq dinsiz etmir, dini bilmək də avtomatik olaraq dindar etmir. Amma biliksizlik insanı manipulyasiyaya daha açıq edə bilər.

Mənim üçün əsas məsələ də məhz budur: uşaqlarımız dini qorxu ilə yox, biliklə tanımalıdırlar. Sual verməkdən çəkinməməlidirlər. Fərqli düşünən insanı düşmən hesab etməməlidirlər. Dini məlumatla dini təbliğatı, həqiqi dini biliklə xurafatı, imanla fanatizmi, dünyəviliklə dinsizliyi bir-birindən ayıra bilməlidirlər.

Əgər məktəb bunu bacara bilsə, din haqqında ayrıca fənn cəmiyyət üçün yük yox, əksinə, çox ciddi maarifləndirici vasitəyə çevrilə bilər.

Çünki XXI əsrdə uşağa dini yalnız öyrətmək kifayət deyil. Ona dini məlumatı necə yoxlamağı, dini mətnə necə yanaşmağı, fərqli inanclara necə hörmət etməyi və ən əsası, gördüyü hər dini iddianı düşünmədən qəbul etməməyi də öyrətmək lazımdır.

Məncə, sağlam dini maarifçiliyin ən mühüm nəticəsi məhz budur: insan daha çox bilsin, daha az qorxsun, daha çox düşünsün və inancını da şüurlu şəkildə yaşasın”.

Oğuz Ayvaz

“AzPolitika.info"