Ultra-sağın yüksəlişi: Avropa yenidən dünya müharibəsi ilə üzləşə bilər
“Ostalji” – iki sözün (Ost-şərq və nostalji) birləşməsindən ibarət olan bu ifadə Almaniyanın şərqində - Saksoniya-Anhalt bölgəsində keçirilən seçkilərdə ultra-sağçı “Almaniya üçün Alternativ” (AfD) partiyasının qalib gəlməsində həlledici rol oynadı. Və aydın oldu ki, 37 il öncə uçurulan Berlin divarı alman ictimai şüurunda ideoloji bölünmə xəttini aradan qaldırmayıb. Almaniyanın şərqində regional kimlik hələ də dəyişməz olaraq qalır: ictimai rəydə “keçmişdə hər şeyin yaxşı idi” nostalgiyası güclüdür və AfD-nin Saksoniya-Anhaltdakı əsas siması Ulrix Ziqmund bu amildən seçki kampaniyasında səmərəli şəkildə yararlana bildi.
Budur, Berlin divarının yıxılmasından bir il sonra – 1990-cı ildə anadan olmuş Ziqmund “Ostalji”ni şüara çevirərək, Şərqi Almaniyada istehsal edilmiş keçmişin “simvolu” kimi qəbul edilən “Simson” mopedinə mindi, yüzlərlə sürücü ilə birlikdə kənd həyat tərzinin hökm sürdüyü Saksoniya-Anhaltı qarış-qarış gəzərək, seçicilərin dəstəyini əldə etdi. Bu nəticənin arxasından Almaniya cəmiyyətinin ictimai-sosial mənzərəsi boylanır.
- Ölkənin qərblə şərqi arasında sosial rifah ciddi şəkildə fərqlənir. İki milyondan çox əhalisi olan Saksoniya-Anhaltı bölgəsi təxminən 38 min avroya yaxın ÜDM ilə Almaniyanın ən kasıb bölgələrindəndir. Bu göstərici qərb bölgələri ilə müqayisədə 50 faiz azdır. Sosial bərabərsizlik AfD vədlərinə inamı gücləndirdi.
- Bölgədə mühafizəkar yanaşma hakimdir. AfD ailə təməllərinin qorunması kimi dəyərlər üzərində qurduğu kampaniya ilə qələbə qazana bildi.
AfD-nin qələbəsindən sonra önə çıxan “partiya Saksoniya-Anhalt bölgəsində hökumətə rəhbərlik edə biləcəkmi” sualının cavabı isə birmənalı deyil, çünki partiya əyalət parlamentində əksər yerləri qazansa da, öz namizədinin baş nazir olmasını təmin edəcək mütləq çoxluğa nail ola bilməyib: AfD 43,8 faiz səslə 39 yer, kansler Fridrix Mertsin lideri olduğu Xristian Demokratlar (CDU) 17 faizlə 15 yer, Sosial Demokratlar (SDP) 9,3 faiz səslə 8 yer, “Yaşıllar” 8,9 faiz səslə 8 yer, Sol Partiyası 8,6 faiz səslə 8 yer, Sara Vagenknext Alyansı (BSV) 5,3 faiz səslə 5 yer qazanıb.
Mütləq çoxluq üçün (42) AfD-yə üç əlavə yer lazımdır. Hərçənd, CDU, SDP, “Yaşıllar” və Sol Partiyası ifrat millətçilərlə koalisiyaya getməyəcək. AfD-nin BSV ilə müttəfiq olması mümkün ssenarilərdəndir, xarici siyasət, xüsusilə Rusiyaya münasibətdə ortaq yanaşmaya malik olmaları fonunda. Lakin ideoloji ziddiyyətlər bu ssenarinin də perspektivlərini zəiflədir. BSV əyalət hökumətində baş nazirin bütün partiyaların dəstəklədiyi neytral şəxs olmasını təklif etsə də, AfD qazandığı qələbənin bəhrəsindən məhrum olmaqla razılaşmaq niyyətində deyil.
AfD-nin önündə birdən çox ssenari var.
Birincisi, Xristian Demokratlar arasından narazıları yanına çəkməkdir: partiya “narazılarla” danışıqlar aparıldığını açıqlayıb;
İkincisi, üç turluq seçki prosedurunun yekununda istəyinə nail olmaqdır.
Saksoniya-Anhalt regional hökumətinin rəhbəri konstitusiyaya uyğun olaraq üç turda seçilir.
1-ci tur: parlamentdə mütləq çoxluğu – 83 deputatdan ən azı 42-sinin dəstəyini qazanmaq lazımdır;
2-tur: ilk turda nəticə müəyyən edilməsə, 7 gün sonra növbəti tur keçirilir və bu zaman da mütləq çoxluq tələbi qüvvədə qalır;
3-cü tur: bu zaman artıq mütləq çoxluq yox, sadə səs çoxluğu həlledici olur;
Üçüncüsü, parlamentin buraxılması, təkrar seçkinin keçirilməsidir.
Bu ssenari regional hökumət rəhbərinin 1-ci və 2-ci turda seçilməsi mümkün olmadıqda aktuallaşır. Qaydalara görə, iki turda nəticə əldə edilməsə, üçüncü tura keçiddən öncə parlament 14 gün ərzində təkrar seçkilərin keçirilib-keçirilməməsinə səsvermə yolu ilə qərar verir. Hadisələrin inkişafını da bu səsvermənin nəticəsi müəyyənləşdirir.
AfD təkrar seçkilərə də hazır olduqlarını, bu ssenaridə yenidən qalib gələrək, mütləq çoxluğa nail olacaqlarını əminliklə bəyan edir. Bütün yollar ultra-sağçıların Saksoniya-Anhalt bölgəsinə nəzarət edəcəyi sonluğa aparır və bu, AfD-nin federal seçkilərdə də mövqeyini gücləndirə, ölkənin gələcək idarəetməsində iştirakçılığını artıra bilər.
Bu baxımdan, AfD-nin qələbəsinin əyalət sərhədlərini aşaraq, Almaniyanın, bütövlükdə Avropanın siyasi-ideoloji gələcəyinə təsir edəcəyi üfüqdə görünür.
Almaniyanı nə gözləyir?
“Siyasi zəlzələ” kimi təqdim edilən seçki nəticələrinin təməlində Almaniyada sağın güclənməsi dayanır. AfD-nin 2021-ci il seçkilərindən sonra mövqelərini daha gücləndirməsi, II Dünya müharibəsindən bəri ilk dəfə ultra-millətçilərin hökumətin formalaşmasında iştirak imkanlarının aydın görünməsi, millətçi kəsimə xitab etməyən digər partiyaların səs itirməsi bunun artıq “şəhər əfsanəsi” olmadığını təsdiq edir. Rəy sorğularına görə, sentyabrın 20-də seçki keçiriləcək Meklenburq-Ön Pomeraniya və Berlində də Xristian və Sosial demokratların mövqeləri zəifləyib, ultra-millətçilərin reytinqi yüksəlir.
Bu reallıqlar Almaniyanın daxili və xarici siyasətində yeni risklər yarada bilər.
- Daxili siyasi mənzərə uzun illər sonra ideoloji dəyişikliyin qaçılmazlığı ilə üz-üzədir. Başda Mertsin liderlik etdiyi Xristian Demokratlar olmaqla bütün siyasi qüvvələr ya ciddi elektorata çevrilməkdə olan millətçilərlə işləməyin, (bu, ideoloji korrektlər zərurətini yaradır), ya da onları məğlub etməyin yolunu tapmalıdır. Liberalizmin “ölüm ayağında olması”, miqrant problemi, Avropada təhlükəsizliyin risk altına düşməsi, xüsusilə Ukrayna müharibəsindən sonra yaranmış sosial-iqtisadi çətinliklər fonunda böyüyən millətçi elektoratın qarşısını almaq çətin görünür. Və bu, Saksoniya-Anhaltda başlanan yüksəliyin tədricən federal müstəviyə keçəcəyi, ultra-sağçıların ən azı gələcək hökumətlərin tərkibində güclü mövqelər qazanacağı proqnozlarını önə çıxarır.
- Belə bir perspektiv Almaniya üçün xarici siyasət kursunda köklü dəyişikliklərə yol aça və bütövlükdə Avropa İttifaqı daxilində böhranlı vəziyyət yarada bilər.
Avropa da risklərdən sığortalanmayıb. AfD-nin qələbəsi belə deməyə əsas verir. “Ərəb baharı”nın Avropada yaratdığı miqrant böhranı qitədə ultra-sağın “zirzəmilərdən” çıxması və yüksəlişə keçməsini tətikləyən əsas amil idi. Sosial dayaqlarını gücləndirən bu qüvvələrin siyasi müstəvidə möhkəmlənməsi isə Donald Trampın 2016-cı ildə hakimiyyətə gəlişi ilə başladı. Sələflərindən fərqli olaraq, liberalizmi qlobal kult kimi qəbul etməyən Tramp Avropa müttəfiqlərindən uzaqlaşır, əksinə, qitədə ultra-sağın yüksəlişini dəstəkləyirdi. Bu, iki strateji səbəbdən qaynaqlanırdı.
1. Tramp “Öncə Amerika” siyasətinə əsaslanaraq, Avropanın yükünü çəkmək istəmirdi;
2. Avropanın geosiyasi güc mərkəzinə çevrilmək, öz ordusunu yaratmaq planları ABŞ-la qlobal ziddiyyətlər yaradırdı
Hərçənd, ABŞ-Avropa xəttində yaranan çatlar ultra-millətçiliyin “Köhnə Qitə”də “xilas yolu” kimi populyarlığını artırmasındakı siyasi motiv idisə, ictimai-sosial motivlərin XX əsrin 30-cu illərinə bənzərliyi də diqqət yayınmır. Tarix təsdiq edir ki, sosial-iqtisadi və ya ictimai böhranlar sağmeyilli qüvvələrin siyasi meydana çıxması, insanların dəstəyini qazanması ilə nəticələnir.
Birinci və İkinci dünya müharibələri arasındakı periodda ultra-millətçilərin – nasistlərin Avropada yüksəlişi sosial-iqtisadi və ictimai böhranın nəticəsi idi. 1929-cu ildə başlanan “Böyük böhran” (Great Depression) radikal sağın Avropada hakimiyyəti ələ almasına zəmin yaratdı. XX əsrin ikinci onilliyində radikal sağın Avropada yenidən dirçəlməsindəki səbəb də sosial-iqtisadi problemlər fonunda miqrant böhranının yaşanması idi. Və hər iki tarixi dövrdə “gəlmələr” günahkar elan edilirlər: nasistlər yəhudiləri “gəlmə” hesab edirdsə, neonasistlər miqrantları.
Avstriyada “Azadlıq Partiyasını”, İsveçdə “İsveç demokratları”nı, Fransada “Milli Cəbhə”ni, Almaniyada AfD-ni, Hollandiyada “Azadlıq Partiyası”nı, İtaliyada “Beş ulduz hərəkatı”nı birləşdirən ortaq amil də məhz miqrantlar idi. Trampın ilk hakimiyyəti dövründə həyata keçirdiyi miqrant siyasəti və anti-liberalizm mövqeyi Avropada radikal sağın “əlini gücləndirdi”.
2020-ci ildə demokrat Baydenin hakimiyyətə gəlişi Avropada radikal sağın sol-liberallar önündəki yüksəlişini müəyyən qədər də olsa, səngitdi. Hərçənd, siyasi müstəvidə irəliləyə bilməyən radikal sağ Ukrayna müharibəsinin başlanmasından sonra qitənin üzləşdiyi təhlükəsizlik və sosial-iqtisadi problemlər fonunda sosial dayaqlarını möhkəmləndirməyə davam edirdi. 2024-cü ildə Trampın dönüşü və Avropaya münasibətdə qaldığı yerdən davam etməsi bu qüvvələrin önünün açılmasında rol oynadı. AfD-nin tarixi qələbəsinə qədər ultra-sağçılar ciddi nəticələr əldə edib: Niderlanda “Azadlıq Partiyası” 2023-cü il seçkilərində mühüm nəticə əldə etdi; Xorvatia, Çexiya və Finlandiyada radikal sağ hökumət koalisiyalarında iştirak edirlər; AfD bu nəticələri uğurla davam etdirir;
Ultra-sağın yüksəlişi geosiyasi təsir dairələrinin bölüşdürüldüyü və çoxqütblü dünya nizamının formalaşdığı qlobal mübarizədə Avropa güc mərkəzinə çevrilmək ambisiyalarını buxovlaya bilər. Bu, təkcə Rusiya və Çinin deyil, Tramp Amerikasının da geosiyasi planlarına uyğundur. Bu kontekstdə radikal sağın yüksəlişinin önü alınmasa, Avropanın kənar güclərin təsiri altına düşməsi və yenidən qarşıdurma meydanına çevrilməsi baş verəcək. Birinci Dünya müharibəsindən sonra hadisələrin İkinci Dünya müharibəsinə doğru inkişafı da belə olmuşdu.
Nəriman
"AzPolitika.info"
Şərhlər