ABŞ-də keçirilən aralıq seçkilərində Demokratlar Partiyasının həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda üstünlük qazanması Prezident Donald Tramp üçün ciddi siyasi məğlubiyyətdir. Bu nəticə təkcə Amerikanın daxili siyasətinə deyil, İran müharibəsinin gedişinə və Yaxın Şərqin gələcək təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərə biləcək mühüm dönüş nöqtələrindən biridir. Demokratların qələbəsini yalnız İran müharibəsi ilə izah etmək olmaz. Yaşayış xərclərinin artması, inflyasiya və siyasi qütbləşmə də seçicilərin qərarında rol oynayıb. Bununla belə, aydın məqsədi və çıxış strategiyası görünməyən müharibə, yüksələn yanacaq qiymətləri və ABŞ qüvvələrinin yenidən uzunmüddətli Yaxın Şərq qarşıdurmasına cəlb olunması əsas narazılıq səbəbləri arasında idi.Nəticələr göstərir ki, amerikalıların əhəmiyyətli hissəsi İranla qeyri-müəyyən müddət davam edəcək müharibəni dəstəkləmir. Lakin bu, hərbi əməliyyatların dərhal dayanacağı demək deyil.Trampın imkanları azalır, amma bitmir
Donald Tramp daha iki il prezident və ali baş komandan olaraq qalacaq. Xarici siyasətin idarə edilməsi, diplomatik danışıqlar və hərbi əməliyyatlarla bağlı qərarlar əsasən Ağ Evin səlahiyyətindədir. Demokratların nəzarətinə keçən yeni Konqres isə 2027-ci ilin yanvarında fəaliyyətə başlayacaq.
Buna görə qarşıdakı həftələr xüsusilə həssasdır. Tramp administrasiyası yeni Konqres işə başlamazdan əvvəl İrana hərbi təzyiqi artıra bilər. Digər tərəfdən, seçicilərin narazılığı Ağ Evi diplomatik nəticə axtarmağa da sövq edə bilər.
Trampın qarşısında yalnız “müharibə və ya sülh” seçimi dayanmır. Ən real ehtimal məhdud hərbi zərbələrin, iqtisadi sanksiyaların və dolayı danışıqların paralel davam etməsidir. ABŞ İranın hərbi imkanlarını zəiflətməyə çalışarkən, böyük regional müharibədən çıxış yolu da axtaracaq.
Demokratlar müharibəni məhdudlaşdıra biləcəkmi?
Konqres prezidentin hərbi qərarlarını tam nəzarət altına ala bilməz. Bununla belə, hərbi xərclər, silah satışları, sanksiyalar və administrasiyanın fəaliyyətinin araşdırılması onun mühüm səlahiyyətlərinə daxildir.
Demokratların rəhbərlik etdiyi Konqres İran müharibəsinə ayrılan vəsaitə şərtlər qoya, uzunmüddətli əməliyyatlar üçün ayrıca hüquqi mandat tələb edə və Ağ Evdən konkret çıxış strategiyası istəyə bilər.
Lakin ABŞ hərbçiləri regionda təhlükə altında olduğu müddətdə maliyyənin birdən-birə dayandırılması real görünmür. Prezident vetosu və Senatdakı prosedur maneələr də Demokratların imkanlarını məhdudlaşdıracaq. Buna görə yeni Konqres müharibəni dərhal bitirməkdən daha çox, onun genişlənməsinin qarşısını almağa və Trampı danışıqlara yönəltməyə çalışacaq.
İsrailə verilən dəstək daha ciddi nəzarətə düşə bilər
ABŞ-nin İsrailin təhlükəsizliyinə dəstəyi davam edəcək. Lakin İsrail hökumətinin bütün regional əməliyyatlarının Vaşinqton tərəfindən avtomatik müdafiə olunacağını düşünmək artıq çətinləşəcək.
Demokratların rəhbərlik etdiyi Konqres İsrailə verilən silahların istifadəsi, hərbi yardımın şərtləri və mülki itkilərlə bağlı daha ciddi nəzarət tələb edə bilər.
Burada təhlükəli ehtimal İsrailin yeni Konqres işə başlamazdan əvvəl İranın nüvə və raket infrastrukturu üzrə əlavə hərbi məqsədlərə çatmağa çalışmasıdır. Belə əməliyyat İranı Hörmüz boğazında, Körfəz ölkələrinin enerji obyektlərinə və ABŞ bazalarına qarşı daha sərt cavab verməyə sövq edə bilər.
Bununla belə, Təl-Əviv də dəyişən siyasi vəziyyəti nəzərə alaraq müəyyən diplomatik razılaşmanı müharibənin nəzarətdən çıxmasından daha münasib hesab edə bilər.
İran seçkilərin nəticəsini necə oxuyacaq?
Demokratların qələbəsi Tehran üçün diplomatik imkan yaradır. Tramp administrasiyası daxili siyasi təzyiqi və yüksək enerji qiymətlərini azaltmaq üçün müvəqqəti atəşkəsə və dolayı danışıqlara daha açıq ola bilər.
Mümkün danışıqlar İranın nüvə proqramını, raket imkanlarını, Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçiliyi, regional silahlı qrupların fəaliyyətini və sanksiyaların mərhələli yumşaldılmasını əhatə edə bilər.
Lakin İran ABŞ seçkilərinin nəticəsini öz hərbi strategiyasının qələbəsi kimi qiymətləndirərsə, ciddi səhvə yol verər. Hörmüz boğazında gərginliyin artırılması və ya Amerika qüvvələrinə yeni hücumlar Trampı daha sərt cavab verməyə məcbur edə bilər.
Tehran üçün diplomatik pəncərədən istifadə rasional görünür. Ancaq İran rəhbərliyi böyük güzəştlərin daxildə zəiflik kimi qəbul ediləcəyindən də ehtiyat edəcək. Buna görə tam sülh müqaviləsindən daha çox, qarşılıqlı və mərhələli addımlara əsaslanan müvəqqəti razılaşma real görünür.
Körfəz ölkələri yeni təhlükəsizlik modeli axtaracaq
İran müharibəsi və ABŞ seçkiləri Körfəz ölkələrinə göstərdi ki, regionun təhlükəsizliyini yalnız Vaşinqtonun dəyişən qərarlarına bağlamaq olmaz.
Bu dövlətlər ABŞ ilə hərbi münasibətlərini qoruyacaq, eyni zamanda İranla dialoqu və Çin, Türkiyə, Pakistan kimi ölkələrlə əməkdaşlığı genişləndirəcəklər. Məqsəd Amerikanı tamamilə əvəz etmək deyil, təhlükəsizlik və xarici siyasət seçimlərini şaxələndirməkdir.
Nəticədə Yaxın Şərqdə təkcə ABŞ təminatlarına əsaslanan sistemin yerini bir neçə regional və beynəlxalq gücün iştirak etdiyi daha mürəkkəb model tuta bilər.
Azərbaycan üçün əsas nəticələr
İran müharibəsinin davam etməsi Azərbaycan üçün təhlükəsizlik və iqtisadi risklər yaradır. İran Azərbaycanın qonşusudur, İsrail və ABŞ isə Bakının mühüm tərəfdaşlarıdır. Buna görə Azərbaycan tərəflərdən birinin tam məğlubiyyətində deyil, regional tarazlığın qorunmasında maraqlıdır.
İranda genişmiqyaslı sabitsizlik sərhəd təhlükəsizliyi problemlərinə, qaçqın axınına və regional nəqliyyat marşrutlarının pozulmasına səbəb ola bilər. Hörmüz boğazındakı böhran enerji qiymətlərini qısamüddətli yüksəltsə də, uzun müddətdə dünya iqtisadiyyatını zəiflədərək Azərbaycanın ixrac və tranzit maraqlarına mənfi təsir göstərə bilər.
Bakı hərbi qarşıdurmadan kənarda qalmaqla yanaşı, diplomatik həll və regional sabitlik mövqeyini qorumalıdır. Orta Dəhliz və Şimal–Cənub marşrutlarının əhəmiyyəti artdıqca Azərbaycan böhrandan sonrakı iqtisadi sistemdə daha mühüm yer tuta bilər.
Müharibə necə davam edə bilər?
Ən yüksək ehtimallı ssenari hərbi təzyiqin və dolayı danışıqların paralel davam etməsidir. ABŞ və İran böyük müharibədən çəkinəcək, lakin qarşılıqlı zərbələr, sanksiyalar və regional təzyiq tam dayanmayacaq.
İkinci ehtimal 2027-ci ilin ilk aylarında məhdud atəşkəsin əldə olunmasıdır. Əsas ziddiyyətlər həll edilməsə də, tərəflər əməliyyatları azaltmağa və mərhələli danışıqlara başlamağa razılaşa bilərlər.
Daha təhlükəli ssenari ABŞ və İsrailin İrana qarşı yeni genişmiqyaslı əməliyyat keçirməsidir. Bu, Hörmüz boğazının bağlanması, neft qiymətlərinin kəskin artması və müharibənin Körfəz ölkələrinə yayılması ilə nəticələnə bilər.
Ehtimalı daha aşağı, lakin nəticələri ağır olan digər ssenari İranda hakimiyyət böhranının yaranmasıdır. İran dövlətinin zəifləməsi regiona avtomatik sabitlik gətirməyəcək; əksinə, silahlı qrupların fəallaşmasına, sərhəd münaqişələrinə və böyük miqrasiya dalğasına səbəb ola bilər.
ABŞ seçiciləri müharibənin dərhal dayandırılmasına deyil, aydın məqsədi və çıxış strategiyası olmayan qarşıdurmanın davam etdirilməsinə etiraz etdilər. Demokratların qələbəsi Trampın İran siyasətini tam dəyişməyəcək, lakin onun hərbi, maliyyə və siyasi imkanlarını daraldacaq.
Ən real nəticə böyük sülh müqaviləsi deyil. Qarşıdakı mərhələdə məhdud zərbələr, dolayı danışıqlar, iqtisadi təzyiq və müvəqqəti atəşkəslərlə müşayiət olunan uzunmüddətli qarşıdurma gözlənilir. Bunun davamlı sülhə, yoxsa daha böyük regional müharibəyə çevrilməsi Vaşinqton, Tehran və Təl-Əvivin seçki nəticələrini necə qiymətləndirəcəyindən asılı olacaq.
Athar Mahmood
ADU-nun Pakistan Mədəniyyət Mərkəzinin müdiri
AzPolitika.info
Şərhlər