ÖZÜ-ÖZÜNÜ YANDIRAN ATƏŞ

Ramazan SİRACOĞLU,

Professor

Ədəbiyyat aləminə gəldiyi andan diqqət mərkəzində olan unudulmaz şairimiz Mikayıl Müşfiq əbədiyyət dünyasına köçəndən sonra unutdurulmağa çalışılsa da, bir an olsun belə, unudulmadı və unudulmur. İctimai həyatımızda  bu qədər məşhurlaşdırılan, populyarlaşdırılan, fəxri titullara qərq etdirilən, “bəh-bəh”lə təriflənib göylərə qaldırılan, cəmiyyətimizə “ilahi nemət” kimi təqdim olunan yüzlərcə adın içində Müşfiq ismini bizə daha doğma və munis qılan, özümüzünkü edən, bizim düşüncəmizdə onu ülviləşdirən səbəb nədir, görəsən?

Azərbaycanın fitrəti şeiriyyətdən yoğrulmuş əbədiyaşar şair oğlu Müşfiq poeziya kəhkəşanının parlaq dan ulduzudur. O kəhkəşanın ki, orada Nizami, Nəsimi, Füzuli, Sabir, Cavid və Vahid kimi dirəxşan səyyarələr bərq vurur.

Son günlərdə mərhum şairin nəşinin qalıqlarının aşkarlanması xəbəri ilə bağlı kütləvi informasiya vasitələri sensasyon xəbərlə  çalxanmaqdadır. Nə qədər təskinləşdirici informasiya olsa da, bu xəbər, istər-istəməz, beyinlərdə şübhələr də yaradır: görəsən, o tapıntı, doğrudanmı, Müşfiqə aiddir?

Bu yazı şair Mikayıl Müşfiqi gənc yaşında məhv etmiş, adı xalqı vahiməyə salan məşum NKVD-nin— Xalq Daxili İşlər Komissarlığının- 1937-1938-ci illərdəki fəaliyyəti  və o quruma yardım etmiş “proletar şairlər” haqqındadır.

10 iyul 1934-cü ildən  15 mart 1946-cı ilə qədər fəaliyyət göstərmiş NKVD ( Народный Комиссариат Внутренних Дел ) 1937-1938-ci illərdə keçmiş Sovet İttifaqı ərazisində, o cümlədən Azərbaycan SSR-də,  tüğyan etmiş kütləvi repressiyanın  birmənalı şəkildə təşkilatçısı və icracısıdır.

NKVD-yə ilk olaraq  Henrix Yaqoda  başçılıq etmişdir. 26 sentyabr 1936-cı ildə Nikolay Yejovun NKVD-yə baş komissar təyin edilməsi ilə bu komissarlıq tədricən dövlət içində dövlətə, fövqəlsəlahiyyətli quruma, qorxunc repressiya maşınına çevrildi. Nikolay Yejovun NKVD-yə rəhbərlik etdiyi iki il iki ay ərzində  (26.09.1936— 25.11.1938 ) NKVD-nin, demək olar ki, nüfuz etmədiyi ailə, vahiməyə salmadığı şəxs qalmadı. Tam mənada qaniçən, insanlara ürəyində zərrə qədər mərhəmət hissi olmayan, tabeliyində olanlardan ziyalılara qarşı xüsusi amansızlıq və qəddarlıq göstərməyi tələb edən, istintaq altında olanlara ağlagəlməz işgəncələr tətbiq edilməsini  əmr edən 1 metr 49 sm boylu Nikolay Yejov 8 iyul 1937-ci il tarixində 57788 saylı direktiv imzalamışdı.

Bu direktiv “Sovet İttifaqında antisovet türk-tatar milliyətçi təşkilatlar üzrə operativ iş” adlanırdı (Bax: Директива НКВД СССР № 57788 об оперативной работе по антисоветским тюрко-татарским националистическим организациям, от  8 июля 1937г.).

1937-ci ilin mart ayından bütün Sovet İttifaqında sözdə antisovetizmə qarşı start götürən kampaniya bu direktivdən sonra geniş vüsət aldı. Bütün təşkilatlarda, idarə və müəssisələrdə, orta və ali məktəblərdə, elmi qurumlarda antisovetizm izləri axtarılmağa, “xalq düşmənləri”nin ifşasına başlanıldı. “Yuxarı”lara və əlaqədar təşkilatlara hər gün “aşağı”lardan çuval-çuval “tələbnamə”lər, “zəhmətkeş siqnalları” daxil olur, “dəmir komissar”dan təkidlə lazımi ölçü götürməyi, “kommunizmə getməyə mane olan siyasi avantüristlərdən bizi xilas etməyi” xahiş edirdilər. “Zəhmətkeşlərin haqlı tələbləri”nə biganə qala bilməyən NKVD-nin baş komissarı N. Yejov 30 iyul 1937-ci ildə“Keçmiş qolçomaqlar, canilər və başqa antisovet ünsürlərin repressiya edilməsi üzrə əməliyyat” haqqında  00447 saylı əmr imzaladı (Bax: Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов).

Bu əmrə görə, siyasi düşmənləri dərhal məhv etmək, siyasi rejimi dəyişmək fikrinə düşənləri operativ şəkildə  zərərsizləşdirmək məqsədilə sadələşdirilmiş iş üsuluna keçilməsni təmin etmək üçün Sovet İttifaqının bütün müttəfiq respublikalarında “üçlüklər – troykalar” yaradıldı. Azərbaycanda fəaliyyət göstərmiş ilk üçlüyün – “troyka”nın – tərkibi Xalq Daxili İşlər Komissarı Y. Sumbatov- Topuridzedən– sədr, Teymur Quliyevdən və Cahangir Axundzadədən ibarət idi.

Sonrakı dövrdə  respublika “troyka”sının fəaliyyətini Xalq Daxili İşlər Komissarı M. Rayev – sədr, Ağahüseyn HüseynovTeymur Yaqubov davam etdirmişlər.  Tutulanları iki kateqoriya üzrə – birinci və ikinci kateqoriya üzrə – istintaqa cəlb edirdilər. Birinci kateqoriyaya daxil olanlar  güllələlənirdilər, “bəxti gətirib” ikinci kateqoriyaya düşənlərə isə 8 -10 il həbs cəzası təyin edirdilər.

Təqsirli sayılanları tez və sadələşdirilmiş şəkildə mühakimə edən “üçlüklər”ə  SSRİ NKVD-nin xalq komissarı N. Yejov əvvəlcədən plan kəsmişdi. Məsələn, Azərbaycan Respublikasından I kateqoriya ilə 1500, II kateqoriya ilə -3750 məhbus, cəmi- 5250 nəfər cəzalandırılmalı idi. 

Yeri gəlmişkən, xatırlatmaq lazımdır ki, o illərdə bütün Sovet İttifaqında “staxanovçuluq” adlı gülünc bir kampaniya da başlamışdı (Donbas kömür mədənində işləyən A. Staxanov adlı bir fəhlə, guya, bir iş növbəsində 7 ton əvəzinə 102 ton kömür çıxararaq, planı 15 dəfə artıq yerinə yetirmişdi).

Bütün sahələrdə olduğu kimi, NKVD işçiləri də “vətənə normada nəzərdə tutulduğundan daha artıq cinayətkarı yaxalayıb zərərsizləşdirmək, kommunist əməyi zərbəçisi” adını almaq üçün canfəşanlıq göstərir, müstəntiqlər daha qısa müddət ərzində “etiraf”lar əldə etməyə səy göstərirdilər. İnsani dəyərlər, əxlaq, humanizm, ədalət onlar üçün heç nə idi. Ona görə də NKVD-yə gətirilənləri nəyin bahasına olursa-olsun “danışdırmağa”, “sındırmağa”, “cinayət əməllərini etiraf”a məcbur edirdilər.

SSRİ prokuroru A. Vışinskinin yorulmadan, pafosla təkrarlamağa ərinmədiyi “etiraf bütün dəlillərin şahıdır” ifadəsi NKVD müstəntiqlərinin devizinə çevrilmişdi. Qeyd olunmalıdır ki, bütün təşkilat, idarə, müəssisə və iş yerlərində cani-könüldən NKVD-yə bacardığı “köməyi” əsirgəməyən titullu və ya titulsuz adamlar mövcud idi. Onlar NKVD tərəfindən barəsində həbs qəti-imkan tədbiri seçilən şəxslər haqqında dərhal “ifşaedici” məlumatlar yazır, mətbuata çıxış imkanı olanlar isə, qəzetlərdə uzun sicilləmə yazaraq dünənə qədər dostluq etdikləri şəxsi ən ağlagəlməz ifadələrlə təhqir edən yazılarla, barəsində ən ağır cəza hökmü çıxarılmasını tələb edirdilər.

Azərbaycanda siyasi motivlərlə şübhəli bilinənlərlə NKVD-nin dördüncü şöbəsi məşğul olurdu. Həmin şöbənin rəisi Tsinman  Lev Abromoviç adlı bir cəllad idi.  Bu şöbə SPO (Секретно-политический отдел) –Məxfi Siyasi Şöbə adlanırdı. Bu Məxfi Siyasi Şöbə müstəntiqlərinin arsenalında onların fantaziyasından asılı olan hər cür işgəncə şəkilləri vardı.

Qeyd edək ki, Hüseyn Cavid, Əhməd Cavad, Mikayıl Müşfiq, Seyid Hüseyn, Bəkir Çobanzadə, Salman Mümtaz, Vəli Xuluflu, Abbas Mirzə Şərifzadə və çox sayda  digər dəyərli şəxslər məhz bu şöbədə, onun qəddar müstəntiqləri tərəfindən istintaq edilmişlər. Anası gürcü, atası erməni olan Yuvelyan Davıdoviç Sumbatov-Topuridzenin (Kutaisi quberniyasının Qapana kəndindən idi) başçılıq etdiyi Azərbaycan NKVD-nin SPO adlanan şöbəsində xüsusi qəddarlığı ilə seçilən iki müstəntiqi vardı:Qalustyan Konstantin Boqdanoviç və Platonov Geogiy Aleksandroviç.

Hüseyn Cavid və Mikayıl Müşfiq daxil olmaqla bizim dəyərli şəxsiyyətlərimizi məhz onlar dindirmişlər.

Hər iki NKVD müstəntiqinin sınanılmış istintaq taktikası vardı. Gecə yarısı şöbəyə gətirilənləri ilk öncə bir neçə saatlığına divardakı  qutu kimi çox dar, oturmaq mümkün olmayan qaranlıq, dəmir qapılı bokslarda saxlayırdılar. Növbəti gecəyə qədər onlar “unudulurdu”. Sonra boksun qapısı açılır və onlar NKVD  nəzarətçilərinin müşayiəti ilə müstəntiqin hüzuruna gətirilirdilər. Bu zaman xüsusi diqqət edilirdi ki, saxlanılanlar dəhlizdə heç kimlə qarşılaşmasınlar.

Müstəntiqlər Qalustyan və Platanov şübhəli bilinənləri sirayətedici “komissar” nəzərlərlə süzür, sonra da onların oturmasına icazə verərlərmiş. Ənənəvi “kimsiniz, nəçisiniz, neçə yaşındasınız, ailə tərkibiniz nədir, iş və yaşayış yerinizin ünvanı necədir?” suallarından sonra əsas mətləbə keçər, əzbərlədikləri ifadəni xüsusi vurğuyla söyləyərlərmiş:

“Расскажите о своей контрреволюционной деятельности, но знайте, что нам все известно. Вы арестованы как участник контрреволюционной организации. Признаете в этом себя виновным? – Öz əksinqilabi fəaliyyətinizdən danışın, lakin bilin ki, hər şey bizə məlumdur. Özünüzün bu işdə müqəssir olduğunuzu etiraf edirsinizmi”?

Platonov və Qalustyan növbə ilə “qəddar – nəcib” müstəntiq rolları oynayarlarmış. Başqa sözlə, biri şübhəli şəxs qismində dindirilənə işgəncə verirmiş, o biri yox. Bu üsulla şöbəyə gətirilən şəxsin rəğbətini qazanıb onu etirafa təhrik edirlərmiş. Müstəntiqlərin işgəncələrinə dözmək nə nəzəri, nə də təcrübi baxımdan qətiyyən mümkün deyil. Onlar nələr törətməmişlər ki?  Tutulanları uzun müddət ayaq üstə saxlamaq, yatmağa qoymamaq, ac saxlamaq,  su verməmək, döymək, xlorlu suda saxlamaq, əl və ayaq dırnaqlarına iynə yeritmək, dırnaqları çıxartmaq, dişlərini qırmaq, bədən üzvlərini qapı arasında və məngənədə sıxmaq, “lastoçka” adlanan vəziyyətə gətirmək (şübhəli bilinən şəxsi üz üstə yatırdıb əllərini burub arxadan qandallayaraq ağzına ip keçirib ayaqlarının ucuna  bağlamaq), başıaşağı asmaq, papirosla vücudunu yandırmaq, məhrəm yerlərinə zərbələr endirmək və etik baxımdan yaza bilmədiyimiz bir çox alçaldıcı işgəncələr vermək (bunların arasında ailə üzvlərinə qarşı təhqiramiz hərəkətlər edilməsi, şübhəli qismində olanların analarına, bacılarına, qızlarına və həyat yoldaşlarına qarşı törədilən insanlıqdan uzaq əclaflıqlar da vardır).

Müstəntiqlər əvvəlcədən müəyyən olunmuş planı yerinə yetirməyə çalışırdılar. Bu iş onların  həm də rütbələrinin artmasına stimul idi.

Müstəntiqlər irəli sürdükləri ittihamlarının  qətiyyətlə təkzib edildiyini gördükdə, istintaq işinə “fasilə” verirdilər. Əslində isə onlar bu vaxt şübhəli qismində gətirdikləri şəxslərin iş yerlərinə rəsmi müraciət edir, şöbədəki tutuqluların “ifşa”sı üçün əlavə materiala ehtiyac duyduqlarını bildirirdilər. Bu zaman həmin iş yerlərinin “ştatlı işverənlər”inə yerli mətbuatda geniş imkanlar yaradılırdı. Onlar da bağlayıb gözlərini açırdılar gül ağızlarını. Şöbədə tutuqlu qismində saxlanılanlar haqqında lazımı əlavə materiallarla silalanmış müstəntiqlər bir müddətə “unutduqlarını” təkrar sorğu-suala çəkirdilər. Bu dəfə daha qəddar, daha amansız şəkildə.

Müstəntiqlər öz qurbanlarını, sadəcə, iki kateqoriya üzrə istintaq edir və onların sənədlərini təsdiq üçün respublika “troyka”sına – üçlüyünə göndərirdilər. NKVD nəzdində OSO(Osoboye soveşaniye) adlanan  Xüsusi Müşavirə fəaliyyət göstərirdi. NKVD rəhbəri ilə SSRİ baş prokuroru ikilikdə respublika “üçlük”lərinin güllələnmə hökmlərini təsdiq və ya rədd edirdilər. N. Yejov və A. Vışinskiy  1937-1938-ci illərdə ikilikdə 21 min 222 məhbusun taleyini həll edən hökmü imzalayıblar.

Azərbaycanda keçmiş zamanda, 1911-1923-cü illərdə, “Müsavat”, “İttihad”, “Əhrar” və sair partiyalarla bu və ya digər dərəcədə bağlılığı olanların hamısına, birmənalı şəkildə, güllələnmə cəzası verilmişdi. İ. O. Matuleviçin sədrliyi ilə SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının mütəmadi olaraq yerlərdə təşkil etdiyi  səyyar iclaslar məhkumların və vəkillərinin iştirakı olmadan  keçirilirdi. Məhkumlara, adətən, güllələnmə hökmü bildirilmirdi. Gecə yarısı onları “etap olunma” bəhanəsilə xüsusi yerə gətirir, həkim müayinəsindən keçirilmək gərəkçəsi ilə soyundurur və əllərini bağlayırdılar. Bir söz soruşmaq istəyəni dərhal “kolotuşka – toxmaq” deyilən iki kiloluq xüsusi çəkiclə və ya tüfəngin qundağı ilə başlarına vurub susdururdular. NKVD-nin başçısı N. Jejovun 00447 saylı əmrinə görə, I kateqoriya üzrə (yəni, güllələnmə) üzrə hökmlər NKVD komissarının əvvəlcədən müəyyənləşdirdiyi yerdə, qaydaya uyğun olaraq, güllələnmə yeri və  vaxtı tam məxfi saxlanılmaq məcburiyyəti ilə  ilə yerinə yetirilirdi.

Məhkumları gecənin qaranlığında üstü brezent örtüklü “ZiS-105” maşını ilə dörd silahlı nəzarətçinin müşayəti ilə sahildə dayanmış  gəminin yanına gətirib, oradan Böyük Zirə (Nargin) adasına daşıyırdılar. Oradakı silahlı nəzarətçilər məhkumları təhvil alıb onları NKVD-nin xüsusi atıcı dəstəsinin hazır vəziyyətdə gözlədiyi yerə aparırdılar. Məhkumları üzüstə yerə yatırdıqdan sonra hökmün icrasına başlanırdı. Sonra məhkəmə həkimi qətlə yetirilənlərin gözlərini nəzərdən keçirib, ölüm aktını imzalayırdı. Əksər hallarda məhkumların cəsədlərinə ağır daş bağlayıb dənizə atırdılar. “Bəxti gətirən”ləri toplu halında basdırırdılar. Qətlə yetirilənlərin yaxınlarına isə yalandan məhkumun sürgün olunduğunu və on il məktublaşmamaq cəzası aldığını söyləyirdilər. 

Mikayıl Müşfiq haqqında çıxarılmış hökmün dəqiq olaraq harada icra olunduğunu müəyyənləşdirmək üçün “Son dərəcə məxfi” qrifli arxiv sənədlərinin hamısının açılmasına ehtiyac var.

Xalq arasında parlaq şəxsiyyət və nadir istedad sahibi Müşfiq haqqında çox əfsanələr gəzir. Bəzi rəvayətlərə görə, guya, 1938-ci ilin yanvarında L. P. Beriya Müşfiqlə bağlı M. A. Bağırova zəng edib, o da “artıq gecdir”  söyləyib.

Xatırladaq ki, L.P. Beriya 22 avqust 1938-ci ilə qədər NKVD sistemində işləməyib və N. Yejovun zamanında fövqəlkomissarlıq olan NKVD-yə heç kim, həm də L. P. Beriya, müdaxilə edə bilməzdi. M. Bağırov və L. Beriya  subordinasiyanı yaxşı bilirdilər.

Başqa bir rəvayətə görə, Mikayıl Müşfiqi  şəxsən M. A. Bağırov özü güllələyib. Guya, Mikayıl Müşfiq ərköyün xasiyyətli, dəliqanlı adam imiş, istədiyi cür hərəkət edərmiş, yazıçı və şairləri hətta döyməkdən də qalmazmış. Onun bu cür hərəkət erməsi xəbəri M. Bağırova çatmış, o da əsəbiləşib  “onu gözümün önündən yox edin” deyib. Çekistlər də əmri yanlış anlayıblar və Müşfiqi güllələyiblər.  Tamamilə cəfəng fikirdir. Ali təhsilli, dərin savadlı, ictimai mühitin qayda-qanunlarını gözəl bilən, mərifət və ədəb sahibi Müşfiqi  sıradan bir “cayıl” kimi təqdim etməyə çalışanlar nə qədər də dayaz düşünürlər?!  Bu iddianın hüquqi və məntiqi əsası, demək olar ki, yox dərəcəsindədir.Zənnimizcə, bu versiya 1956-cı ildən sonra N. S. Xruşşov, R. Rudenko və onun satrapı A. Çeptsovun göstərişi ilə cəmiyyət arasında  M. A. Bağırova qarşı ikrah doğurmaq, onu alçaltmaq və xalqın nəzərini əsl günahkarlardan yayındırmaq məqsədilə uydurulmuşdur.  

Mikayıl Müşfiq gənç olmasına baxmayaraq, cəmiyyətdə baş verən  dəyişiklikləri, siyasi orientasiyanı, dövrün tələblərini çox  yaxşı görür və bütün təfərrüatı ilə dərk edirdi. Onun sosializm realizmi müstəvisində, xalqlar dostluğu zəmnində, o dövrün ictimai-siyasi tələbləri ilə səsləşən çox şeiri var. Müşfiqin qələminə məxsus olan “Stalin” poeması o zamankı siyasi lirikanın ən bariz nümunəsi hesab olunurdu:

 

Bu yeni dünyanın məhvəri sənsən,

Fəcri Lenindirsə, səhəri sənsən !

Əsrin qan qırmızı alovlarından

Qurtaran bu yazıq bəşəri sənsən…

Mikayıl Müşfiq respublika komsomolu mükafatı laureatı idi. M. A. Bağırovun ona xüsusi rəğbəti olmasaydı,  çətin ki, cürət edib Müşfiqi bu mükafata layiq görərdilər. Mikayıl Müşfiq “Azərnəşr” kimi çox ciddi bir nəşriyyatın direktoru idi. Respublikada nəşr olunan bütün ciddi siyasi-ictimai əsərlər məhz orada nəşr olunurdu. M. A. Bağırov Müşfiqə etibar etməsəydi, kim onu o vəzifəyə irəli sürərdi?

Bizcə, Müşfiqi NKVD qurbanına çevirənlər onun poetik istedadını, gündən-günə artan şöhrətini qısqananlar, paxıllığını çəkənlər, özlərini ona dost kimi tanıdıb ailə sirrini öyrənənlər, “partiya və vətən qarşısında  proletar borcunu yerinə yetirməyə çalışanlar”, “orden-medal həvəsinə düşənlər”, “o getsə, daha rəqibim qalmaz” düşüncəsiylə hərəkət edənlərdi. Axı NKVD rəsmiləri hardan bilirdilər ki,  Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər xanım Əhməd Cavadın qardaşı qızıdır? NKVD-nin iki-üç sinif təhsili olan soldafon müstəntiqləri “Azadlıq dastanı”ndan, “Səadət nəğməsi”ndən, “Göy göl”dən, “Duyğu yarpaqları”ndan, “Küləklər”dən nə anlayırlardı axı? Məgər onların Müşviqi oxumaq qabiliyyətləri vardı?  “Bizimkilər” isə Müşfiqi NKVD-yə,  Moskvaya  “Müsavat” ideoloqu  Əhməd Cavadın yaxın qohumu, ideoloji varisi kimi tanıtmışdılar.

Yeri gəlmişkən, M. A. Bağırov Əhməd Cavad birinci dəfə həbs olunanda xəbər tutub onu həbsdən azad etmişdi. Bu hadisə M. A. Bağırovun ÇK-da (Fövqəladə Komissiyada)  işlədiyi vaxt olub.

Bir  məqamı da xatırlatmaq lazımdır ki, M.A. Bağırov bir dəfə NKVD-yə müdaxilə etmək işinə görə Stalindən xəbərdarlıq alıb. NKVD şefi Sumbatov-Topurudze M. A. Bağırovla görüşəndə, necə olursa, sözarası Cavid əfəndinin bir neçə gün öncə NKVD tərəfindən saxlanıldığını söyləyir. M.A. Bağırov sakit tərzdə, “ailəsinə toxunmayın” deyir. Sumbatov-Topurudze də bu sözləri M. Rayevə çatdırır. M. Rayev az sonra Azərbaycan SSR NKVD-nin şefi olanda bunu Moskvaya, baş komissar N. Yejova xəbər verir.  SSRİ prokurorluğunda məsul vəzifədə çalışan İ. O. Matuleviçin (İ. Matuleviç SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının sədr müavini idi) dəstəyinə arxalanan Azərbaycan NKVD-nin yeni şefi M. Rayev gizli şəkildə N.Yejova M. Bağırov haqqında vaxtaşırı donoslar çatdırır, onu məhv etmək üçün məkrli planlar hazırlayırmış. Nəticədə M. Bağırov 1938-ci ilin avqust ayının ortalarında 10 gün respublika NKVD-nin şefi M. Rayevin  şəxsi nəzarətində  qalıb. N. Yejov Kremldə  M. A. Bağırov barədə tədbir görülməsi üçün İ. V. Stalinə müraciət edərkən  İ.V. Stalin, “bu gedişlə sən, yəqin,  mənim də  haqqımda  kompromat yığırsan” -deyə istehza edib.  Stalin  də Bağırovla görüşəndə “Yejova bəhanələr verməyin”deyib. 1938-ci ilin 22 avqustunda L. Beriyanın SSRİ NKVD-nin birinci müavin vəzifəzinə gətirilməsi M. A.  Bağırovu faktik olaraq ölümdən xilas ədib.

Mikayıl Müşfiq haqqında böhtan və iftira dolu, tənqid adı altında təhqiramiz ifadələrin baş alıb getdiyi yazıları “Kommunist”, “İnqilab və mədəniyyət”, “Yeni yol”, “Gənc işçi”, “Ədəbiyyat”, “Hücum” qəzetlərinə yazanlar, hər halda, NKVD rəsmiləri deyildi. Onların bunları yazmağa  nə savadları, nə  də vaxtları çatardı. Müşfiqin şeirlərini öz istədikləri şəkildə yozaraq onu rus dilinə öz bacardıqları şəkildə çevirərək qəti tədbirlər görülməsi məqsədilə  Moskvaya göndərənlər də özgəsi deyildi.

Müşfiqin “Küləklər” şeirindəki –

Ey çılğın küləklər, nəşəniz daşarkən,

Bağların şehindən mey sorub coşarkən,

Nalqıran dağları atlayıb aşarkən,

Məni də alınız, uçayım dağlara,

Könlümdə nə varsa, açayım dağlara!

bəndinə irad tutmuşdular:  “Müşfiq dağlara qaçmaq, ürəyindəki gizli fikirləri orada söyləmək istəyir. Əgər onun gizli qara niyyətləri yoxsa, nə səbəbə dağlara qalxmaq istəyir?”

Müşfiqin romantik səpkili  “Kimidir” şeirində şifrəli  məlumat olduğu iddia olunurdu:

Sevgilim əyninə yaşıl geyinmiş,

Sallanışı sərvi-çəmən kimidir.

Bu bənzətmə bir az üzdən olsa da,

Tamaşa görkəmi səmən kimidir-

“Nədən Müşfiq sevgilisini yaşıl libasda təsvir etmişdir? Bu  rəngin islam dininin rəmzi olması məlum deyilmi? Əcəba, başqa rəng yoxdurmu?”

Bədxahları Mikayıl Müşfiqin məharətli  təbiət təsviri verilmiş lirik “Buludlar” şerinə əksinqilabçı çağırış mənası “tapmışdılar”:

Çünki keyfim kökdür, damağım çağdır,

Şimşək çaxdırmaya mən də hazıram,

Buludlar başında partlayacaqdır,

Könlümdə qıvrılan böyük ildırım.

“Uzun müddət maskalnaraq sıralarımıza daxil olmağı bacarmış Müşfiq öz oxucularını “Buludlar” şeirində silahlı üsyana səsləməyə  də cəsarət bulmuşdur”.

Təsadüfi deyil ki, Müşfiqi tanıyan bəzi “vətənpərvərlər”in yorulmaq bilmədən “dəniz kənarına” ( adamlar NKVD adını çəkməkdən ehtiyat etdikləri  üçün oranı belə adlandırırdılar ) ünvanladıqları məlumatlar (oxu: donoslar ) əsasında 1937-ci ilin may ayının sonlarında Müşviqin həbsi üçün  artıq “hüquqi zəmin” yaradılmışdı.

Müşfiqin M.Bağırov tərəfindən həbs etdirilməsi inandırıcı görünmür. Zənnimizcə, respublikanın siyasi rəhbəri o qədər iş-gücün arasından imkan tapıb NKVD-nin kimləri həbs etməsi barədə xəbərdar ola bilməzdi. Bəziləri düşünürlər ki, Bağırovun Müşfiqə antipatiyası varmış. Sual yaranır:  M. Bağırov qeyri-adi qabiliyyəti ilə könülləri fəth etmiş Müşfiqə qarşı niyə ədavət bəsləməliydi ki? 1936-cı ildə M. A. Bağırovun sədr olduğu dövlət komissiyası Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 15 illiyi münasibətilə keçirilən şeir müsabiqəsinə Mikayıl Müşfiqin təqdim etdiyi “Səhər”poemasını  “Yeddi yaxşı ədəbi əsər” mükafatına layiq görmüşdü.

Göründüyü kimi, M. A. Bağırovun  Mikayıl Müşfiqə  qarşı heç bir narazılığı ola bilməzdi.  

Digər tərəfdən, M. A. Bağırov hər gün yüzlərcə partiya, təsərrüffat, sovet fəalları ilə görüşdən, müşavirələr, danışıqlar, iclaslar keçirməkdən vaxtı var idimi ki, ədəbi əsərlər oxusun? Mərkəzi Komitənin ideoloji iş üzrə katibliyi ona çıxışlar üçün mətn hazırlayırdı. Mətn hazırlanan zaman müxtəlif sahələrin rəhbərlərindən yazılı məlumatlat tələb olunurdu. Müvafiq qurumların rəhbərliyi də tələb olunan məlumatları Mərkəzi Komitəyə təqdim edirdi.  Təbii olaraq, yazıçı və şairlərin fəaliyyəti barədə məlumatları da Yazıçılar İttifaqının rəhbərliyi hazırlayırdı. Kimin hansı mövzuda, nə yazdığını, necə yazdığını Yazıçılar İttifaqından daha yaxşı  kim biləcəkdi ki?

Müşfiqin şairlik qabiliyyəti qarşısında, söz meydanında aciz qalanlar, çağlayan təbinə duruş gətirə bilməyənlər NKVD-yə göndərdikləri məlumatlarla – “donos”larla onu təcrid edə bildilər. Təsəlliverici tərəf budur ki, Müşfiqin günahsız qanı yerdə qalmadı. Cavidi, Müşfiqi, Mümtazı, Sanılını, Nəzərlini, Çobanzadəni, Xuluflunu və başqalarını xüsusi qəddarlıqla istintaq etmiş Qalustyan K.B. 22.04.1938-ci ildə, Platonov Q.A. 26.08.1938-ci ildə güllələndi; Tsinman L.A. 28.11. 1937-cildə  tutuldu, 20 il həbs cəzası aldı, 1952-ci ildə dəlixanada öldü; Azərbaycan SSR “üçlüyü”nə 10.01.1938- 11.11.1938-ci il tarixində başçılıq etmiş NKVD şefi Rayev Mixail Qriqorieviç  (əsl familyası və adı Kaminskiy Yakov Semyonoviç imiş, uzun müddət saxta sənədlərlə çalışıb ) 12. 11. 1938-ci ildə həbs olundu və  04.03.1939-cu ildə güllələndi.  

1936-cı ilin mayında oxucularla görüşündə Mikayıl Müşfiqdən soruşmuşdular ki, onu ən çox qorxudan nədir? Müşfiq də bir anlığa susmuş, sonra da bu misraları söyləmişdi:

Bağdadda xurmalıqlar,

Su dibində balıqlar.

Ölüm Allahın əmri,

Olmaya ayrılıqlar…

4 iyun 1937-ci il gecəsi Müşfiqi Bakıdakı Nijni Priyut, 108 ( keçmiş Kamo, indiki S. Rəhimov küçəsi ) ünvanında yerləşən mənzilindən  alıb gedən “çornı varanok” (“черный воронок”- Qaz-M1. Həbslər bu maşınla gerçəkləşdirildiyindən ona “qara qarğa” adı verilmişdi) istedalı şairi xalqdan cismən ayırsa da, mənən heç ayıra bilmədi. Qədirbilənlərin qəlbində Müşfiq sevgisi özünə yer tapdı. Onun adını unutdurmağa çalışanların özləri tarixin dolanbaclarında unudulub getdilər. Yazdıqları kitablar maklaturalıq oldu, məddahlıq etdikləri rejimlə bərabər özləri də tarixin tozlu arxivinə gömüldülər, ciblərində “şairlik knijkası” gəzdirsələr də, şair ola bilmədilər, qafiyəli söz yığınından ibarət olan “ədəbi irsləri” oxucusuz qaldı. Müşfiq isə hər gün daha da doğmalaşdı, daha da  məşhurlaşdı.  İllər nə qədər gəlib keçsə də, özünün “Səməndər” şeirinin qəhrəmanı kimi, yanıb külə döndükdən sonra yenidən öz külündən ehya edən gur saçlı, şux baxışlı Müşfiq elə 29 yaşında, dodaqlarında donmuş təbəssümlə qalacaq, onu sevənlərlə bərabər daha firavan, daha məsud günlərə addımlayacaqdır.

Müşfiqi əndişələndirən ayrılıqlar, inşallah, bir daha olmayacaqdır.

Şərhlər

Aslan Kənan 2018-11-05 21:35:35

Hörmətli Ramazan müəllim, siz yazınızda M.Müşfiqi "Azərnəşr"də direktor kimi qeyd etdiyinizdən mən etirazımı bildirdim. Nəzərinizə çatdırım ki, nəşryatda bir direktor, bir baş redaktor, "N" qədər redaktor olub.

t.ədalət 2018-11-05 21:35:35

Mənə cavab yazana demək istəyirəm ki,görkəmli Azərbaycan aktyoru Adil İskəndərovun da arvadı rus idi.Amma,onun milli təssübkeşliyini az adam təkrarlaya bilər.Dünya şöhrətli alim Lütfizadənin arvadı yəhudi idi.Yaxud böyük çeçen sərkərdəsi Cövhər Dudayevin arvadı latış idi.İçərisi milli təəssübkeşliklə dolu insanları arvadları dəyişə bilməz.

Ramazan SİRACOĞLU 2018-11-05 21:35:35

Hörmətli Aslan bəy, diqqətiniz üçün sağ olun: Mikayıl Müşfiq “Azərnəşr”in redaktoru olub, həbs olunana qədər də bu vəzifədə çalışıb. İstifadə etdiyim başqa bir materiala görə, Mikayıl Müşfiq “Ölkəm”, “Ana”, “Xalı”, “Düşüncə”, “Nigar”, “Gülnaz”, “Radio” vs səpkili şeirlər və rus ədəbiyyatından etdiyi uğurlu bədii tərcümələr münasibətilə Firqəçi gənclər təşkilatının mükafatına layiq görülüb. Bir daha təşəkkür edirəm. ALLAH razı olsun.

t.ədalətə 2018-11-05 21:35:35

Allah her şeyi bilir, amma nece ele şayielere inana bilirsen ki M.C.Bağırovun 2 arvadından biri rus, o biri de yehudi olub. Bagirov başqa millet numayendesi ile evlenmek meselesinde nece hessas ola biler axı.

Aslan Kənan 2018-11-05 21:35:35

Hörmətli Ramazan müəllim, xatırladım ki, Mikayıl Müşfiq heç vaxt nə "Azərnəşr"in direktoru olub, nə də Lenin komsomolu mükafatına layiq görülüb. Nəzərinizə çatdırım ki, bu mükafat 28 mart 1966-cı ildə təsis olunub.

Ələmdar Məmmədov 2018-11-05 21:35:35

Hər bir yazısı dərin tarixi bilgilərlə dolu əsl tədqiqat əsəri olan,yüksək intelllekt sahibi Ramazan müəllimin yaradıcılığında vətən sevgisi öndədir.Onun bu mövqeyi tariximiz və şəxsiyyətlərimizə qarşı səlib yürüşü təşkil edənlərə ən tutarlı cavabdır.

t.ədalət 2018-11-05 21:35:35

Müşfiq,əlbəttə,hamının sevdiyi sənətkardır.Şairin əsərlərindən birində Azərbaycan qızı ermənini sevir və ona ərə gedir.Deyirlər ki,M.C.Bağırovu əsəbiləşdirən də elə bu olub.Şairi,guya, "milli təəssübkeşliyini itirdiyinə görə" cəzalandırıb.Doğrusunu Allah bilir.

Son yazılar


Новости

Обзор на FairPhone 3

Трудно не быть очарованным смартфоном, который поставляется с отверткой в коробке, особенно когда он такой же маленький и изящный, как тот, который поставляется с Fairphone 3 Plus. На самом деле это единственный аксессуар, который вы получаете вместе с телефоном. Там нет USB-кабеля, нет настенного зарядного устройства и определенно нет наушников в коробке. Эта маленькая отвертка является важным показателем того, что вы получаете с новейшим устройством от устойчивого производителя смартфонов Fairphone. Во-первых, телефон предназначен для того, чтобы быть как можно более ремонтопригодным. Это модернизированная версия прошлогоднего Fairphone 3, одного из двух устройств, получивших идеальную оценку ремонтопригодности от iFixit. Помимо ремонта, Fairphone также пытается использовать этические материалы там, где это возможно, и предлагает хорошие условия работы для людей, производящих его телефоны. Все это благородные цели, и трудно не желать успеха Fairphone. Но желание, чтобы производитель смартфонов добился успеха, означает, что его устройства соответствуют высоким стандартам, потому что именно так он может привлечь самую большую аудиторию и создать самый большой положительный эффект. Однако держать Fairphone 3 Plus в соответствии с этими более высокими стандартами может быть неприятно. При цене € 469 / £425 (Fairphone 3 Plus недоступен для покупки в США, но это примерно $550) он конкурирует по цене с такими моделями, как Pixel 4A (€349 / £349) и iPhone SE этого года (€489 / £399). Это переполненная ценовая точка, в которой Fairphone 3 Plus изо всех сил пытается быть конкурентоспособным. ОБЗОР OFFAIRPHONE 3 PLUS .РЕЗУЛЬТАТ 7 ИЗ 10 Плюсы Легкий для того чтобы отремонтировать Разъем для наушников Поставляется с крошечной отверткой Минусы Низкая производительность Иногда глючит программное обеспечение Так себе камера Прежде чем мы начнем говорить о самом телефоне, стоит немного поговорить о том, как он сделан. Во-первых, 40 процентов пластика, используемого в его конструкции, перерабатывается, как и некоторая часть меди. Он использует золото Снимите заднюю крышку телефона, и вы найдете съемный аккумулятор и набор легкодоступных винтов. Как только вы получите заднюю часть телефона, вы сможете увидеть все конструктивные особенности, которые способствовали этому идеальному показателю ремонтопригодности. Нет никакого неудобного клея или фирменных винтов, удерживающих телефон вместе, просто серия пластиковых застежек и стандартных винтов с крестообразной головкой. Это очаровательно в своей простоте,но это также делает устройство старомодным. По сравнению с большинством современных смартфонов Fairphone 3 Plus представляет собой громоздкую пластиковую плиту. У него большие толстые рамки над и под экраном, странно выступающий наушник и селфи-камера. Если вам нравится технология, которая выглядит как технология, то вы ее оцените, но она далеко не гладкая. Функционально эта конструкция также может быть немного неудобной. Я обнаружил, что Fairphone 3 Plus имеет раздражающую дизайнерскую причуду, когда расположение заднего датчика отпечатков пальцев находится слишком высоко на задней панели телефона, заставляя меня перенастроить захват, чтобы разблокировать телефон. Как правша, он также чувствовал себя немного странно, имея кнопки громкости и питания на левой стороне. С другой стороны, моя соседка-левша любила его. Делайте из этого что хотите. Есть задний датчик отпечатков пальцев,но он неудобно высоко. Да, там есть разъем для наушников. Если отбросить в сторону дизайнерские претензии, то остальная часть внешнего вида Fairphone 3 Plus ничем не примечательна. У него есть ЖК-дисплей 1080p, который не очень яркий с цветами, которые выглядят немного размытыми. Его единственный динамик средний, и, в отличие от многих других телефонов, он расположен на левой стороне устройства, а не внизу. Это место означало, что я случайно покрыл его немного меньше, когда держал телефон в альбомном положении, чтобы смотреть видео, но больше, когда держал его в портретном. Как бы то ни было, вы захотите использовать наушники здесь, так что, к счастью, есть 3,5-мм разъем для наушников, чтобы сделать это проще для вас. FAIRPHONE 3 PLUS НЕ ОЧЕНЬ БЫСТРЫЙ ТЕЛЕФОН С точки зрения производительности Fairphone 3 Plus пыхтит. Он работает на Snapdragon 632 с 4 ГБ оперативной памяти, что переводится в двухлетний чип с таким объемом оперативной памяти, который в наши дни сходит с рук только бюджетным телефонам Android. Заикание-это факт жизни с Fairphone 3 Plus, независимо от того, активируете ли Вы Google Assistant для выполнения быстрой задачи, переключаетесь между приложениями или открываете ящик приложений. Я также столкнулся с парой раздражающих ошибок во время работы с телефоном. Больше всего меня раздражало то, что я не мог найти способ импортировать свои контакты WhatsApp или резервную копию чата. Каждый раз, когда я пытался это сделать, приложение застревало в цикле загрузки, который не заканчивался даже после того, как я оставлял его работать в течение получаса. Я использую бета-версию WhatsApp для Android, но даже в этом случае я никогда не испытывал этого на других устройствах. После переключения Android на жестовую навигацию я также обнаружил, что элементы пользовательского интерфейса на главном экране будут перекрываться друг с другом. Это заставляет телефон чувствовать себя немного дешевым. Включите управление жестами, и элементы пользовательского интерфейса телефона иногда могут накладываться друг на друга. У Фэйрфона большие рамки. Время автономной работы Fairphone 3 Plus не является чем-то исключительным. В большинстве случаев я заканчиваю день примерно с 40 процентами заряда, но это я работаю из дома, поэтому я не занимаюсь чем-то таким интенсивным, как навигация. Время включения экрана сильно варьировалось между минимумом в три и максимумом в пять с половиной часов. При нормальном использовании, я думаю, что это телефон, который продержится примерно один день, но не намного больше. По крайней мере, часть этого устаревшего оборудования можно обвинить в том, что Fairphone 3 Plus по сути является тем же телефоном, что и прошлогодний Fairphone 3. Это сделано специально, поскольку это означает, что любые владельцы Fairphone 3, которые хотят воспользоваться модернизированными камерами Fairphone 3 Plus, могут купить их отдельно в качестве модулей обновления для своего существующего телефона, а не покупать совершенно новый телефон. Это интересный ответ на критику, с которой сталкиваются такие компании, как Apple, за выпуск новых телефонов каждый год, что, по мнению критиков, поощряет ненужные ежегодные обновления. Это замечательная конструктивная особенность, но она создает неудачные компромиссы для конечного устройства. FAIRPHONE 3 ВЛАДЕЛЬЦЫ МОГУТ ПОЛУЧИТЬ НОВЫЕ КАМЕРЫ, КАК ОБНОВИТЬ МОДУЛИ Эти конкретные обновления камеры в Fairphone 3 Plus сосредоточены на его новых датчиках с более высоким разрешением. Задняя камера увеличилась с 12 до 48 мегапикселей, в то время как селфи-камера теперь составляет 16 мегапикселей по сравнению с 8 мегапикселями в прошлом году. Вы по-прежнему получаете только одну заднюю камеру, но, учитывая, насколько низко разрешение и ненужно много вторичных камер, это, вероятно, приемлемый компромисс. Однако, несмотря на улучшение разрешения, общее качество фотографий, сделанных Fairphone 3 Plus, остается в порядке. Возможно, его цена не такая, как у флагмана, но он все равно стоит на 75 фунтов дороже, чем Pixel 4A, среднечастотный телефон, который предлагает очень схожую производительность со своими более дорогими братьями и сестрами. ВИД СЕТКИ 1 из 19 При дневном свете Fairphone 3 Plus имеет тенденцию производить детализированные изображения с большим контрастом. У них есть удар, но иногда это может происходить за счет теневых деталей, и изображения иногда могут выглядеть чрезмерно резкими. Эта комбинация может создать некоторые шумные фотографии. Это особенно заметно в условиях низкой освещенности, когда детали могут быть вытеснены из более темных областей изображения. Это означает, что когда все становится действительно темным, вы можете полностью потерять детали. Однако в целом мне понравились фотографии, которые я получил из селфи-камеры Fairphone 3 Plus. Несмотря на улучшения камеры, Fairphone 3 Plus по-прежнему предлагает среднюю камеру смартфона. Это прекрасно при дневном свете, но вы не получаете большой гибкости, а при слабом освещении изображения могут выглядеть зернистыми и лишенными деталей. Модернизированные модули камеры телефона обеспечивают только средние фотографии. Мне кажется неправильным критиковать Fairphone 3 Plus по тем же показателям, которые мы используем для ранжирования других смартфонов, потому что он прилагает такие усилия в областях, которые не интересуют многих других производителей. Это действительно замечательно, насколько легко разобрать этот телефон на части,и усилия Fairphone по этическому источнику его материалов должны быть одобрены. БЮДЖЕТНЫЙ ТЕЛЕФОН СО СРЕДНЕЙ ЦЕНОЙ Но все эти усилия, какими бы стоящими они ни были, имеют свою цену. С точки зрения устройства, которое находится в ваших руках в конце дня, вы платите больше за меньшую функциональность. Производительность может быть глючной и медленной, а время автономной работы и производительность камеры-средними. Это телефон с шармом, но он далек от стильного, гладкого или любого другого комплимента, который мы бросаем вокруг телефонов других производителей. Если вы кто-то, кто хочет более этичную и устойчивую альтернативу бюджетному устройству стоимостью 200 фунтов стерлингов, то Fairphone 3 Plus обеспечивает это. Он будет обслуживать ваши потребности так же, как и бюджетный смартфон в 2020 году, но с премией по цене, которая отражает его этические материалы и ремонтопригодность. Но не ожидайте, что это будет конкурировать с другими аналогичными по цене телефонами. Fairphone имеет разные приоритеты, и для того, чтобы купить один из его телефонов, вам нужно поделиться ими. СОГЛАСИТЕСЬ ПРОДОЛЖИТЬ: FAIRPHONE 3 PLUS Каждое интеллектуальное устройство теперь требует от вас согласия на ряд условий, прежде чем вы сможете использовать его — контракты, которые никто на самом деле не читает. Мы не можем прочитать и проанализировать каждое из этих соглашений. Но мы начали точно подсчитывать, сколько раз вы должны нажать "согласен", чтобы использовать устройства, когда мы их просматриваем, поскольку это соглашения, которые большинство людей не читают и определенно не могут вести переговоры. Чтобы использовать Fairphone 3 Plus, вы должны согласиться: Условия предоставления услуг Google Условия предоставления услуг Google Play Политика конфиденциальности Google (включена в ToS) Установка приложений и обновлений: “вы соглашаетесь с тем, что это устройство также может автоматически загружать и устанавливать обновления и приложения от Google, вашего оператора связи и производителя вашего устройства, возможно, используя сотовые данные.” Следующие соглашения являются необязательными: Подписка на рассылку новостей Fairphone означает согласие с условиями предоставления услуг и политикой конфиденциальности Fairphone Анонимные данные о местоположении для сервисов Google "Разрешите приложениям и службам сканировать сети Wi-Fi и близлежащие устройства в любое время, даже когда Wi-Fi или Bluetooth выключены.” Отправляйте данные об использовании и диагностике в Google Кроме того, если вы хотите использовать Google Assistant, вы должны согласиться позволить Google собирать информацию о приложениях и контактную информацию с ваших устройств. Другие функции, такие как Google Pay, могут потребовать дополнительных соглашений. Окончательный итог: четыре обязательных соглашения и не менее пяти факультативных.

Обзор: Motorola razr 2020

Какую разницу дают нам 11 месяцев? Именно столько времени потребовалось Motorola, чтобы повторить оригинальный римейк Razr. За это время Motorola втиснула 5G и улучшила практически каждый аспект телефона. Практически каждый аспект оригинального Razr 2019 года нуждался в улучшении — это был беспорядок. Этот Razr 2020 года в порядке. Но при цене в 1399 долларов это также невероятно дорого по сравнению с любым другим не складывающимся телефоном с аналогичными возможностями. Стоит ли эта цена вообще того, зависит от того, сколько вы готовы отдать, чтобы иметь классный, вызывающий ностальгию флип-телефон со складным экраном. Новый Razr-классный телефон, в этом нет никаких сомнений. И теперь, когда он прошел минимальную планку удобства и качества, я в основном наслаждался его использованием. Но я бы не хотел платить за это. Обзор Motorola Razr: складные флип-флопы 6 ИЗ 10 Плюсы Это классный телефон-раскладушку Полезный внешний дисплей Минусы Дорогой Несогласованная камера Нечетное размещение отпечатков пальцев Не полностью устойчив к воде или пыли Купить за $1,399.99 от Motorola купить за $1,199.99 от лучших купить Razr кажется очень тонким, когда его открывают, но он не тоньше стандартного iPhone Razr кажется очень тонким, когда его открывают, но он не тоньше стандартного iPhone. ДИЗАЙН MOTOROLA RAZR (2020) MotorolaMotorola проделала большую работу, сохраняя классический внешний вид Razr с этой итерацией, вплоть до изогнутых краев и выступающего подбородка внизу. Когда он закрыт, это элегантная, красивая вещь. Открытый, он кажется тоньше, чем есть на самом деле — он примерно такой же толщины, как ваш стандартный iPhone, но общий дизайн имеет тот же дух Razr. Пластиковый экран тоже чувствует себя лучше, благодаря некоторым тонким изменениям в системе шарниров, которые делают его немного прочнее. В середине все еще есть какие-то странные выпуклости, но ни один складной телефон еще не придумал способа избежать этого. Это не самый красивый экран — при 876 х 2142 пикселях он имеет очень высокое соотношение сторон, а в целом его цвет и четкость выглядят средними. Razr складывается полностью ровно, без зазора, в отличие от Samsung Galaxy Z Flip. Шарнир на Razr 2020 года значительно улучшен, сохраняя при этом каплевидную складку. Датчик отпечатков пальцев находится на логотипе Moto на задней панели, но это оказывается неудобным местом для достижения. Motorola также добавила немного больше пружинистости флипу. Вполне возможно, чтобы перевернуть его открытым с одной стороны, но это требует некоторой практики. Как только вы поймете, как это сделать, это будет весело. Razr не может держать себя под таким углом, как Samsung Z Flip, но Z flip не так удовлетворяет, как физическая вещь. Я не хочу замалчивать тот факт, что иметь телефон, который складывается в тонкую, карманную форму, все еще невероятно. Я могу выйти с этой штукой в заднем кармане и не беспокоиться о том, что она застрянет или даже выпадет, когда я сижу (хотя сидеть прямо на ней, вероятно, не рекомендуется). Он просто помещается в карманах и сумках, где большие и высокие телефоны неудобны. Итак, коробка ностальгии проверена. Но это не было проблемой с оригинальной перезагрузкой Razr. Этот телефон 2019 года буквально скрипел и издавал скрежещущие звуки, когда вы его открывали. Этот-тихий и гладкий, за исключением слабого шипения пластикового экрана, скользящего на место, когда вы закрываете его. И в отличие от Samsung Galaxy Z Flip, он закрывается полностью без зазора, так как экран может образовывать каплю внутри самого шарнира. Razr выпускается в трех цветах: золотом, графитовом и серебряном. Задняя часть телефона-плоское стекло с изогнутыми краями, которое приятно на ощупь, но скользко, как и все выходы, и, как ни странно, под ним нет беспроводной зарядной катушки. Лучшее, что вы можете сделать,-это быстрая зарядка USB-C мощностью 15 Вт. Удивительно, но моя главная жалоба на аппаратное обеспечение не имеет никакого отношения ни к шарниру, ни к экрану, а к расположению датчика отпечатков пальцев. Теперь на спине, скрытая в логотипе Моторолы. Оказывается, это неудобное место, прямо посередине телефона, когда он открыт. Это не требует искажений, чтобы достичь его, но это заставляет вас чувствовать себя целым дополнительным шагом. Дисплей быстрого просмотра Razr очень удобен. ПРОИЗВОДИТЕЛЬНОСТЬ И ПРОГРАММНОЕ ОБЕСПЕЧЕНИЕ MOTOROLA RAZR (2020) Нога вверх, которую Razr имеет над другим флип-телефоном на рынке, Samsung Z Flip, - это тот большой дисплей на внешней стороне телефона. Motorola называет его дисплеем "быстрого просмотра", и у него есть несколько функций, которые действительно полезны, но иногда он немного глючит. У него есть два состояния. Большую часть времени он находится в заблокированном режиме, где вы можете долго нажимать значки, чтобы вызвать предварительный просмотр, а затем провести пальцем вверх, чтобы увидеть еще больше предварительных просмотров. Но настоящий ход-это разблокировать телефон, когда он закрыт. Тогда у вас будет доступ к полному интерфейсу Android для уведомлений (включая ответы), видоискателю камеры и даже пусковой установке приложений. ВНУТРИ RAZR НЕ ТАК МНОГО МЕСТА ДЛЯ БОЛЬШОЙ БАТАРЕИ, НО ПРИ НЕКОТОРОЙ ОСТОРОЖНОСТИ ВЫ МОЖЕТЕ ПРОДЕРЖАТЬСЯ ЦЕЛЫЙ ДЕНЬ Вы можете поместить определенные приложения в утвержденный список для дисплея быстрого просмотра, позволяя запускать их на 2,7-дюймовом экране 800 x 600. Большинство приложений для Android прямо ужасны при таком размере, но с его помощью удобно отвечать на сообщение — клавиатура хорошо работает со свайпами. Лучшая часть внешнего дисплея заключается в том, что вы можете использовать его в качестве видоискателя камеры, позволяя вам делать селфи с лучшей из двух камер на Razr. Новый Razr имеет 5G, хотя и не поддерживает более высокоскоростную mmWave-версию 5G (там нет больших потерь). Он также доступен разблокированным и будет принимать стандартную SIM-карту — Две вещи, которые вы на самом деле не могли получить с оригиналом, хотите верьте, хотите нет. Motorola использует процессор, который вы найдете на большинстве телефонов среднего уровня Android (например, Pixel 5 и 4A 5G), Snapdragon 765g от Qualcomm. Он работает в паре с 8 ГБ оперативной памяти и 256 ГБ памяти. В результате всего этого Razr отлично работал в моем тестировании, но я не бросал на него тонну чрезвычайно сложных игр. Процессор также может помочь миниатюрной батарее емкостью 2800 мАч прослужить дольше. Мне определенно нужно было зарядное устройство с этим телефоном к раннему вечеру, но при более легком использовании (в том числе проводя больше времени на внешнем дисплее вместо того, чтобы открывать телефон) я мог видеть, как проходит день. Вы можете использовать лучшую внешнюю камеру для селфи. КАМЕРА MOTOROLA RAZR (2020) На Motorola Razr есть две камеры. Селфи-камера внутри, рядом с экраном, имеет 20-мегапиксельный сенсор, втиснутый в крошечное пространство. Вы должны использовать его для видеоконференций и ничего больше, так как он не очень хорош. К счастью, вы можете легко делать селфи с помощью основной внешней камеры. Он имеет 48-мегапиксельный сенсор, который выдает 12-мегапиксельные изображения. Вы можете использовать один из пользовательских жестов Motorola (в данном случае поворот запястья), чтобы запустить его, а затем фотографировать себя в течение всего дня. ВИД СЕТКИ 1 из 16 Однако, когда вы это сделаете, постарайтесь убедиться, что вы находитесь в приличном освещении. Что-нибудь слишком сложное, и эта в остальном совершенно средняя камера идет немного боком. Тот же совет применим и тогда, когда вы открыли телефон, чтобы использовать камеру как обычно. Я просто не могу точно предсказать, что предпримет Razr. В сумерках он перейдет в ночной режим, даже если в этом нет никакой необходимости. Требуется время, чтобы познакомиться с любой новой камерой, но к этой потребуется немного больше времени, чтобы привыкнуть, чем к большинству, чтобы узнать ее причуды. Как и в большинстве телефонов, вы можете получить действительно хорошие фотографии из Motorola Razr 2020 года в правильных условиях. В большинстве случаев цвета немного приглушены, и в деталях нет особой резкости, а затем из ниоткуда он выдувает цветок без особой причины. Время от времени это будет серьезно впечатлять меня, как в случае с закатом, снятым в галерее наверху. В основном, однако, это просто нормально, в том числе для селфи и особенно при слабом освещении. В целом, эта штука в основном достаточно компетентна для Instagram. Добавьте все это, и у вас есть камера, которая является значительным улучшением по сравнению с камерой на Razr 2019 года и значительным разочарованием по сравнению с камерой практически на любом телефоне Android, который стоит 600 долларов или больше (не говоря уже о 349-долларовом Pixel 4A). Motorola Razr 2020 года выпуска с 5G Я чувствую себя как заезженная пластинка, когда дело доходит до обзора складных телефонов, но здесь все равно идет. В какой-то момент я должен поверить, что стоимость этих гибких экранов и тщательно спроектированных петель снизится. Если бы они это сделали, то такое устройство, как Razr 2020 года, было бы вполне приемлемым телефоном среднего уровня. Если судить точно так же, как по телефону, то на Razr нет ничего выдающегося. Камера могла бы быть лучше, но в остальном она имеет приличное время автономной работы, производительность и даже качество сборки. Если судить по флип-телефону, то Razr занимает свою собственную хорошо продуманную нишу рядом с основным конкурентом, более Хо-хумовым, но во многих отношениях лучшим Galaxy Z Flip. Я думаю, что за 1400 долларов вы получите телефон, который будет потрясающим почти во всех возможных отношениях, а не только с классным дизайном и удовлетворительным флипом. За полцены я был бы в десять раз более взволнован. При такой цене Razr 2020 года слишком резко сокращает любой разумный бюджет. СОГЛАСИТЕСЬ ПРОДОЛЖИТЬ: MOTOROLA RAZR (2020) Каждое интеллектуальное устройство теперь требует от вас согласия на ряд условий, прежде чем вы сможете использовать его — контракты, которые никто на самом деле не читает. Мы не можем прочитать и проанализировать каждое из этих соглашений. Но мы начали точно подсчитывать, сколько раз вы должны нажать "согласен", чтобы использовать устройства, когда мы их просматриваем, поскольку это соглашения, которые большинство людей не читают и определенно не могут вести переговоры. Чтобы использовать Motorola Razr, вы должны согласиться: Политика Конфиденциальности Motorola Условия предоставления услуг Google Политика конфиденциальности Google (включена в ToS) Установка приложений и обновлений: “вы соглашаетесь с тем, что это устройство также может автоматически загружать и устанавливать обновления и приложения от Google, вашего оператора связи и производителя вашего устройства, возможно, используя сотовые данные.” Следующие соглашения являются необязательными: Использование местоположения: "Google может периодически собирать данные о местоположении и использовать эти данные любым анонимным способом для повышения точности определения местоположения и услуг на основе определения местоположения.” Разрешить сканирование: "разрешить приложениям и службам сканировать сети Wi-Fi и близлежащие устройства в любое время, даже если Wi-Fi или Bluetooth выключены.” Отправка данных об использовании и диагностике Доступ к местоположению перевозчика Кроме того, если вы хотите использовать Google Assistant, вы должны согласиться позволить Google собирать: Информация о приложении с ваших устройств Контактная информация с ваших устройств: "эти данные могут быть сохранены и использованы в любом сервисе Google, где вы вошли в систему, чтобы предоставить вам более персонализированный опыт. Вы можете просмотреть свои данные, удалить их и изменить настройки по адресу account.google.com” Другие функции, такие как Google Pay, могут потребовать дополнительных соглашений. Окончательный итог: четыре обязательных соглашения и не менее шести факультативных.