“Nə dünən, nə bu gün Şərqdə Nobel almaq üçün mühit olmayıb”

Dünya şöhrətli alimimiz, professor Rafiq Əliyev Moderator.az-a geniş müsahibə verib. Onunla söhbətin birinci hissəsini təqdim edirik:

(MÜSAHİBƏNİN İKİNCİ HİSSƏSİ YAZININ ALTINA ƏLAVƏ OLUNUB)

-Sizin ilahi ədalətə inandığınızı bilirəm və bu barədə xeyli söhbətlərimiz də olub. Elə isə həmin ilahi ədalətə söykənərək iddia etmək olarmı ki, bu torpağın sərvətindən-neftindən əldə edilən gəlirdən formalaşan Nobel mükafatı nə zamansa bu torpaqda doğulan Allah bəndəsinə də qismət olmalıdır?

- Əvvala, bir daha təkrarlamaq istərdim ki, ilahi ədalət var. Mən buna yüzdəyüz inanıram, özü də qeyri-səlis məntiqlə yox, səlis məntiqlə. Amma bəzən də deyirlər ki, əgər belədirsə niyə nadanlar yuxarı başda, aqillərsə bəzən aşağı başda oturur. Tanrı öz ədalətinə görə bütün insanları faili-muxtar yaradıb. Tolstoy öləndə onun cibindən Həzrət Əlinin “Yüz kəlam”ı çıxdı. Onu türklər tərcümə ediblər, sonralar Azərbaycanda da çap olundu. Orda belə bir deyim var- Allaha ümid et, dəvəni bağlamağı unutma. Yəni Allah gəlib hər adam, hər millət üçün ədalət yaradan deyil. Allah ədalət yolunu azanlara da deyir ki, mən səni bu yoldan saxlamıram, get, amma aqibətinin necə olacağı görünəcək. İnsan oğlu çox səbrsizdir və biz deyirik ki, ədalətsiz adamlara gərək elə bu saat nə isə olsun. Amma bu elə deyil. Siz onun aqibətini gözləyin. O ki, qaldı Nobel mükafatına, bunun üçün mühit lazımdır. Bütün Şərq dünyasında elm sahəsində cəmisi iki adam-pakistanlı Əbdüs Salam və Misirli Əhməd Nobel mükafatına layiq görülüb. Amma onların hər ikisinin elmi fəaliyyəti Qərblə bağlı olub. Əbdüs Salam da İngiltərədə işləyib, digər mükafatçı da Qərbdə yaşayıb işləyib. Yəni nə dünən, nə bu gün qos-qoca Şərq dünyasında Nobel Mükafatı almaq üçün mühit olmayıb. Səbəbi də İslam deyil. Əbdüs Salamın Nobel nitqində bir ifadəsi var: “Müsəlman dünyası ona görə bu vəziyyətdə deyil ki, İslama xidmət etdi, ona görə bu vəziyyətdədir ki, İslama xidmət etmədi.” Bu baxımdan Qərblə çox sıx əlaqəsi olan, Qərb institutları ilə işləyən alimlər içərisində ola bilsin ki, kimsə çıxacaq. Mətbuatı izləyirəm, fizika sahəsində 3 yapon alimi Nobel mükafatı aldı və bizim sahədə olanların hamısı səslərini qaldırdılar ki, niyə iqtisadiyyat sahəsində Zadəyə və onunla işləyən adamlara verilmir. O qədər məktublar yazıldı ki. Bilirsiniz, bu elə bir təşkilatdır ki, ora heç kimi təqdim etmirlər, ekspertlər özləri seçirlər. Təsəvvür edin ki, bu il fizika sahəsində həmin mükafatı alanlar 90-cı illərdəki işlərinə görə qazanıblar. Yəni ekspertlər dönə-dönə öyrənirlər ki, bu ixtira və ya iş nə qədər tətbiq olunur. Yəni kimsə desin ki, tutaq ki, Yazıçılar Birliyi götürüb kimisə təqdim etdi, yaxud hansısa bir təşkilat təqdim etdi, belə bir şey yoxdur. Mən mətbuatda oxuyuram ki, filankəsi təqdim etmək lazımdır.

- Azərbaycanda “Nobel Fondu” deyilən bir qurum var və bu qurum Allahşükür Paşazadənin adının gələn ilki mükafatlandırmaya təqdim etdiyi iddia olundu...

- Axı orda elə bir şey yoxdur ki, kimsə kimisə təqdim etsin. Yəni bu mükafatın verilməsi üçün təqdimat deyilən bir prosedur yoxdur. Vaxtilə Sovetlər dönəmində mən SSRİ Dövlət Mükafatı alanda onun təqdimatı var idi. Nobel mükafatının verilməsi isə tamam ayrı prosedurdu. Burda isə ancaq özləri seçirlər mükafatçıların kimliyini. Yəni bunların müxtəlif elm sahələri üzrə ekspertləri var, onlar müəyyənləşdirir ki, kim daha çox bu mükafata haqq edir. İlahi ədalət məsələsinə qayıdıram. Düşünürəm ki, ola bilər nə vaxtsa hansı ölkə daha çox demokratikləşsə, normal elmi və ictimai mühit yaransa, o zaman təbii ki, ordan da Nobel mükafatçısı çıxa bilər.

- Amma Azərbaycanda belə bir ictimai rəy formalaşdırılıb ki, kiminsə namizədliyi verilməlidir, ardınca kimlərəsə ağız açılıb tapşırılmalıdır və s.

- Nobel mükafatının əsasnaməsini hər biriniz internetdən götürüb oxuya bilərsiniz. Onların özlərinin ekspertləri seçirlər ki, kimə verilməsi doğru olar. Yəni min dənə işə baxaraq qərar verirlər. Tutaq ki, iqtisadiyyat sahəsində bir neçə iş götürüb analiz edirlər ki, bu tədqiqatların, ixtiraların hansı yetişib. Onların 7-9 ekspertləri var ki, onlar yüzlərlə, minlərlə işin içindən seçim edirlər.

- Bir o qədər işi belə deyək ki, 5-10 adam necə oxuyub çatdıra bilir? Fiziki cəhədən də bu mümkün deyil axı?

- Elm bir az başqadır. Çox qəribədir, məsələn, mənimlə çox adamlar təsadüfən və ya rastlaşıb görüşürük. Ən azı onların 60 faizi sonradan yadımda qalmır. Dostlarıma da hər zaman bunu deyirəm ki, deyəsən yaşla bağlıdır. Onlar da deyir ki, yox, bu adi bir şeydir. Amma indi siz məndən soruşsanız ki, 1965-ci ildə filan jurnalda hansı məqalə çıxıb, inanın ki, əzbərdən hətta səhifəsini də deyərəm. Yəni professional yaddaş bir az başqadır. Əsl elm adamlarında professional yaddaş çox güclüdür. Bu baxımdan həmin ekspertlərin də elə bir çətinliyi olmur.

- Amma bu mükafat təsis edildiyi gündən bəri bu günədək onun verilməsində siyasi çalarların olduğu iddiaları səslənir.

- Digər sahələri deyə bilmərəm, elmdə siyasiləşmə yoxdur. Amma ədəbiyyatda və sülhdə təbii ki, var. Məsələn, Obamaya niyə o mükafatı verdilər? Yəni ona mükafatı prezident seçiləndən bir neçə ay sonra verdilər. Bu mükafat onun fəaliyyətinə görə verilmədi. O boyda Amerika ictimaiyyəti başqa irqdən olan adamı ki, prezident səviyyəsinə qaldırdı, buna görə o mükafatı verdilər.

- Yəni əslində o mükafatı Obamaya deyil, onu prezident edən Amerika xalqına verdilər.

- Tamamilə doğrudur, o mükafatı Amerika xalqına verdilər. Yəni burda da bir siyasi çalar və bir başqa rəng var. Yaxud ədəbiyyat sahəsini götürək. Ədəbiyyat sahəsində Nobeli alanların əksəriyyəti dissidentlərdi. Məsələn, hamının tanıdığı Orxan Pamuk qatı dissident olmasa da, Türkiyədə qəbul olunmurdu. Digər nümunələr də gətirmək olar. Amma elm sahəsində mən düşünmürəm ki, belə bir şey olsun.

- Erməni Nobel mükafatçısı da yoxdur, eləmi?

-Ümumiyyətlə, Yaponiya və Uzaq Şərqi saymasaq, bütün Şərq aləmində yoxdur. Rusiyadan isə 10-15 nəfər var.

- Tanıdığınız dünyaca məhşur erməni alimləri varmı?

- Ambarsumyan vardı. Bilmirəm bu informasiya nə dərəcədə doğrudur, mətbuatdan oxuduğumu deyirəm. Məsələn, ona Nyutonun şinelini bağışlamışdılar. Yəni çox güclü bir astronom idi. Bundan başqa dünyada tanınan çox məhşur Əlixanyan qardaşlarlı vardı.

- Özünüz üçün müqayisə aparmısınızmı tutaq ki, Cənubi Qafqazın üç Respublikasını götürsək, həm fərd, həm də millət olaraq ən istedadlı toplumu hansılardı?

- Mən bunu həmişə demişəm, Azərbaycan nəinki Zaqafqaziyada, bütün dünyada ancaq özünün fərdləriylə seçilib. Bu millətin fərdləri çox talantlıdır. Hətta bu gün də istər Amerikada olsun, istər İngiltərədə, Almaniyada və ya digər ölkələrdə, azərbaycanlı uşaqlar çox talantlıdır və çox yaxşı da oxuyurlar, başqalarından xeyli fərqlənirlər. Mən vaxtilə Sumqayıtda institutda rektor işləyəndə orda tez-tez tədbir keçirirdim, rəhmətlik Bəkir Nəbiyev, Mirəli Seyidov, Hüseyn Cavidin qızı Turan xanım da dəvət olunurdu, digər incəsənət xadimləri dəvət olunurdu. Bu tədbirlərin birində ədəbiyyatçı olmasam da, dedim ki, mən Hüseyn Cavidi qətiyyən Şekspirdən aşağı tutmuram. Ən azı bərabər tuturam. Əgər Hüseyn Cavidin də normal mühiti olsaydı, o da Şekspir kimi bütün dünyada məhşurlaşardı. Amma mənə qalsa Hüseyn Caviddə orijinallıq daha çoxdur, nəinki Şekspirdə. Çünki Şekspirin bütün mövzuları o vaxtkı İtalyan intibahı dövründə olan hekayələrdən götürülüb. Amma Cavidin yaradıcılığına baxın, “Ana”, “Peyğəmbər”, “İblis” və digər əsərlərinin hamısı ümumibəşəridir və orijinallıq çoxdur. Yaxud Azərbaycanın simvolu olan Üzeyir bəyi götürək. Bütün dönəmlərdə hamı tərəfindən Üzeyir bəy haqlı olaraq Azərbaycan ziyalılığının simvolu hesab olunub. Musiqidə də inqilab edib, ədəbiyyatda da. Onun bənzərsiz feleytonlarını necə unutmaq olar? Təsəvvür edin ki, mən onun hesab kitabını gördüm. Yəni bu adam digər sahələrdə də inqilab etdiyi kimi talanta baxın ki, uşaqlar üçün dərslik də yazmağa vaxt tapıb. Yaxud Mirzə Cəlili, Əhməd Ağaoğlunu, Əli bəy Hüseynzadəni götürək. Yəni hamısını saymağa vaxt çatmaz. Deməyim odur ki, bu millətin talantlısı çoxdur. Amma çox əfsuslar olsun ki, bu günə kimi də bizdə milli təfəkkür çox zəifdir. Görünür, bu da dövlətçilik təcrübəmizin olmamasıyla bağlı olub. Baxmayaraq ki, biz bunun əksini sübut etməyə çalışırıq bəzən və deyirik ki, lap qədim dövrlərdən dövlətçilik ənənələrimiz olub. Amma görünür bu da mütəmadi dövlətçilik olmayıb.

- Ortada əsrlərlə fasilələr o ənənələri də alt-üst edib..

- Bəli, doğrudur. Etiraf etməliyik ki, dövlətçilik təcrübələri olmasa da, milli təfəkkür qonşularımızda daha çoxdur. Əyani olsun deyə internetdən götürülmüş bir informasiyanı diqqətinizə çatdırım və ümumi mənzərə oxucularınız üçün də aydın olsun. (Rafiq müəllimin təqdim etdiyi statistikanın fotosunu müsahibənin sonunda oxuya bilərsiniz-Red.) Burda bu və ya digər ölkədə elmin inkişafının bir göstəricisi də hər min təqdiqatçıya düşən, ancaq dünya miqyasında tanınan elmi məqalələrin sayıdır. Yəni bu məqalələr dünyanın qəbul etdiyi hansısa jurnalda çıxmalıdır. Burada keçmiş sovet respublikalarının statistikası öz əksini tapıb. Yəni bu ölkələrdə hər min təqdiqatçıya düşən elmi məqalələrin sayıdır. Baxın, birinci yerdə Rusiya 38, ikinci yerdə isə Ermənistan gəlir, 37 məqalə ilə. Azərbaycansa 9 nəfərlə Qırğızıstanla ən sonuncu yerləri bölüşdürür. Həmin 9 nəfərin də böyük əksəriyyəti xaricdə işləyən azərbaycanlılardır. Çünki onlar məqalələrini ikili yazırlar. Yəni həm faktiki işlədikləri universitetin adını yazırlar, həm də vaxtilə Azərbaycanda işlədiyi universitetin adını. Ola bilər ki, oxucularınızın xoşu gəlməsin bu statistikadan. Amma nə qədər acınacaqlı olsa da reallıq belədir. Bunda xalqın heç bir günahı yoxdur. Günahkarlar xalqı yolundan sarpdıran siyasətçilərdir.

II HİSSƏ

-Üzeyir bəyi Azərbaycanın ziyalılıq etalonu adlandırdınız. Bunu hamı belə qəbul edir ki, Üzeyir bəy son 100 ildə ziyalılıq etalonu adını alıb. Bir neçə gün öncə görkəmli ziyalımız Firudin Cəlilov Moderator.az-a müsahibəsində son 50 ildə isə Xudu Məmmədovun millətin ziyalılıq etalonu olduğunu iddia etdi. Onun iddiasını bölüşürsünüzmü?

-Tam razıyam. Qohumum, dostum olduğu üçün demirəm, Xudu Məmmədov Xudanın bir möcüzəsi idi. Bilirsiniz, bu qədər saf, bu qədər intellektual, bu qədər xalqa-torpağa bağlı, bu qədər cəsarətli, heç bir şeydən, hətta ölümün özündən belə, qorxmayan adam tapmaq çətindir. O zəmanəmizin çox nadir şəxsiyyətlərindən biridir. Bir də Xudu təmasda çox rahat idi. Ziyalılığın ən birinci cəhəti mən bunu hesab edirəm. Ziyalının ən dominant tərəfi odur ki, təmasda rahat olsun. Ziyalı üçün bu çox vacib şeydir. Yəni gərək ziyalıda tolerantlılıq, dözümlülük olsun. Mən Xudu müəllimi çöxölçülü bir zirvə hesab edirəm. Bir ölçü insanlıqdır, bir ölçü elmdir, bir ölçü sənətdir. Onun “Qoşa qanad” kitabını oxumayan az adam tapılar. O biri tərəfdən ziyalılıq, Vətən-torpaq sevgisi də bir ölçüdür. Elə bir yazım olmaz ki, orada Xudu müəllimdən misal gətirməyim. Onun bir bayatısını demək istəyirəm:

Əlim köməyim olsun,

Elim köməyim olsun.

Kimsəyə möhtac olsam,

Ölüm köməyim olsun!

O ölümdən qorxan adam deyildi, əksinə, ölümün gözünün içinə çəkinmədən baxmağı bacaran adam idi. Hədsiz dərəcədə cəsarətli olsa da çılğın da adam deyildi. Bir daha təkrar edirəm ki, siz demişkən, son 50 ildə mən Xudu müəllimi həmişə millətin bir nömrəli ziyalısı və özüm üçün örnək saymışam.

-Elmi fəaliyyətiniz ortada və son bir ildə yazdığınız 5 mükəmməl kitab suala yer qoymur. Bəs pedaqoji fəaliyyətinizdə nə yenilik var? Neft Akademiyasında dərs deyirsiniz yenə?

-Mən Neft Akademiyasının strukturunda dərs demirəm. 1998-ci ildə ABŞ Dövlət Departamentinin qərarı ilə yaradılmış idarəetmə üzrə Amerika-Azərbaycan proqramı var, o proqramda dərs deyirəm. İngilis dilli proqramdır. Proqram haqqında da onu deyim ki, mən bilən o proqram haqqında çox adamın informasiyası var, burda etik standart çox yüksəkdir. Nə bir tapşırıq, nə bir tanışlıq, nə Allah eləməmiş, rüşvət kimi şeylər ola bilməz. Bizim 350-400-ə yaxın məzunumuz dünyanın müxtəlif ölkələrində-Amerika, Kanada, Almaniya universitetlərində çalışırlar.

-Neft Akademiyasının məzunlarıdır onlar?

-Yox, dünyanın müxtəlif ölkələrindən, o cümlədən, Azərbaycandakı müxtəlif universitetlərdən məzunlardır.

-İçərilərində nə qədər azərbaycanlı var?

-Çox şükr ki, 90-95 faizi azərbaycanlılardı.

-Deməli, gələcəyimiz etibarlı əllərdə ola bilər...

-Onların bir çoxu xaricdəki nüfuzlu elm mərkəzlərində və universitetlərdə işləyirlər. Onlarla daim əlaqə saxlayırıq. Onların içərisindən o qədər tutaq ki, bp və digər nüfuzlu şirkətlərdə yüksək postlarda, hətta şirkət prezidenti kürsüsündə çalışanlar var ki. Yəni çox yaxşı inkişaf etmiş məzunlarımız var. Mən həmin proqramda dərs deyirəm. Eyni zamanda dünyanın başqa universitetlərində, məsələn, Kiprdə mənim çoxlu doktor tələbələrim var. Orada magistrlər üçün dərs demirəm, ancaq doktorlar üçün məruzələrim, həm də dissertasiya rəhbərliyim olur. O cümlədən, Amerikada, Almaniyada da dissertasiyalara rəhbərlik edirəm. Yəni pedaqoji fəaliyyətim də çox sıxdır. Bunlardan ən öncülü də vallah adam deməyə utanır, mənim kitablarımın bir neçəsi 5 qitədə dünyanın nüfuzlu universitetlərində dərslikdir. Hesab edirəm ki, mühazirə deməkdən daha önəmlisi bu kitabların dərslik kimi universitetlərdə tədris olunmasıdır.

-Rafiq müəllim, bu sualı verməsək, oxucularımız bir yana, həmkarlarımız bizi qınayar ki, axı bir insan fiziki olaraq bu qədər işləri necə çatdırır? Yəni Siz dincəlmək bir yana, yatmırsınız, yaxud yemək yemirsiniz?

-Mən heç vaxt gecə saat 2-3-dən tez yatmıram. Bütün ömrüm boyu da belə adət etmişəm. Mən heç vaxt şənbə-bazar nə olan şeydi, onu bilmirəm. Hərdən bir sizlərlə vaxt tapıb bir neçə saatlıq istirahət istisna olmaqla bütün ömrüm boyu yazı-pozuyla məşğul olmuşam. Bir dəfə Almaniyada- Visbadendə bir konfransda idik, Lütfizadədən soruşdum ki, yayda istirahətə hara gedirsiniz? Bir də məndən soruşdu ki, hara? Dedim məzuniyyətə. Dedi o nədir? Dedim yəni gedib bir ay hardasa istirahət etmək. Dedi mən ömrü boyu istirahətin nə olduğunu bilməmişəm. Dedi bax bu konfranslar, elmi araşdırmalar elə mənim istirahətimdir. İndi ola bilsin, onun və başqa təsirlərin nəticəsidir, mən də vallah istirahətin nə olduğun görmədim. Tutaq ki, hansısa ölkəyə ezamiyyətə gedirəm, yüküm 20 kilodursa onun 15 kilosu hökmən yazı-pozularım, kitablarım, kompüterimdi.

-Heç Lütfizadə sizə deməyib ki, Azərbaycandan yığış gəl Amerikada yaşa? Bəlkə bir sınayaydınız, bəlkə yaşaya bilərdiniz?

-Bu sualı 18 il bundan qabaq mənə veriblər. O vaxt “Mir” telekanalı məndən bir müsahibə götürürdü, elə sizin kimi elmdən-filandan suallar verirdi, birdən qayıtdı ki, niyə getmirsiniz Amerikaya, axı Siz Corciya Dövlət Universitetinin seçilmiş professorusunuz? Onda cavab verdim ki, mən Qarabağda doğulmuşam, əgər o işğalda olmasaydı, bəlkə də bu barədə fikirləşərdim. Amma indi getsəm, özümü fərari sayaram, ona görə də fərarilik etmək istəmirəm. Nə qədər ki, torpağım, Vətənim, doğulduğum komam əsarətdədir, nə qədər ki, Xudu Məmmədovun, Famil Mehdinin, Fred Asifin, Şahmar Əkbərzadənin ruhu o torpaqlardan nigarandır, mən həmin torpaqlardan uzaqda yaşaya bilmərəm.

III HİSSƏ

-Bu qədər vaxt qıtlığında “Qurani-Kərim”i də şübhəsiz ki, bir neçə dəfə oxumağa vaxt tapmısınız. Belə iddialar var ki, bütün elmlərin açarı ordadır. Siz orda qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin hansı işarələrini, eyhamlarını görə bildiniz?

-Təbii ki, oxumuşam. Əvvəllər rusca oxumuşdum. Sonra isə bir neçə Azərbaycan variantını oxumuşam. Mənim bu barədə bir yazım vardı və sizin saytınlzda da getmişdi. Çox hörmət etdiyim Oqtay Qorçu xahiş etdi məndən belə bir mövzuda yazım. Çətin bir mövzu idi-qeyri- səlis məntiq və din. İnanırsınız, düz 3 ay işlədim o mövzunun üstündə. Çünki din elə həssas mövzudur ki, orda qələt etmək, səhv buraxmaq olmaz. Təsəvvür edin ki, getdim bir də “Quran”ı, “Tövrat”ı, “İncil”i oxudum, digər dini ədəbiyyatları gözdən keçirdim ki, səhv olmasın. Mən həmin yazıda Qurani-Kərimlə qeyri-səlis məntiqin əlaqlərini yazmışdım. Yazının adı belə idi-yeni sivilizasiyaya doğru və ya qeyri-səlis məntiq və din. Yaxın dostum Ramiz Rövşən həmişə o misalı çəkir ki, Rafiq müəllim deyir Məşədi İbad əsl müsəlmandır. Yəni bununla nəyi demək istəyirəm. Bir var müsəlman, bir də var əsl müsəlman. Bax bu, qeyri-səlis məntiqdir. Müsəlmanlar çoxdur, amma onu fərqləndirən, onu şiddətləndirən, interpretasiya etmək ancaq qeyri-səlis məntiq vasitəsilə mümkündür. Mən o məqaləni hazırlayanda oxudum ki, “Tövrat”ın 5 min dənə təfsiri var. Yəni çox adam deyir ki, “Qurani-Kərim” doqmadır. Yox, o doqma deyil, onun təfsirinə baxmaq lazımdır. Baxır onu kim təfsir edir. “Quran”da tolerantlıq çoxdur. Yəni “Quran”ın hikmətini adi məntiqlə yazmaq mümkün deyil. Məsələn, Aristotel nə deyirdi? Əfsuslar ki, bu gün bizim cəmiyyətimiz də elə o məntiqlə işləyir. Amma 30-40 ildən sonra yeni sivilizasiya qeyri-səlis məntiqlə düşünən insanlar sivilizasiyası olacaq. Amma Aristotel məntiqində ya dostsan, ya düşmən yanaşması hakimdir. Aristotel məntiqi deyirdi ki, Məşədi İbad ya müsəlmandır, ya da müsəlman deyil. Amma qeyri-səlis məntiq deyir ki, Məşədi İbad adi müsəlmandan da bir az yuxarıdır, əsl müsəlmandır. Yaxud “Qurani-Kərim”in hədislərindən də bu barədə çox nümunələr gətirmək olur. Yenə deyirəm, baxır onu kim təfsir edir. Yəni orda yüzdəyüz ki, doqma bu cür olmaldır, bu belə deyil. Ona görə də mən hesab edirəm ki, “Qurani-Kərim” gələcək sivilizasiyanın ən əsas əxlaq və din sistemi olacaq.

-Səhv etmirəmsə Əbdüs Salamın belə bir fikri var ki, Şərqə getdim müsəlman gördüm, İslam görmədim, Qərbə getdim müsəlman görmədim,İslam gördüm. Siz az qala bütün Şərqi və Qərbi dolaşmış adamsınız. Bəs Siz müsəlmanı və İslamı daha çox harda gördünüz? Doğrudanmı bayaq Məşədi İbadın obrazını ifadə etdiyimiz kimi əsl müsəmanı Qərbdə gördünüz?

-Nə qədər ağır da olsa mən də belə hesab edirəm. Təxminən bir ay bundan qabaq mən bir təqdiqat oxudum, özü də bu hansısa qəzet məqaləsi deyildi, alimlərin apardığı tədqiqat idi ki, dünyada ən çox İslam qanunları hansı ölkələrdədi. 20 ölkənin adın çəkmişdilər. Amma əfsuslar olsun ki, onların içərisində bir dənə də müsəlman ölkəsinin adı yox idi. Orada Finlandiya, İsveçrə kimi ölkələrin adları var idi. Amma birinci yerdə bilrisniz hansı ölkə idi? Yeni Zellandiya. Yəni İslamın ən çox tədqiq tapdığı, islami dəyərlərin cəmiyyət həyatına ən çox tətbiq olunduğu yer bu ölkədir. Biz çox vaxt ümumbəşəri dəyərlərdən danışırıq. Mən həmişə yazıram ki, mentalım Qərbdir, amma əxlaqım Şərqdir. Ümumbəşəri dəyərləri mən həmişə milli dəyərlərdən də üstün tuturam. Yəni biz ümumbəşəri dəyərlərlə yaşayırıq. İfrat millətçilik qoymaz millət və dövlət inkişaf etsin. Bu baxımdan da “Qurani-Kərim”də olan dəyərləri ona görə götürürlər. “Qurani-Kərim”də ümumbəşəri dəyərlərdir.

-Qiyamət gününə inanırsınızmı?

-Qulu Məhərrəmli haqqında bir yazı yazdım. Orada da bu barədə fikir bildirdim. “Qurani-Kərim”də qiyamət günü anlayışı var. Ancaq o astronomik anlayış deyil. Yəni tutaq ki, filan ildən sonra dünya dağılacaq, bu belə deyil. O qeyri-səlis təfəkkürdür. Yəni bunu o baxımdan deyirlər ki, təxminən bu gün Azərbaycan cəmiyyətində baş verənlər elə axirət kimi bir şeydir. Yəni tülkünün Həccə getməsi, insan oğlunun ata-anasını, bacı-qardaşını qanına qəltan etməsi, əxlaq və mənəviyyatın bu qədər tapdanması elə axirətin əlamətidir. Quluya da yazdım ki, mən astronomik axirət günü tanımıram, çünki dünyanın ömrü sonsuzdur, sənə astronomik olmayan axirət günü arzulayıram. Yəni sən tarixdə qal və tarixdə yaşa.

-Yerdəki insanlar bəs nə vaxt o biri planetlərdəki “qohum-qəbiləsiylə” ünsiyyətə girə biləcək? Təxminləriniz necədir, yüz illərmi gərək olacaq,min illərmi?

-Bu gün hətta elmi müddəalar var ki, başqa planetdə həyat mövcud ola bilər. Bayaq bu barədə danışdıq. Mən “Qurani-Kərim”i dünyada ən böyük əxlaq və mənəviyyat sistemi sayıram. Qurani-Kərimdə aləmin yox, aləmlərin Tanrısı deyilir.Mən buna elmi baxımdan dəqiq inanıram ki, orda yüzdəyüz düz yazılıb və aləmlər var. Amma biz o aləmə keçə bilmirik. Energetik çəpər o qədər qatı və qalındır ki, bu günki elmimiz və texnologiyamız onu keçə bilmir ki, biz gedib görək o biri aləmlərdə nələr var.

-O biri aləmlərdəkilər də bizim kimi çəpərdə ilişib qalıb...?

-Bəlkə də onlar keçə bilir, onu demək çətindir. Uçan boşqablar, rastlaşdığımız anomal hallar var ki, bəzən buna inana bilmirik, çünki elm isbat edə bilmir. Elmin də isbat etdiyi nədir? Mən düşünürəm ki, bizi əhatə edən kainatın, aləmlərin maksimum 1 faizini də bu günki elm açmağa qadir deyil. Yəni o sonsuzluqdakı 99 faiz ki, var, mən həmişə demişəm ki, o Allahınkıdır. Bu baxımdan mən elmi dəlillərlə deyə bilmərəm, ola bilər ki, o biri aləmlərdə yaşayış da var, insanlar da.

-Dünyanın və Amerikanın nüfuzlu alimləriylə müxtəlif səpkili təmaslarınız olur. Hətta deyilənə görə Amerikada NASA nəzdində çox nəhəng bir institut var ki, başqa planetlərdəki həyatla bağlı çoxsaylı dəlillərə malikdirlər. Sizdə bu barədə hansısa informasiya varmı?

-Təbii ki, Amerikada daha çox bununla məşğiul olurlar. Amma dünyanın bir çox ölkələrində belə laboratoriyalar var ki, bu tədqiqatları aparırlar. Bu istiqamətdə onlarda bəzi dəlillər də var. Amma elm belədir ki, gərək bunun dürüstlüyünü sübut edə biləsən. Ona görə də hələlik bir aksiom kimi deyə bilmirlər ki, bu belədir.