Ramiz Yunus,

Politologiya professoru, “Xəzər” Beynəlxalq Universiteti

ABŞ və İsrail zərbələri nəticəsində İranın Ali Lideri Ayətullah Əli Xameneinin həlak olması dünya siyasətində hələ də toxunulmaz fiqurların və “qırmızı xətlərin” mövcud olması ilə bağlı illüziyanı tamamilə dağıtdı.

Bu artıq nə diplomatik böhrandır, nə də qarşılıqlı təhdidlərin mübadiləsi. Bu, yeni reallığın nümayişidir: əgər sən zəifsənsə – səninlə danışmırlar, səni fakt qarşısında qoyurlar.

Müasir dünyada beynəlxalq hüquq artıq təhlükəsizlik zəmanəti kimi işləmir. Əgər bir dövlət başqa bir dövlətin ali rəhbərliyinə zərbə endirib bunu siyasi strategiyanın elementi kimi təqdim edə bilirsə, deməli, beynəlxalq hüquq artıq saxlayıcı mexanizm deyil və dünya getdikcə daha açıq şəkildə cəngəllik qanunu ilə yaşayır: kim güclüdürsə, o haqlıdır.

Dünya sürətlə ilkin formulaya qayıdır: hüquq güclə təsdiqlənir. Vaşinqtonun motivləri barədə mübahisə etmək olar, Tehranın siyasətini tənqid etmək olar, lakin əsas nəticə aydındır — turbulent dövrdə yalnız əvvəlcədən öz dayanıqlığını təmin etmiş dövlətlər sağ qalır, digərləri isə başqalarının strategiyalarının obyektinə çevrilir.

İranın siyasətinə müxtəlif münasibətlər ola bilər. Bir çox ölkələr, o cümlədən mənim doğma Azərbaycanım Tehrana qarşı ciddi iradlar səsləndirib. Uzun illər davam edən Qarabağ münaqişəsi dövründə İran həmişə Ermənistanpərəst mövqe tutub və bu, Bakıda qeyri-dost addım kimi qəbul olunub. Lakin bütün bu ziddiyyətlərə baxmayaraq, məsələ simpatiya və antipatiyada deyil. Məsələ prinsipdədir. Əgər suverenlik prinsipi aşınırsa və rejim dəyişikliyi güc təzyiqinin alətinə çevrilirsə, bu, xüsusilə mürəkkəb regionlarda yerləşən dövlətlər üçün təhlükəli presedent yaradır.

Bizim üçün, Azərbaycan üçün bu, nəzəri məsələ deyil. Təxminən otuz il ərzində beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazimizin 20 faizi Ermənistanın işğalı altında idi. Ermənistanın arxasında regionda Rusiya və İran dayanırdı, Qərbdə isə ermənipərəst yanaşma geniş yayılmışdı. Sülh danışıqları sonsuzadək uzanır, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri deklarasiya olaraq qalırdı, “nə müharibə, nə sülh” status-kvosu isə bir çox xarici oyunçuları qane edirdi. Həmin dövrdə bizə daim “səbir”, “dialoq” və “kompromis” tövsiyə olunurdu. Lakin reallıq göstərdi ki, güc olmadan ədalət bərpa olunmur.

Azərbaycan strateji seçim etdi — güclü olmaq. Uzun illər sistemli iş aparıldı: ordu gücləndirildi, iqtisadiyyat modernləşdirildi, cəmiyyət konsolidasiya olundu və məqam yetişəndə Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü tam bərpa etdi. Lakin prinsipial məqam başqadır: biz qalib gəldikdən sonra gücümüzü ekspansiya alətinə çevirmədik. Ermənistanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərini keçmədik, yüz il əvvəl bolşeviklərin qəbul etdiyi cinayətkar qərarlarla bağlı tarixi iddiaları reallaşdırmağa başlamadıq. Biz müasir beynəlxalq hüququn bitdiyi yerdə dayandıq.

Məhz impulsiv hərəkət edən dövlətlə strateji davranan dövlət arasındakı fərq bundadır. Azərbaycanın gücü ədalətin bərpası üçün istifadə edildi və daha sonra sülh gündəliyinə keçirildi. Elə buna görə də bu gün rəsmi Bakı sülhdən zəiflik mövqeyindən deyil, özünə inam mövqeyindən danışır.

İran ətrafında gedən hazırkı müharibə fonunda Azərbaycan rəhbərliyinin apardığı siyasətin nə qədər uzaqgörən və strateji cəhətdən düzgün olduğu daha aydın görünür. İranda milyonlarla etnik azərbaycanlı yaşayır, region qeyri-sabitdir, risklər yüksəkdir. Lakin Azərbaycan soyuqqanlılığını qoruyur və qəti şəkildə vurğulayır: onun ərazisi heç vaxt qonşulara qarşı istifadə olunmayacaq. Bu, sabitliyin qiymətini anlayan yetkin dövlət mövqeyidir.

Bundan əlavə, İkinci Qarabağ müharibəsindən və regionda balansın dəyişməsindən sonra Azərbaycan bütün qonşularla, o cümlədən İranla quru sərhədlərini sərt nəzarət rejimində saxlamaq barədə strateji qərar qəbul etdi. O zaman bu, müvəqqəti tədbir kimi görünürdü. Bu gün isə hamıya aydındır ki, bu qərar qabaqlayıcı addım idi. Münaqişələrin ani alovlandığı dünyada sərhədlərə nəzarət təcrid deyil, müdafiə, təhlükəsizlik filtri və daxili sabitliyin qorunmasının əlavə alətidir.

Bu səbəbdən ətrafda gərginlik artdığı halda Azərbaycan proqnozlaşdırıla bilənlik adası olaraq qalır. Bu təsadüf deyil, güclü dövlət strategiyasının — siyasi, iqtisadi və hərbi-texniki xəttin nəticəsidir. Məhz buna görə də bu gün rəsmi Bakı ilə dünyanın bütün böyük güc mərkəzləri hesablaşır.

İran ətrafındakı vəziyyətin gələcək inkişafına gəlincə, çox şey ABŞ prezidenti Donald Trump-ın hesablamalarından asılı olacaq. Onun üçün bu böhran yalnız xarici siyasət məsələsi deyil, həm də daxili siyasi məsələdir. Qarşıda noyabrda keçiriləcək Konqresə aralıq seçkilər var və ona sürətli, nümayişkaranə qələbə lazımdır. Prezident Trampın üslubu maksimum təzyiq, sonra isə razılaşmadır. O, yaxınlarda Venesuela ilə münasibətlərdə bu modeli tətbiq edib. Oxşar məntiq Kuba ilə münasibətlərdə də görünür. Bu baxımdan İran ABŞ prezidentinin seçki kampaniyasında növbəti böyük element kimi görünür.

Hazırda İran unikal vəziyyətdədir: 1979-cu ildən bəri mövcudluğu dövründə ən həssas mərhələsini yaşayır. Buna görə ABŞ və İsrail bu məqamdan istifadə etməyə çalışır və İranın siyasi rejiminin dəyişdirilməsi ilə bağlı qəbul olunmuş strateji qərarlar hazırda taktiki mərhələdə həyata keçirilir.

Yüksək ehtimalla demək olar ki, zəifləyən Tehran bu şəraitdə razılaşmaya gedəcək və prezident Trampın ultimatumunu qəbul edəcək. Ali lider Ayətullah Əli Xameneinin itirilməsi və görünməmiş hərbi təzyiq fonunda İranın müqavimət imkanları kəskin şəkildə azalıb. Müvəqqəti razılaşma gərginliyi azaltmağa və ən azı ABŞ-da payız seçkilərinədək vəziyyəti sabitləşdirməyə imkan verə bilər.

Lakin Vaşinqtondakı strateqlər anlamalıdırlar ki, İran Venesuela deyil. Bu, dərin tarixə, güclü kimliyə və regional ambisiyalara malik dövlətdir. Münaqişə müvəqqəti dondurula bilər, lakin tamamilə yox olmayacaq. Həm İranın daxilində, həm də bütövlükdə bu partlayış həddində olan regionda proseslərin necə inkişaf edəcəyi hələ məlum deyil.

Biz elə bir dövrdə yaşayırıq ki, ABŞ prezidentinin sevdiyi şüarlardan biri olan “güc vasitəsilə sülh” artıq ritorika deyil, praktikadır. Lakin güc müxtəlif ola bilər: xaotik və impulsiv güc var, bir də strateji, hesablanmış və məsuliyyətli güc.

Azərbaycan ikinci modeli seçdi. Əvvəl dövləti gücləndirdi, sonra ədaləti bərpa etdi və daha sonra Ermənistana güc vasitəsilə sülh təklif etdi. Paralel olaraq daxili təhlükəsizliyi təmin etdi, sərhədləri sərt nəzarətdə saxladı və xarici riskləri minimuma endirdi. Məhz buna görə regional turbulentlik dövründə Azərbaycan Cənubi Qafqazın liderinə çevrildi və ölkədə siyasi sabitliyi təmin etdi.

Qədim yunan tarixçisi Thucydides yazırdı: “Güclülər bacardıqlarını edir, zəiflər isə etməli olduqlarına dözür”. Məsələ bu qanunun ədalətli olub-olmamasında deyil. Məsələ ondadır ki, biz güclülər sırasında olmağa hazırıqmı?

“AzPolitika.info”