İlham Əhmədov, dosent

Elm, vicdan və milli məsuliyyət vəhdəti

(Professor Şahlar Əsgərovun 85 illik yubileyinə həsr olunur)

"Alim yalnız həqiqəti kəşf edən deyil, həqiqəti müdafiə edən insandır."

Tarixdə elə alimlər olur ki, onların fəaliyyəti yalnız yazdıqları kitablar, aldıqları elmi dərəcələr və ya yaratdıqları nəzəriyyələrlə məhdudlaşmır. Belə insanlar yaşadıqları dövrün intellektual vicdanına çevrilirlər. Onlar elmi auditoriyalardan çıxarıb cəmiyyətin gündəlik həyatına gətirir, ictimai düşüncənin formalaşmasına təsir göstərir, həqiqəti müdafiə etməyi alim peşəsinin ayrılmaz hissəsi hesab edirlər.

Azərbaycan elmində və ictimai fikrində professor Şahlar Əsgərov məhz belə şəxsiyyətlərdən biridir.

Onun 85 illik yubileyi münasibətilə həyat yoluna nəzər saldıqda aydın görünür ki, Şahlar Əsgərovun şəxsiyyətini səciyyələndirən əsas xüsusiyyət yalnız görkəmli fizik və professor olması deyil. Onu fərqləndirən cəhət alimliklə vətəndaşlığın vəhdətidir.

Bu xüsusiyyət müasir dövrdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki XXI əsrdə elm yalnız laboratoriyalarda baş verən proses deyil; elm cəmiyyətin inkişaf istiqamətini müəyyən edən əsas strateji amilə çevrilmişdir. Belə şəraitdə alimin vətəndaş mövqeyi onun elmi fəaliyyətindən heç də az əhəmiyyət daşımır.

Alim kimdir?

Ənənəvi təsəvvürə görə alim yeni bilik yaradan insandır.Lakin bu tərif artıq kifayət etmir. Müasir cəmiyyət alimdən yalnız tədqiqat aparmağı deyil, həm də ictimai məsuliyyət daşımağı gözləyir. Albert Eynşteyn atom bombasının təhlükələri haqqında susmadı. Bertran Rassel müharibəyə qarşı açıq mövqe nümayiş etdirdi. Andrey Saxarov insan hüquqlarının müdafiəsi uğrunda mübarizə apardı. Aziz Sancar Türkiyədə elm və təhsilin inkişafı barədə mütəmadi çıxışlar edir. Onların hər biri göstərdi ki, alim yalnız elm adamı deyil, həm də vətəndaşdır. Professor Şahlar Əsgərov da məhz bu ənənənin Azərbaycan elmi mühitindəki davamçılarından biridir.

Elm və vicdan

Elm yalnız ağıl işi deyil.Elm eyni zamanda vicdan məsələsidir. Vicdan olmayan yerdə elm manipulyasiya vasitəsinə çevrilə bilər. Şahlar Əsgərovun çıxışlarını və məqalələrini izləyən hər kəs görür ki, onun əsas xüsusiyyətlərindən biri elmi arqumentə söykənən vətəndaş mövqeyidir. O, heç vaxt populist şüarlara üstünlük verməyib. Məsələlərə emosional deyil, analitik yanaşıb. İstər təhsil problemləri, istər elm siyasəti, istər milli təhlükəsizlik, istərsə də dövlət idarəçiliyi barədə fikirlərində əsas arqument həmişə məntiq və elmi təhlil olub. Bu isə əsl alim mövqeyidir.

Vətəndaş mövqeyi nədir?

Vətəndaş mövqeyi yalnız tənqid etmək deyil. Vətəndaş mövqeyi cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissidir. Professor Şahlar Əsgərov uzun illər müxtəlif ictimai platformalarda Azərbaycan təhsilinin, elminin və dövlət idarəçiliyinin problemləri haqqında açıq danışmışdır. Onun çıxışlarında diqqəti cəlb edən əsas cəhət problemləri şəxslərlə deyil, sistemlə əlaqələndirməsidir. Bu yanaşma elmi düşüncə tərzindən qaynaqlanır. Çünki elm hadisələri fərdlər üzərindən deyil, qanunauyğunluqlar üzərindən izah edir.

Həqiqəti demək alim məsuliyyətidir

Tarix göstərir ki, elmin inkişafı həmişə tənqidi düşüncə ilə bağlı olub. Sokrat suallar verməklə cəmiyyəti düşündürürdü. Qaliley dövrünün hakim fikirlərinə qarşı çıxdı. Karl Popper elmi tənqidin inkişafın əsas şərti olduğunu göstərdi. Böyük alimlər heç vaxt rahat həqiqətləri təkrarlamayıblar. Onlar çətin həqiqətləri söyləməyə cəsarət ediblər.

Professor Şahlar Əsgərovun ictimai fəaliyyətində də bu xüsusiyyət aydın görünür. Onun çıxışlarının əsas məqsədi kimisə ittiham etmək deyil, problemləri görünən etmək olub. Bu isə sağlam vətəndaş mövqeyinin əlamətidir.

Təhsil milli təhlükəsizlik məsələsidir

Professor Şahlar Əsgərovun çıxışlarında tez-tez rast gəlinən mövzulardan biri təhsildir. Bu təsadüfi deyil. Çünki XXI əsrdə ölkələrin gələcəyini neft, qaz və digər təbii sərvətlər deyil, insan kapitalı müəyyən edir. Bu gün ABŞ, Çin, Yaponiya, Cənubi Koreya və Sinqapurun uğurunun əsas səbəbi zəngin yeraltı sərvətlər deyil. Əsas səbəb güclü məktəb; güclü universitet; güclü elm; güclü insan kapitalıdır. Şahlar Əsgərov da uzun illərdir məhz bu həqiqəti müxtəlif auditoriyalarda səsləndirir.

Fizik təfəkkürü və ictimai analiz

Şahlar Əsgərov fizikdir. Bu, onun ictimai problemlərə yanaşmasında da hiss olunur. Fizika mürəkkəb hadisələr arasında səbəb-nəticə əlaqələrini axtarır. Professor da sosial hadisələri məhz bu baxışla təhlil edir. O, hadisələrin zahiri əlamətlərini deyil, onların arxasında duran səbəbləri araşdırmağa çalışır. Bu isə elmi düşüncə tərzinin ictimai həyata tətbiqidir.

Alim susmamalıdır

Son illər tez-tez belə fikir səsləndirilir ki, alim yalnız elmlə məşğul olmalıdır. Mən bu yanaşma ilə razı deyiləm. Əgər alim cəmiyyətin problemlərini görürsə, onun susması elmi məsuliyyət anlayışı ilə uzlaşmır. Elm həqiqəti axtarmaqdır. Vətəndaşlıq isə həmin həqiqəti müdafiə etməkdir. Bu baxımdan professor Şahlar Əsgərovun fəaliyyətinin ən mühüm cəhətlərindən biri onun ictimai məsələlərə biganə qalmamasıdır.

Gənc alimlər üçün nümunə

Bu gün Azərbaycanın ən böyük problemlərindən biri yalnız yeni alimlər yetişdirmək deyil. Yeni vətəndaş alimlər yetişdirməkdir. Belə alimlər yüksək peşəkarlığa malik olmalı; milli maraqları düşünməli; tənqidi təfəkkürə sahib olmalı; akademik dürüstlüyü qorumalı; cəmiyyətlə dialoq qurmağı bacarmalıdırlar. Professor Şahlar Əsgərovun həyat yolu bu baxımdan gənc tədqiqatçılar üçün mühüm nümunədir.

XXI əsrdə alimin missiyası dəyişir

Süni intellekt dövründə bilik istehsalı sürətlənir. Generativ süni intellekt artıq mətn yazır, proqram hazırlayır, məlumatları təhlil edir. Belə şəraitdə alimin əsas üstünlüyü faktları yadda saxlamaq deyil. Əsas üstünlük yeni ideya yaratmaq; etik qərar vermək; mürəkkəb problemləri sistemli təhlil etmək; cəmiyyət üçün strateji baxış formalaşdırmaqdır. Bu baxımdan gələcəyin alimi yalnız tədqiqatçı deyil, həm də ictimai intellektual lider olmalıdır.

Professor Şahlar Əsgərovun 85 illik ömür yolu bir daha göstərir ki, həqiqi alim olmaq üçün yalnız elmi nailiyyətlər kifayət etmir. Alim öz biliklərini cəmiyyətin inkişafına xidmət etdirə bildikdə, həqiqəti müdafiə etməkdən çəkinmədikdə və milli maraqları şəxsi maraqlardan üstün tutduqda onun fəaliyyəti əsl ictimai dəyər qazanır.

Onun həyat və fəaliyyətindən çıxarılan əsas dərs budur: alimin vətəndaş mövqeyi onun elmi nüfuzunun davamıdır. Elm vicdandan ayrıldıqda texniki biliklər toplusuna çevrilə bilər, vətəndaş məsuliyyəti ilə birləşdikdə isə cəmiyyətin inkişafına istiqamət verən mənəvi gücə çevrilir.

Bu gün Azərbaycan elm və təhsil sistemi yalnız yüksək ixtisaslı mütəxəssislərə deyil, həm də ictimai məsuliyyət daşıyan alimlərə ehtiyac duyur. Çünki ölkənin gələcəyini müəyyən edən təkcə yeni laboratoriyalar, müasir texnologiyalar və maliyyə resursları deyil, həqiqəti söyləməyə cəsarəti çatan, milli maraqları müdafiə edən və gənc nəslə intellektual dürüstlük nümunəsi göstərən alimlərdir.

Professor Şahlar Əsgərovun yubileyi münasibətilə ona ən böyük ehtiram yalnız keçmiş xidmətlərini xatırlamaq deyil, təmsil etdiyi alim-vətəndaş idealını gələcək nəsillər üçün yaşatmaqdır. Bu idealın əsasında isə sadə, lakin dərin bir həqiqət dayanır: elm yalnız bilik yaratmaq deyil, həm də cəmiyyət qarşısında vicdanla məsuliyyət daşımaqdır. Bu mənada Şahlar Əsgərovun ömür yolu bir alimin bioqrafiyasından daha artıqdır – o, Azərbaycan ziyalılığının və vətəndaş məsuliyyətinin parlaq nümunələrindən biridir.