Rəsul Mirhəşimli
Bəzi insanlar dünyaya öz talelərini yaşamaq üçün gəlirlər, bəziləri isə bir xalqın taleyini öz ömürlərinin mənasına çevirirlər. Onların həyatı şəxsi arzuların, ailə qayğılarının, gündəlik güzəranın hüdudlarından çox-çox kənara çıxır. Belə insanlar zamanın sınaqları qarşısında yalnız öz adlarını deyil, təmsil etdikləri millətin vicdanını, qürurunu və azadlıq istəyini də qorumaq məcburiyyətində qalırlar. Xəlil Rza Ulutürk məhz belə şəxsiyyətlərdən idi. O, şair olmaqdan daha böyük bir missiyanı öz üzərinə götürmüşdü. Şairin amalı susmağa məcbur edilən xalqın səsinə çevrilmək, qorxunun insan ruhuna hakim kəsildiyi bir zamanda azadlığın mümkünlüyünə inam yaratmaq və millətin özünə olan etimadını dirçəltmək idi.
Xəlil Rza Ulutürkün doğum günü yalnız görkəmli bir şairin dünyaya gəlişini xatırlamaq üçün deyil, həm də Azərbaycanın azadlıq tarixində sözün hansı qüvvəyə malik olduğunu yenidən düşünmək üçün əlamətdar gündür. Onun ömür yolu göstərdi ki, şeir bəzən kitab səhifələrində qalan sənət nümunəsi deyil, xalqın taleyinə müdaxilə edən mənəvi qüvvədir. Bəzən bir misra uzun nitqlərdən daha çox insanı hərəkətə gətirir, bir şairin qəzəbi minlərlə insanın içində illərlə gizlənən etirazı oyadır. Xəlil Rzanın sözü də məhz belə bir qüvvəyə çevrilmişdi. Onun poeziyasında azadlıq sadəcə bədii obraz, vətənpərvərlik isə şairə yaraşan ənənəvi mövzu deyildi. Azadlıq onun həyat tərzi, vətən sevgisi isə bütün seçimlərini müəyyənləşdirən mənəvi ölçü idi.
Sovet imperiyasının uzun illər Azərbaycan insanının düşüncəsinə, dilinə, milli kimliyinə və tarixi yaddaşına təsir göstərdiyi bir dövrdə milli duyğuları açıq ifadə etmək hər kəsin bacardığı iş deyildi. İmperiya yalnız sərhədləri və siyasi hakimiyyəti ilə deyil, insanın daxilində yaratdığı qorxu ilə də mövcudluğunu qoruyurdu. Bu qorxunun ən təhlükəli tərəfi insanların danışmaqdan əvvəl düşüncələrinə senzura qoyması, həqiqəti bildikləri halda susmağı özləri üçün daha təhlükəsiz yol hesab etmələri idi. Belə şəraitdə şairin sözü həm ədəbi hadisə, həm də siyasi-mənəvi mövqeyə çevrilirdi. Xəlil Rza Ulutürk isə bu mövqenin arxasında dayanmağı deyil, onu cəmiyyətin qarşısına çıxarmağı seçmişdi.
Azərbaycanın milli-azadlıq hərəkatının yüksəlişə keçdiyi illər xalqın tarixində yalnız siyasi oyanış dövrü deyildi. Bu, həm də insanların öz qorxuları ilə üz-üzə gəldiyi, kim olduqlarını və gələcəklərini necə təsəvvür etdiklərini müəyyənləşdirdikləri ağır bir sınaq mərhələsi idi. Meydanlarda azadlıq tələb edən insanların hər birinin arxasında illərlə yığılıb qalmış narazılıq, tarixi ədalətsizliklərə qarşı etiraz və milli ləyaqətin bərpası arzusu dayanırdı. Ancaq böyük ictimai dəyişikliklərin başlanğıcında hamı eyni cəsarəti göstərə bilmir. Bəziləri hadisələrin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini gözləyir, bəziləri mövqeyini qorumaq naminə ehtiyatlı davranır, bəziləri isə susmağı özünümüdafiə vasitəsinə çevirir. Xəlil Rza Ulutürk həmin vaxt gözləyənlərdən olmadı. O, xalqın ayağa qalxdığı meydana öz sözünü, iradəsini və mənəvi məsuliyyətini gətirdi.
Şairin milli hərəkatın ön sıralarında dayanmasının əhəmiyyəti yalnız onun mitinqlərdə söylədiyi çıxışlarla ölçülə bilməz. Xəlil Rza insanlara yalnız mübarizə aparmağın vacibliyini demirdi, onlara mübarizənin mümkün olduğuna inanmaq üçün əsas verirdi. O, millətin öz taleyinin sahibi olmaq haqqını müdafiə edir, azadlığı uzaq gələcəyin qeyri-müəyyən vədi deyil, bu gün uğrunda mübarizə aparılmalı olan zərurət kimi təqdim edirdi. Onun çıxışlarında və şeirlərində hiss olunan coşqunun arxasında məhz bu inam dayanırdı. Buna görə də Xəlil Rzanın obrazı milli yaddaşda yalnız şair kimi deyil, sözünü xalqın taleyi ilə birləşdirən mübariz ziyalı kimi qaldı.
Bəlkə də onun böyüklüyünün əsas sirri elə buradaydı.O, zamanın təhlükələrini görməyəcək qədər sadəlövh deyildi, lakin təhlükələri öz həqiqətindən üstün tutacaq qədər qorxaq da deyildi. İmperiyanın gücünü, siyasi təzyiqlərin ağırlığını, açıq etirazın hansı nəticələr doğura biləcəyini anlayırdı. Ancaq bütün bunlar onun üçün susmağa bəraət qazandıran səbəblərə çevrilmədi. Çünki Xəlil Rzanın düşüncəsində ziyalılıq yalnız bilik sahibi olmaq, şeir yazmaq, cəmiyyətin mədəni həyatında iştirak etmək deyildi. Ziyalı olmaq həm də xalqın taleyinin ağırlaşdığı məqamda məsuliyyəti öz üzərinə götürmək, təhlükəsizliyin rahatlığı ilə vicdanın tələbi arasında seçim etmək idi.
1990-cı ilin 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşına silinməz ağrı kimi həkk olundu. Sovet ordusunun Bakıda törətdiyi qətliam imperiyanın öz vətəndaşlarına qarşı hansı amansızlığa əl ata biləcəyini bütün çılpaqlığı ilə göstərdi. Həmin gecə küçələrdə təkcə günahsız insanların qanı tökülmədi, sovet hakimiyyətinin özünü təqdim etdiyi humanizm və xalqlar dostluğu haqqında iddialar da ağır zərbə aldı. Tankların qarşısında qalan insanlar, qaranlığa bürünmüş küçələr, yarımçıq qalmış ömürlər və matəm içində boğulan şəhər Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən birini yaratdı. Lakin bu faciə xalqın azadlıq iradəsini qıra bilmədi. Əksinə, imperiyanın zorakılığı müstəqillik istəyinin nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını daha aydın göstərdi.
Xəlil Rza Ulutürk üçün 20 Yanvar yalnız siyasi hadisə və ya tarixə yazılmış qanlı bir gün deyildi. Bu faciə onun illərlə qarşısında dayandığı imperiyanın əsl mahiyyətini bir daha üzə çıxaran, xalqın ağrısını şəxsi ağrıya çevirən sarsıdıcı sınaq idi. Şairin sözündəki qəzəbin arxasında təkcə siyasi etiraz deyil, öldürülən insanların taleyinə, tapdanan milli ləyaqətə və insan həyatının amansızcasına heçə sayılmasına qarşı mənəvi üsyan dayanırdı. Onun üçün belə bir hadisədən sonra susmaq, baş verənləri adi siyasi münaqişə kimi təqdim etmək, xalqın çəkdiyi ağrını sözün ehtiyatlılığı arxasında gizlətmək mümkün deyildi.
20 Yanvar faciəsindən sonra Xəlil Rza Ulutürkün həbs olunaraq Moskvadakı Lefortovo həbsxanasında saxlanılması onun həyatının ən ağır sınaqlarından biri oldu. Bir vaxtlar meydanlarda azadlıqdan danışan şair indi imperiyanın dəmir qapıları arxasında idi. Onu xalqdan, doğma torpaqdan və azad sözün meydanından uzaqlaşdırmaq istəyirdilər. Lakin insanı fiziki olaraq həbs etmək onun düşüncəsini həbs etmək demək deyil. Divarlar insanın qarşısına sədd çəkə bilər, dəmir qapılar onun hərəkət azadlığını məhdudlaşdıra bilər, amma həqiqətə bağlılığını və mənəvi müqavimətini yalnız özü bu dəyərlərdən imtina etdikdə əlindən almaq mümkündür. Xəlil Rzanın həbsxana həyatı bu həqiqətin canlı ifadəsinə çevrildi.
Xəlil Rzanın ömrünün ən ağrılı səhifələrindən biri isə Vətən müharibəsinin deyil, Qarabağ müharibəsinin ilk illərində ailəsinə üz verən faciə ilə bağlıdır. Onun oğlu Təbriz Xəlilbəyli Qarabağ uğrunda döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid oldu. Bu xəbərin bir ata üçün hansı ağrıya çevrildiyini sözlərlə tam ifadə etmək mümkün deyil. Xalqın azadlığı uğrunda illərlə mübarizə aparmış, imperiyanın zindanlarında öz iradəsini qorumuş, vətən sevgisini həyatının əsas mənasına çevirmiş bir insanın qarşısına bu dəfə tamam başqa bir sınaq çıxmışdı. İllərlə müdafiə etdiyi Vətən anlayışı indi onun öz ailəsinin qapısını döyən ağır itki ilə üz-üzə dayanmışdı.
Vətən sevgisi haqqında danışmaqla Vətən uğrunda övlad itirmək arasında heç bir ölçüyəgəlməz fərq var. Birincisi insanın düşüncəsində, sözündə və mövqeyində ifadə olunur, ikincisi isə ömür boyu daşınan bir ağrıya çevrilir. Xəlil Rza üçün Təbrizin şəhidliyi vətənpərvərlik düşüncəsinin nəzəri bir anlayış olmadığını, bəzən insanın ən əziz varlığını belə ondan ayıra bilən amansız bir həqiqətə çevrildiyini göstərirdi. O, xalqın azadlığı naminə mübarizə aparmışdı, oğlu isə torpağın müdafiəsi uğrunda canından keçmişdi. Ata ilə oğulun taleyində birləşən bu iki xətt Azərbaycanın müstəqillik və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizəsinin həm mənəvi ucalığını, həm də insanlara yaşatdığı ağır itkiləri ifadə edir.
Xəlil Rza Ulutürkün həyatında sözlə əməl arasında uçurum olmadı. O, xalqına azadlıq arzulayıb öz rahatlığını hər şeydən üstün tutanlardan deyildi. Danışdığı həqiqətlərin məsuliyyətini daşımağa, söylədiyi fikirlərin mümkün nəticələri ilə üzləşməyə hazır idi. Məhz buna görə də onun şəxsiyyəti haqqında danışarkən yalnız poetik istedadını və siyasi çıxışlarını xatırlamaqla kifayətlənmək olmaz. Onun əsas xüsusiyyəti sözü ilə həyatının bir-birini tamamlaması idi. Şairin vətənpərvərliyi tribunada qalan emosional çağırış deyildi; bu, həbsxana divarlarından keçən, ailə faciəsinin ağrısı ilə sınağa çəkilən və ömrünün sonuna qədər öz mənəvi mənasını qoruyan mövqe idi.
Şairin irsi qarşısında bugünkü nəslin borcu yalnız onun şeirlərini oxumaq, doğum günündə xatirəsini yad etmək və adını ehtiramla çəkməklə məhdudlaşmır. Əsas məsələ onun müdafiə etdiyi dəyərlərin müasir həyatımızda hansı yer tutduğunu anlamaqdır. Milli ləyaqət, azad düşüncə, ana dilinə hörmət, dövlətçilik şüuru və həqiqət qarşısında məsuliyyət onun həyatından çıxarıla biləcək əsas dərslərdəndir. Bu dəyərləri yalnız təntənəli mərasimlərdə xatırlamaq onların mahiyyətini daraltmaq olardı.
Böyük şəxsiyyətlərin əsl sınağı onların sağlığında topladıqları şöhrət deyil, zaman keçdikdən sonra cəmiyyətin yaddaşında hansı mənanı qoruyub saxlamalarıdır. Xəlil Rza Ulutürk bu sınaqdan keçən insanlardandır. Onun adı çəkiləndə göz önünə yalnız odlu-alovlu çıxışlar edən şair gəlmir. Həm də imperiyanın qarşısında geri çəkilməyən ziyalı, Lefortovo həbsxanasının divarları arxasında azadlıq inamını qoruyan məhbus, oğul itkisini yaşayan ata və bütün ağrılarına baxmayaraq xalqının gələcəyinə inamını itirməyən insan canlanır. Bu obrazların hər biri onun şəxsiyyətinin ayrı bir tərəfini göstərsə də, hamısını birləşdirən əsas məna dəyişmir. Vətən sevgisi insanın həyatını bütövlükdə müəyyənləşdirə biləcək qədər böyük bir məsuliyyətdir.
İllər ötür, nəsillər dəyişir, tarixin siyasi mənzərəsi yenilənir, amma bəzi adlar zamanın içində köhnəlmir. Çünki onlar yalnız yaşadıqları dövrə deyil, bir xalqın özünü dərk etməsinə xidmət edirlər. Xəlil Rza Ulutürk də belə şəxsiyyətlərdəndir. Onun həyatını anlamaq keçmişi xatırlamaqdan daha artıqdır. Bu, özümüzə, tariximizə və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətimizə baxmaqdır. Xəlil Rza Ulutürkün ömür dastanı bizə öyrədir ki, insanın cismani ömrü bir gün başa çata bilər, amma həqiqətə sədaqətlə yaşanmış həyat xalqın yaddaşında davam edir. Şairin əbədi ömrü də məhz buradan başlayır.
Şərhlər