Müasir dünyanın sürətlə dəyişən mənzərəsində xalqların qarşısında dayanan mühüm məsələlərdən biri milli kimliyin qorunması, mənəvi dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi və ənənələrlə müasirliyin uzlaşdırılmasıdır. Rəqəmsal texnologiyaların həyatımıza dərindən nüfuz etməsi, sosial şəbəkələrin ünsiyyətin əsas vasitələrindən birinə çevrilməsi, beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi insanların dünyagörüşünə, düşüncə tərzinə və həyat seçimlərinə ciddi təsir göstərir. Bu dəyişikliklərin mərkəzində isə gələcəyin cəmiyyətini formalaşdıracaq gənc nəsil dayanır. Məhz buna görə də gənclərin milli-mənəvi dəyərlərə münasibəti yalnız ailənin və təhsilin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin gələcəyini müəyyənləşdirən məsələlərdən biridir.
Qloballaşma dünyanı bir-birinə yaxınlaşdırdığı kimi, mədəniyyətlər arasında qarşılıqlı təsiri də gücləndirir. Bu gün Azərbaycan gənci dünyanın istənilən nöqtəsində baş verən hadisədən xəbər tuta, müxtəlif xalqların həyat tərzi ilə tanış ola, beynəlxalq təhsil və yaradıcılıq imkanlarından yararlana bilir. Bu, şübhəsiz ki, müsbət prosesdir. Dünyaya açılmaq, yeni biliklər qazanmaq, müasir texnologiyaları mənimsəmək və fərqli mədəniyyətləri anlamaq gənclərin inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. Ancaq bir həqiqət də unudulmamalıdır, dünyanı tanımaq özünü tanımaqdan, başqa mədəniyyətləri öyrənmək isə öz mədəni köklərinə bələd olmaqdan ayrı təsəvvür edilməməlidir.
Mədəni kimlik insanın hansı xalqa mənsub olduğunu bilməsindən daha geniş anlayışdır. Bu, onun ana dilinə münasibətində, tarixinə sayğısında, ailə dəyərlərində, mənəvi seçimlərində və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətində ifadə olunur. Milli kimlik keçmişlə bu gün arasında körpü yaradır, insana mənsubiyyət hissi verir, onun dünyadakı yerini müəyyənləşdirməsinə kömək edir. Bu baxımdan, ənənələr yalnız əvvəlki nəsillərdən miras qalmış adətlər deyil, xalqın tarixi yaddaşını və mənəvi təcrübəsini yaşadan mühüm sərvətdir.
Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşmış zəngin mədəniyyəti bu sərvətin əyani nümunəsidir. Ana dilimiz, ədəbiyyatımız, muğamımız, aşıq sənətimiz, xalçaçılığımız, Novruz ənənələrimiz, qonaqpərvərliyimiz, böyüklərə hörmət və ailəyə bağlılıq kimi dəyərlər milli kimliyimizin mühüm dayaqlarıdır. Bu dəyərlər xalqın yalnız keçmişini deyil, bu gününü və gələcəyini də müəyyənləşdirir. Onların qorunması tarixi irsə ehtiram olmaqla yanaşı, gənc nəslin mənəvi dünyasının zənginləşməsinə, məsuliyyətli vətəndaş kimi formalaşmasına xidmət edir.
Bununla belə, müasir dövrdə gənclərin ənənələrə münasibətinin dəyişdiyini də görməmək mümkün deyil. Əvvəllər ailə və yaxın sosial mühit vasitəsilə mənimsənilən bir çox dəyərlər bu gün rəqəmsal informasiya məkanının təsiri altında yenidən dərk olunur. Sosial şəbəkələrdə yayılan həyat tərzi nümunələri, xarici mədəniyyətlərin populyarlaşması və qlobal trendlər gənclərin maraqlarına təsir edir. Bəzi hallarda bu təsirlər milli irsə marağı zəiflədir, ana dilində ünsiyyətə diqqəti azaldır və ənənələri müasir həyatla uzlaşmayan köhnə davranış formaları kimi təqdim edir.
Lakin məsələnin mahiyyəti yeniliklərə maraq göstərməkdə deyil, bu marağın öz mədəni kimliyinə münasibəti necə dəyişməsindədir. Başqa xalqların təcrübəsindən öyrənmək, müasir həyat tərzini mənimsəmək və texnoloji tərəqqiyə qoşulmaq milli dəyərlərdən uzaqlaşmaq demək deyil. Əksinə, öz tarixini və mədəniyyətini dərindən bilən gənc dünyaya daha inamla açılar, başqa mədəniyyətlərlə münasibətdə özünəməxsusluğunu qoruyar. Əsl müasirlik insanın öz köklərindən imtina etməsində deyil, həmin köklərin verdiyi mənəvi dayaqla gələcəyə doğru irəliləməsindədir.
Ənənələrin qorunması da keçmişin bütün qaydalarını dəyişməz saxlamaq kimi başa düşülməməlidir. Cəmiyyət inkişaf etdikcə adətlərin ifadə formaları dəyişə bilər. Əsas məsələ onların arxasında dayanan mənəvi məzmunu yaşatmaqdır. Ailəyə bağlılıq qarşılıqlı qayğıda, böyüklərə hörmət səmimi münasibətdə, vətənpərvərlik ölkənin inkişafına töhfə verməkdə, milli mədəniyyətə sevgi isə onun öyrənilməsində və təbliğində özünü göstərməlidir. Gənclərə dəyərləri yalnız tələb və nəsihət vasitəsilə aşılamaq kifayət deyil. Onlara həmin dəyərlərin insan həyatında hansı əhəmiyyət daşıdığını göstərmək, düşünmək və seçim etmək imkanı vermək lazımdır.
Bu mənada ailənin rolu əvəzsizdir. Uşaq milli-mənəvi dəyərləri ilk növbədə ailədə görür və mənimsəyir. Qarşılıqlı hörmətin, dürüstlüyün, qayğının və məsuliyyətin hökm sürdüyü ailə mühiti gəncin şəxsiyyət kimi formalaşmasına müsbət təsir göstərir. Ailədə ana dilinə, milli bayramlara, tarixi yaddaşa və mədəni irsə verilən dəyər gənc nəslin öz mənsubiyyətini daha yaxşı anlamasına yardım edir. Bu dəyərlər gündəlik həyatda yaşadıldıqda onların gələcək nəsillərə ötürülməsi də daha təbii və davamlı olur.
Bəs sosial şəbəkələr milli kimliyi gücləndirə bilərmi? Əlbəttə. Bunun üçün rəqəmsal məkanın imkanlarından məqsədyönlü istifadə etmək lazımdır. Bu gün milli musiqimizi, tariximizi, ədəbiyyatımızı, xalq sənətimizi və adət-ənənələrimizi tanıdan keyfiyyətli məzmunlar milyonlarla insana çata bilər. Novruzun mahiyyətini izah edən videolar, muğam və aşıq sənəti haqqında maarifləndirici layihələr, Azərbaycan tarixi ilə bağlı etibarlı məlumatlar, milli ornamentlərdən istifadə edilən müasir dizayn nümunələri mədəni irsin yeni auditoriyalara çatdırılmasına xidmət edə bilər. Xaricdə yaşayan azərbaycanlı gənclər üçün də sosial şəbəkələr ana dili və milli mədəniyyətlə əlaqəni qorumaq baxımından mühüm vasitədir.
Deməli, rəqəmsal texnologiyalar milli kimlik üçün yalnız təhlükə deyil, eyni zamanda böyük fürsətdir. Əsas məsələ həmin imkanlardan necə istifadə olunmasıdır. Milli mədəniyyətin təbliği yalnız bayram görüntüləri və simvolik paylaşımlarla məhdudlaşmamalı, onun tarixi, mənəvi və intellektual məzmununu da əhatə etməlidir. Gənclər həm bu məzmunun istehlakçısı, həm də yaradıcıları olmalıdırlar. Ana dilində elmi və maarifləndirici materialların hazırlanması, milli irsin rəqəmsal arxivlərdə qorunması, tarixi abidələrin müasir texnologiyalarla təqdim edilməsi ənənə ilə innovasiyanın bir-birini tamamladığını göstərən nümunələrdir.
Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin təcrübəsi də bu məsələyə diqqət yetirməyin vacibliyini göstərir. Yaponiya milli mədəniyyətin qorunması ilə müasir texnoloji inkişafın yanaşı mövcud ola bildiyini nümayiş etdirən nümunələrdən biridir. Ölkə elektronika, robototexnika, avtomobil istehsalı və yüksək texnologiyalar sahəsində mühüm nailiyyətlər əldə etdiyi halda, ənənəvi sənətkarlığını, çay mərasimini, milli mətbəxini və mədəni festivallarını da yaşadır. Əlbəttə, Yaponiyanın texnoloji uğurlarını yalnız milli dəyərlərlə izah etmək olmaz. Bu uğurların arxasında təhsil, elmi tədqiqat, sənaye siyasəti və uzunmüddətli inkişaf strategiyaları da dayanır. Ancaq bu təcrübənin mühüm mesajı aydındır, müasirləşmək üçün milli mədəniyyətdən imtina etmək zəruri deyil.
Azərbaycan gəncləri üçün də əsas hədəf bu iki istiqaməti bir-birinə qarşı qoymamaqdır. Xarici dilləri öyrənmək, süni intellektdən və rəqəmsal texnologiyalardan istifadə etmək, beynəlxalq elmi və mədəni mühitə inteqrasiya olunmaqla yanaşı, ana dilini qorumaq, tariximizi öyrənmək və milli-mənəvi dəyərlərə bağlı qalmaq mümkündür. Hətta bu dəyərlər müasir inkişafın mühüm mənəvi dayağına çevrilə bilər. Milli musiqinin yeni texnologiyalarla təqdimatı, ənənəvi sənətkarlığın müasir dizayna tətbiqi, Azərbaycan dilində rəqəmsal təhsil resurslarının hazırlanması mədəni irsin gələcəyə daşınmasının real yollarıdır.
Bu prosesdə təhsil müəssisələrinin, medianın və mədəniyyət qurumlarının üzərinə də mühüm vəzifələr düşür. Gənclərə milli irsi yalnız əzbərlənəcək məlumatlar toplusu kimi təqdim etmək əvəzinə, onun mənasını araşdırmaq, müasir həyatla əlaqəsini anlamaq və yaradıcı şəkildə inkişaf etdirmək imkanı verilməlidir. Milli kimlik insanın azad düşüncəsinə mane olmamalı, əksinə, ona mənəvi istiqamət və məsuliyyət hissi aşılamalıdır. Eyni zamanda, müasirliyə meyil edən gənclərin milli dəyərlərdən uzaqlaşmamasına nail olmaq üçün cəmiyyət özü də bu dəyərləri davranışında yaşatmalı, nəsillər arasında sağlam dialoqu gücləndirməlidir.
Nəticə etibarilə, müasir dünyada milli kimliyin qorunması keçmişə qayıtmaq deyil, keçmişin mənəvi sərvətlərini gələcəyə daşımaq məsələsidir. Rəqəmsal media və beynəlxalq ünsiyyət gənclərin düşüncəsini dəyişdirir, onların qarşısında yeni üfüqlər açır. Lakin bu imkanlardan səmərəli istifadə etmək üçün mənəvi dayaqlara, tarixi yaddaşa və milli özünüdərkə ehtiyac var. Azərbaycan mədəniyyətinin zənginliyi, ailə dəyərlərimizə bağlılıq və xalqımızın mənəvi irsi gənc nəslin inkişafı üçün mühüm potensialdır.
Gənclərimiz dünyanı tanımalı, yenilikləri mənimsəməli, elm və texnologiyanın imkanlarından yararlanmalıdırlar. Ancaq bu yolda ana dilini, milli mədəniyyətini, ailə dəyərlərini və mənəvi məsuliyyətini unutmamalıdırlar. Çünki xalqın gələcəyi yalnız texnoloji nailiyyətlərlə deyil, həm də öz kimliyini qoruyub inkişaf etdirə bilən nəsillərlə müəyyən olunur. Ənənənin gücü onun dəyişməz qalmasında deyil, zamanın tələblərinə uyğunlaşaraq yaşamasındadır.
Şərhlər