Böyük sivilizasiyalar həmişə kənardan gələn düşmənlə sınağa çəkilmir. Bəzən onları içəridən sarsıdan öz qorxuları, dəyişən dünyaya uyğunlaşa bilməmələri və qorumaq istədikləri dəyərlərlə üzləşdikləri reallıq arasındakı ziddiyyətlər olur.
Avropa bu gün məhz belə bir sınaq qarşısındadır. Dünyaya demokratiya, insan hüquqları və azadlıq haqqında dərs keçən qitə indi özünə narahat bir sual verir - sabahkı Avropa bugünkü Avropaya bənzəyəcəkmi?
Bu sualın mərkəzində miqrasiya, xüsusilə müsəlman ölkələrindən gələn insanların Avropanın demoqrafik və mədəni mənzərəsinə təsiri dayanır. Qitə qocalır, doğuş azalır, əmək bazarında boşluqlar yaranır. Eyni zamanda, Yaxın Şərqdən, Afrikadan və Asiyadan gələn insanlar Avropa cəmiyyətlərini dəyişirlər.
Dünyanı dəyişdirməyə alışmış Avropa indi özünün dəyişmək məcburiyyətindən narahatdır. Amma əsas sual miqrantların sayı deyil. Avropa fərqliliklə yanaşı yaşamağı bacaracaqmı, yoxsa özünü qorumaq naminə müdafiə etdiyini iddia etdiyi azadlıqları məhdudlaşdıracaq?
Ukraynalıya açılan qapı, müsəlmana yönələn şübhə
2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəsindən sonra Avropa İttifaqı milyonlarla ukraynalıya müvəqqəti müdafiə, işləmək və təhsil almaq imkanı verdi. Suriyadan, Əfqanıstandan, İraqdan və Afrikanın müxtəlif ölkələrindən gələnlər isə bir sıra hallarda daha sərt münasibətlə üzləşdilər. Eyni Avropada bir qaçqın müharibədən xilas olmuş qonşu, digəri isə təhlükəsizlik və milli kimlik üçün mümkün risk kimi qəbul edilə bilir. Bu fərqi yalnız riyakarlıqla izah etmək asandır, amma kifayət deyil. Ukrayna Avropanın qonşusudur, müharibə qitənin təhlükəsizliyinə birbaşa toxunur və ukraynalılar üçün xüsusi hüquqi mexanizm tətbiq edilib. Tarixi əlaqələr və mədəni yaxınlıq da ictimai münasibətə təsir göstərir.
Amma narahatedici sual qalır - insanın hüquqları onun hansı ölkədə doğulmasından, hansı dinə mənsub olmasından və Avropaya nə qədər bənzəməsindən asılıdırmı?
Əgər cavab “xeyr”dirsə, Avropa humanizm prinsiplərini yalnız özünə yaxın bildiyi insanlarla münasibətdə sınaqdan keçirə bilməz. Təhlükəsizlik və geosiyasi maraqlar nəzərə alınmalıdır, lakin bunlar insan hüquqlarının universallığına dair iddiaları əvəz etməməlidir.
Avropa İslamdan, yoxsa özünün dəyişməsindən qorxur?
İslam Avropa üçün yeni hadisə deyil. Müsəlman icmaları əsrlərdir qitənin müxtəlif bölgələrində yaşayır. Deməli, bugünkü narahatlığı yalnız İslamın mövcudluğu ilə izah etmək mümkün deyil. Söhbət miqrasiyanın miqyasından, inteqrasiyadan və dini kimliyin ictimai həyatda görünməsindən də gedir.
Müasir Avropanın böyük hissəsində dünyəvilik ictimai həyatın əsas prinsiplərindəndir. Müsəlman icmalarının bir hissəsində isə din geyimə, ailə münasibətlərinə və uşaqların tərbiyəsinə daha görünən şəkildə təsir edir. Hicab, məscidlər və məktəblərdə dini simvollar ətrafındakı mübahisələr daha dərin sualı üzə çıxarır- fərqli həyat tərzləri ortaq hüquqi çərçivədə necə yanaşı yaşaya bilər?
Heç bir dini norma qanundan üstün ola bilməz. Eyni zamanda, heç kim dininə görə kollektiv şübhə altında saxlanılmamalıdır.
Bütün müsəlmanları eyni düşüncəyə və davranış modelinə malik insanlar kimi təqdim etmək ciddi səhvdir. Avropadakı müsəlmanlar arasında dünyəvi həyat tərzini seçənlər də var, mühafizəkarlar da, liberallar da. Bu müxtəlifliyi görməyən siyasət problemləri həll etmir, stereotipləri möhkəmləndirir.
Əsl məsələ İslamın mövcudluğu deyil, fərqli insanların eyni qanunlar çərçivəsində yaşamaq qabiliyyətidir.
İnteqrasiya: kim kimə uyğunlaşmalıdır?
İnteqrasiya yalnız miqrantın dil öyrənməsi və qanunlara əməl etməsi deyil. Dövlət də ona təhsil, iş və ictimai həyatda iştirak üçün real imkan yaratmalıdır. Dil bilməmək, işsizlik, ayrı-seçkilik və mənzil çatışmazlığı insanları cəmiyyətin kənarına itələyə bilər. Digər tərəfdən, dil öyrənməkdən imtina, qadınların hüquqlarının məhdudlaşdırılması və dini normaları ümumi qanundan üstün tutmaq cəhdləri də inteqrasiyanı çətinləşdirir.
Bu problemləri açıq müzakirə etmək lazımdır. Lakin ayrı-ayrı halları bütöv müsəlman icmalarına aid etmək düzgün deyil.
İnteqrasiya qarşılıqlı öhdəlikdir, dövlət bərabər hüquqları təmin etməli, miqrant isə yaşadığı ölkənin qanunlarını və ortaq qaydalarını qəbul etməlidir. Nə ayrı-seçkilik, nə də paralel hüquqi normalar uzunmüddətli həll yoludur.
İnsandan öz köklərindən imtina etməyi tələb etmək olmaz. Tələb olunan onun başqaları ilə eyni hüquqi çərçivədə yaşamasıdır.
Qocalan Avropa və miqrasiyanın paradoksu
Eurostatın (Avropa İttifaqının rəsmi statistika idarəsi) məlumatına görə, Avropa İttifaqında 2024-cü ildə hər qadına düşən doğuş sayı 1,34 olub. Bu, əhalinin uzunmüddətli təbii əvəzlənməsi üçün istifadə edilən təxminən 2,1 səviyyəsindən xeyli aşağıdır.
Əhali qocalır, əmək qabiliyyətli insanların payı azalır, pensiya və səhiyyə sistemləri təzyiq altında qalır. Miqrasiya əmək bazarındakı boşluqları qismən doldura bilər, amma demoqrafik problemi təkbaşına həll edə bilməz.
Beləliklə, Avropa paradoksla üzləşir - iqtisadiyyatın işçi qüvvəsinə ehtiyacı var, cəmiyyətin bir hissəsi isə yeni gələnlərin sayından və mədəni təsirindən narahatdır.
İşəgötürən işçi axtarır, dövlət vergi ödəyicilərinə ehtiyac duyur, vətəndaş isə mənzil qiymətləri, maaşlar, məktəblər və təhlükəsizlik barədə düşünür. Bu narahatlıqların bir hissəsi realdır. Lakin mənzil böhranının, bərabərsizliyin və dövlət xidmətlərindəki problemlərin bütün səbəblərini miqrasiyada axtarmaq iqtisadi reallığı sadələşdirməkdir. Gənclərin az uşaq sahibi olmasının arxasında da mənzil xərcləri, gəlir qeyri-sabitliyi və gələcəyə inamsızlıq dayanır.
Avropa yalnız sərhədlərini müzakirə etməklə gələcəyini xilas edə bilməz. O, öz vətəndaşlarının niyə gələcəyə inamını itirdiyini də araşdırmalıdır.
Millətçilik niyə qayıdır?
İnsan gələcəyinə əmin olmadıqda və qərarvermə imkanını itirdiyini düşündükdə kimliyinə daha möhkəm sarıla bilər. Qloballaşmanın yaratdığı imkanlar cəmiyyətin bütün təbəqələri arasında eyni bölüşdürülməyib. Bir çox insan özünü iqtisadi baxımdan geridə qalmış, siyasi baxımdan isə kənarda qalmış hiss edir. Miqrant bu mürəkkəb dəyişikliklərin görünən simvollarından birinə çevrilir. Millətçi siyasi qüvvələr həmin narahatlığı sərhədləri möhkəmləndirmək, miqrasiyanı məhdudlaşdırmaq və milli kimliyi qorumaq çağırışlarına çevirirlər. Milli kimliyi qorumaq istəyi özlüyündə düşmənçilik deyil. Hər bir dövlətin sərhədlərini və miqrasiya qaydalarını müəyyənləşdirmək hüququ var. Problem milli kimlik insanları mənşəyinə və dininə görə ikinci dərəcəli vətəndaşa çevirmək üçün istifadə ediləndə başlayır.
Digər tərəfdən, miqrasiya ilə bağlı bütün tənqidləri irqçilik kimi təqdim etmək də düzgün deyil. Real problemləri müzakirə etməkdən imtina edən siyasi mərkəz həmin narahatlıqları daha radikal qüvvələrin ixtiyarına verə bilər.
Avropa üçün təhlükə yalnız ifrat millətçilik deyil. Təhlükə həm də cəmiyyətin real problemləri dürüst müzakirə etmək qabiliyyətini itirməsidir.
Avropanı nə gözləyir?
Yaxın onilliklərdə miqrasiya, demoqrafiya və milli kimlik Avropa siyasətinin əsas mövzuları olaraq qalacaq. Qitə sərhədləri bağlamaqla demoqrafik problemini həll edə bilməz. Qapılarını qeyd-şərtsiz açmaqla da inteqrasiya çətinliklərini aradan qaldıra bilməz. Həll yolu aydın miqrasiya qaydalarında, dil və təhsil proqramlarında, əmək bazarına çıxışda və qanun qarşısında bərabərlikdədir. Avropa, eyni zamanda, mənzil əlçatanlığı, gənclərin gələcək perspektivləri və sosial təminat məsələlərini həll etməlidir. Əks halda, miqrasiya bütün problemlərin günahkarı kimi təqdim ediləcək, əsl səbəblər isə kölgədə qalacaq.
Qitənin gələcəyini müsəlmanların sayının artması və ya yerli əhalinin azalması təkbaşına müəyyən etməyəcək. Həlledici məsələ müxtəlif mənşəli insanların ortaq hüquqi və siyasi çərçivədə yaşamaq qabiliyyətidir.
Tarixin istehzası budur - vaxtilə dünyanın müxtəlif xalqlarına öz siyasi və iqtisadi modelini qəbul etdirən Avropa indi öz daxilində fərqliliklə necə davranacağını müəyyənləşdirməyə çalışır.
Avropanın qarşısında duran əsas sual budur - “Biz kimik və kim olaraq qalmaq istəyirik?”
Bu suala sərhəd divarları cavab verə bilməz. Miqrantı günahlandırmaq da çıxış yolu deyil. Cavab Avropanın öz iqtisadi modelinə, demoqrafik gələcəyinə və insan hüquqları barədə iddialarına nə qədər ciddi yanaşacağından asılıdır.
Osvald Şpenqler “Qərbin süqutu” əsərində sivilizasiyaların yüksəlişi və tənəzzülü barədə yazırdı. Onun nəzəriyyəsini dəyişməz tarixi qanun saymaq olmaz. Lakin bu gün Avropanın qarşısında duran dilemma həmin müzakirəni yenidən aktuallaşdırır: sivilizasiya özünü qorumaq naminə öz ruhundan imtina edə bilərmi?
Bəlkə də Avropanın əsl qorxusu müsəlmanların qitəni fəth etməsi deyil. Əsl qorxu dəyişən dünyada öz kimliyini qorumağın yolunu tapa bilməməkdir.
Sərhədləri qorumaq mümkündür, ənənələri müdafiə etmək də. Amma qorxu azadlığın yerini tutanda, fərqlilik düşmənçiliklə eyniləşdiriləndə və insan hüquqları yalnız özünə bənzəyənlərə tanınanda, qorunan artıq sivilizasiyanın özü olmur...
Azər Rəşidoğlu
Sivilizasiyalar bəzən kənardan gələn düşmən qarşısında deyil, öz dəyərlərindən nə qədər uzaqlaşdıqları ilə üzləşəndə sınağa çəkilir. Avropanın sabahını da bu sınaq müəyyən edəcək.
Şərhlər