1989-cu ildə Berlin divarı dağılanda dünya bunu təkcə bir siyasi sistemin süqutu deyil, yeni tarixi mərhələnin başlanğıcı kimi qəbul etdi. Bir neçə il sonra amerikalı politoloq Frensis Fukuyama “Tarixin sonu və sonuncu insan” əsərində liberal demokratiyanın bəşəriyyətin ideoloji inkişafında son nöqtəyə çevrilə biləcəyini irəli sürdü. Onun nəzərdə tutduğu tarixin sonu hadisələrin dayanması deyil, böyük ideoloji qarşıdurmaların tükənməsi idi.
XXI əsr göstərdi ki, tarix təqaüdə çıxmaq fikrində deyil. Müharibələr və geosiyasi rəqabət Fukuyamanın nikbinliyini yenidən müzakirəyə çıxardı. İndi isə tarix başqa bir sınaqla üzləşir. İnsanın yaratdığı süni intellekt bir gün onun öz taleyini müəyyənləşdirən gücə çevrilə bilərmi?
Fukuyamanın “sonuncu insan”ı
Fukuyamanın “sonuncu insan”ı böyük ideallardan və risklərdən uzaqlaşaraq rahatlığı həyatının əsas məqsədinə çevirən insandır. Ancaq bu obrazın arxasında daha dərin ziddiyyət dayanır - insan rahatlıq istəsə də, eyni zamanda azad, ləyaqətli və başqaları tərəfindən tanınan varlıq olmağı arzulayır. Rahatlıq naminə bu ehtiyaclardan imtina etdikdə isə öz azadlığını itirdiyini hiss etməyə bilər.
Süni intellekt bu meyli gücləndirir. Əvvəlcə maşından məsləhət alacağıq, sonra seçimlərimizi onun tövsiyələrinə uyğunlaşdıracağıq. Nəhayət, düşünmək və qərar vermək zəhmətindən xilas olmaq üçün mühakiməmizi də ona etibar edəcəyik.
Təhlükə maşının insan kimi düşünməsində deyil, insanın düşünməkdən imtina etməsindədir. Öz qərarlarımızın məsuliyyətini rahatlıq naminə başqasına ötürürüksə, süni intellektin hakimiyyəti maşınların müstəqil iradə qazanmasından çox əvvəl başlaya bilər. Üstəlik, biz bunu azadlığımızın məhdudlaşdırılması deyil, həyatımızın asanlaşması kimi qəbul edə bilərik.
Bəlkə də gələcəyin əsas təhlükəsi insanın məğlub edilməsi deyil, mübarizəyə ehtiyac duymayacaq qədər rahatlaşdırılmasıdır. İnsan özünü təsdiq etmək, qərar vermək və həyatının istiqamətini müəyyənləşdirmək imkanını itirdikdə, rahatlıq onun üçün azadlığın əvəzedicisinə çevrilə bilər.
Dünyanı kim idarə edəcək?
Süni intellekt dövrünün əsas siyasi sualı onun nə qədər ağıllı olması deyil, bu ağıldan kimin istifadə etməsi və ona kimin nəzarət etməsidir. Alqoritmləri dövlətlər, texnologiya şirkətləri və böyük maliyyə mərkəzləri hazırlayır. Məlumatı toplayan, emal edən və insanların qarşısına hansı informasiyanın çıxacağını müəyyənləşdirən qurumlar iqtisadi güclə yanaşı, siyasi təsir də qazanırlar. Gələcəyin hakimiyyəti yalnız parlamentlərdə və hökumətlərdə deyil, insanların nəyi görəcəyini, nəyə inanacağını və hansı seçimləri mümkün hesab edəcəyini müəyyənləşdirən sistemlərdə də cəmləşə bilər.
Süni intellekt saxta görüntülər yaratmaq, ictimai rəyi manipulyasiya etmək və siyasi təbliğatı insanların fərdi inanclarına uyğunlaşdırmaq üçün istifadə oluna bilər. UNESCO-nun materiallarında da generativ süni intellektin dezinformasiya və manipulyasiya imkanlarını artırması, saxta audiovizual materialların seçki proseslərinə və ictimai etimada zərər vurması riskləri vurğulanır.
İnsan həqiqəti axtardığını düşünərkən, əslində öz dünyagörüşünə uyğun hazırlanmış informasiya mühitində yaşaya bilər. Yalanın ən təhlükəli forması insanı aldatmaq deyil, onu həqiqəti axtarmağa ehtiyac duymadığına inandırmaqdır.
Gələcəyin avtoritarizmi mütləq tanklarla və senzura ilə gəlməyəcək. O, rahat xidmətlər, fərdi tövsiyələr və görünməz nəzarət vasitəsilə də qurula bilər. İnsan özünü azad hiss edə bilər, amma seçimlərinin sərhədlərini başqaları müəyyənləşdirəcək. Hakimiyyətin ən mükəmməl forması insanı seçimə məcbur etmək deyil, onun nəyi seçəcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək ola bilər.
Bununla belə, süni intellekt yalnız təhlükə deyil. O, tibbə, elmə, təhsilə və idarəetməyə yeni imkanlar gətirə bilər. Məsələ texnologiyanın özündə deyil, onun üzərində hakimiyyətin necə bölüşdürülməsindədir. Şəffaflıq, hüquqi məsuliyyət və ictimai nəzarət olmadıqda, texnoloji üstünlük siyasi hökmranlığa çevrilə bilər.
Süni intellekt iqtisadi münasibətləri də yenidən formalaşdıra bilər. Bəzi peşələr yox olacaq və ya köklü şəkildə yenilənəcək, yeniləri yaranacaq. Ancaq əsas məsələ neçə iş yerinin dəyişəcəyi deyil, texnologiyanın yaratdığı sərvətin kimə çatacağıdır.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) 2024-cü il araşdırmasına görə, təşkilata üzv ölkələrdə çalışanların təxminən dörddə birinin iş tapşırıqları generativ süni intellektin təsirinə məruz qala bilər. Bu, həmin insanların mütləq işsiz qalacağı demək deyil - bəzi tapşırıqlar avtomatlaşdırıla, digərləri sürətlənə, peşələrin məzmunu isə dəyişə bilər.
Əsas sual budur ki, məhsuldarlıqdan əldə olunan qazanc kimə çatacaq? Əgər bu sərvət azsaylı şirkətlərin və kapital sahiblərinin əlində cəmləşərsə, iqtisadi bərabərsizlik daha da dərinləşə bilər. Milyonlarla insan əməyinin əvvəlki dəyərini itirərkən, texnologiyaya sahib olan kiçik qrup görünməmiş imkanlar əldə edə bilər.
İş yalnız gəlir mənbəyi deyil, insanın özünü cəmiyyətə lazım hiss etməsinin də vasitəsidir. İnsanların böyük bir hissəsi əməyinin mənasını və sosial mövqeyini itirərsə, narazılıq, populizm və radikal ideyalar üçün münbit zəmin yaranar.
Fukuyamanın “sonuncu insan”ı burada yenidən qarşımıza çıxır. Maddi ehtiyacları ödənilən, amma öz həyatının istiqamətini müəyyənləşdirmək imkanından məhrum olan insan zühur edir. Texnologiya onun ehtiyaclarını ödəyə, həyatını asanlaşdıra bilər. Ancaq insanın özünü lazımlı hiss etmək ehtiyacını alqoritmlə təmin etmək mümkün deyil. Rahatlıq azadlıq deyil, rifah isə həyatın mənasını əvəz etmir.
Süni intellekt enerji sistemləri, maliyyə bazarları, nəqliyyat və hərbi idarəetmə ilə daha sıx birləşdikcə, bir sistemdəki nasazlıq digərlərinə də yayıla bilər. Kiberhücumlar, yanlış hesablamalar və insan nəzarətinin zəifləməsi böyük böhranlara səbəb ola bilər.
Hərbi sahədə təhlükə xüsusilə ciddidir. BMT-nin Baş katibinin 2024-cü ildə təqdim edilmiş ölümcül avtonom silah sistemləri haqqında hesabatı bu sahədə beynəlxalq hüquqi çərçivənin və insan nəzarətinin vacibliyini önə çəkir.
Avtonom sistemlər hədəfi müəyyənləşdirmək və zərbə endirmək kimi qərarları insanın müdaxiləsi olmadan qəbul edərsə, səhvin nəticəsi sadəcə texniki nasazlıqla məhdudlaşmaya bilər. Dövlətlər rəqiblərindən geri qalmamaq üçün silahlanmanı sürətləndirdikcə, öz təhlükəsizliklərini artırmaq cəhdi hamı üçün daha təhlükəli dünya yarada bilər.
Amma bu riskləri qaçılmaz tale kimi qəbul etmək doğru deyil. Beynəlxalq razılaşmalar, texniki təhlükəsizlik, hüquqi məsuliyyət və mənalı insan nəzarəti onların azaldılmasına kömək edə bilər. Əsas məsələ texnologiyanın nə qədər sürətlə inkişaf etməsi deyil, onu idarə edən qaydaların bu sürətə çatıb-çatmayacağıdır.
Süni intellekt dünyanın sonunu gətirəcəkmi? Bu suala qəti cavab vermək mümkün deyil. Amma dünyanın sonunu yalnız planetin fiziki məhvi kimi anlamaq da yanlışdır. Şəhərlər işləyə, iqtisadiyyat böyüyə, texnologiya inkişaf edə bilər. Bununla yanaşı, insan öz qərarlarına nəzarəti, azad seçimi və məsuliyyəti tədricən itirə bilər. Dünya qalar, amma insan öz dünyasının sahibi olmaqdan çıxar.
Fukuyamanın “tarixin sonu” ideyası bu gün başqa sual doğurur - texnoloji tərəqqi insan azadlığının da tərəqqisidirmi? Mütləq deyil. İnsan daha güclü alətlər yarada, amma onların qarşısında daha aciz vəziyyətə düşə bilər. Texniki ağılın artması mənəvi müdrikliyin artmasına zəmanət vermir.
Süni intellekt nə xilaskardır, nə də hökmən bəşəriyyətin məhvedicisi. Gələcəyi maşınların imkanları ilə yanaşı, insanların hakimiyyətə, məsuliyyətə və azadlığa münasibəti müəyyənləşdirəcək. Texnologiyanın hansı istiqamətdə inkişaf etməsi qədər, cəmiyyətin onun qarşısında hansı sərhədləri qoya bilməsi də əhəmiyyətlidir.
Bəlkə də dünyanın sonu qəfil fəlakətlə deyil, daha səssiz başlayacaq - insan düşünməkdən, seçim etməkdən və qərarlarının məsuliyyətini daşımaqdan imtina edəndə “qiyamət” qopacaq. Hər şeyi maşınlara həvalə edib nəticələrə görə məsuliyyəti öz üzərimizdən götürəndə dünyanın sonu gələcək.
Fukuyama tarixin sonundan danışırdı. İndi isə qarşımızda başqa bir sual dayanır -tarix davam etdiyi halda insan öz taleyinin müəllifi olmaqdan çıxarsa, bu tərəqqinin kimə faydası olacaq?
Bəlkə də süni intellektin gətirəcəyi ən böyük fəlakət insanın yox olması deyil, insanın öz gələcəyini müəyyənləşdirmək qabiliyyətini itirməsidir. O zaman tarix davam edəcək, dünya yaşayacaq, maşınlar daha da ağıllanacaq. Sadəcə, insan öz tarixində əsas söz sahibi olmayacaq...
AzPolitika.info
Şərhlər