Əliməmməd Nuriyev
DİN yanında İctimai Şuranın sədri.
"Konstitusiya" Araşdırmalar Fondunun prezidenti
Dövlət məktəbi xarici ideoloji mərkəzlərin təsir meydanına çevrilə bilməz. Azərbaycanın təhsil siyasətini Azərbaycan dövləti müəyyənləşdirir.Bu səlahiyyəti dini şüarlarla, məktəb qarşısında yaradılan gərginliklə və xaricdən aparılan kampaniyalarla dəyişdirmək cəhdinə qəti münasibət bildirilməlidir. Mənim mövqeyim aydındır: dövlət məktəbinin dünyəvi qaydası qorunmalı, qanuni qərarın icrasına maneçilik aradan qaldırılmalıdır.
12 oktyabrda Daxili İşlər Nazirliyinin yaydığı məlumat məsələnin artıq asayiş və təhlükəsizlik tərəfinin olduğunu göstərir. DİN-in məlumatında Bakıda təhsil işçiləri ilə münaqişədən, məktəb əmlakına zərər vurulmasından, tədrisin və nəqliyyatın hərəkətinin pozulmasına yönəlmiş cəhdlərdən bəhs edilir. Cinayət Məcəlləsinin 233-cü maddəsi ilə cinayət işi başlanılıb, 37 nəfərin həbs edildiyi bildirilib.
Bu şəraitdə məktəb rəhbərliyini təzyiq qarşısında tək qoymaq olmaz. Müəllimin təhlükəsizliyi, uşağın dərsə davam etməsi və müəssisənin normal fəaliyyəti təmin edilməlidir. Məktəbə zərər vurmaq, təhsil işçisini hədələmək, dərsi pozmaq hər hansı dini tələbə hüquqi üstünlük qazandırmır. Belə hərəkətlərə qanun çərçivəsində qəti müdaxilə dövlətin vəzifəsidir.
Daxili İşlər naziri, general-polkovnik Vilayət Eyvazovun və Azərbaycan polisinin ictimai qaydanı qorumaq, təhlükəsizliyi təmin etmək istiqamətində qanuni və qətiyyətli fəaliyyətini tam dəstəkləyirəm. DİN-in məktəblərin normal fəaliyyətini və vətəndaşların təhlükəsizliyini qorumaq üçün atdığı addımları zəruri hesab edirəm. İctimai qaydanın və təhlükəsizliyin qorunması polisin əsas vəzifələrindəndir.
Bu vəzifəni yerinə yetirən əməkdaşın qanuni tələbinə qəsdən tabe olmamaq, ona müqavimət göstərmək, hədə və zorakılıqla təzyiq etmək cavabsız qala bilməz. Polis əməkdaşının şərəf və ləyaqətini alçaldan təhqirə də hüquqi qiymət verilməlidir. Qanuni tənqid hüququ qorunur; təhqir və böhtan tənqid sayılmır. Hüquq pozuntusu törədən şəxslərin qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada məsuliyyətə cəlb edilməsini tələb edirəm. Heç bir dini şüar belə əməllərə bəraət qazandırmır.
Xarici təsir məsələsinə də əvvəlki ümumi ehtimallar çərçivəsində baxmaq kifayət etmir. 12 oktyabrda “Axar.az” saytı SEPAH və Qum ideoloji mərkəzlərinə bağlı platformalarda Azərbaycanın məktəb geyimi qaydalarının dinə qarşı siyasət kimi təqdim edildiyi barədə məlumat yayıb. Yazıda xaricdəki blogerlərin və kanal administratorlarının fəallaşmağa çağırıldığı, onlara dəstək vəd olunduğu bildirilir. “Bizim.media”nın həmin gün yayımladığı materialda SEPAH-a bağlı olduğu bildirilən «SEPAH Pasdaran» kanalının paylaşımlarına istinad edilir. Materialda Azərbaycanda pul əskinaslarının üzərinə hicabla bağlı şüarlar yazılması, müxtəlif yerlərə vərəqələr yapışdırılması və görüntülərin həmin kanala ötürülməsi barədə iddialar göstərilir. Sifariş, maliyyələşmə və yerli əlaqələrin müəyyənləşdirilməsi istintaqın işidir. Lakin belə məlumatları adi geyim mübahisəsinin səs-küyü sayıb kənara qoymaq məsuliyyətsizlik olardı.
İnformasiya manipulyasiyasına dair başqa nümunə də açıqlanıb. “Bakıvaxtı.az”ın məlumatına görə, İranın IRIB qurumunun «Sahar Azəri» kanalı Diyarbəkirdə keçirilmiş dini mərasimi Azərbaycandakı hicablılara dəstək aksiyası kimi təqdim edib. Türkiyədəki tədbir barədə 11 oktyabr tarixli məlumat isə onun yeni örtünən qızlar üçün təşkil edilmiş mərasim olduğunu göstərir. Bu təqdimat fərqi araşdırılmalı və ictimaiyyətə göstərilməlidir. Başqa ölkədəki tədbiri Azərbaycan ətrafında etiraz görüntüsünə çevirmək cəmiyyətdə gərginlik yaratmağa xidmət edə bilər.
Mən bu materialları Azərbaycanın dünyəvi təhsil modelinə qarşı siyasi təsir cəhdinin ciddi əlamətləri kimi qiymətləndirirəm. Burada dini həssaslığın dövlət qərarına təzyiq vasitəsinə çevrilməsi təhlükəsi var.
İranın ideoloji dairələrinin və ya başqa xarici mərkəzin Azərbaycan məktəbi üçün qayda diktə etmək səlahiyyəti yoxdur. Dini həmrəylik adı həmin müdaxiləyə legitimlik vermir.
Hədəf məktəbin bir geyim elementi ilə məhdudlaşmaya bilər. Qaydanı təzyiqlə dəyişdirə bildiyini görən təşkilatlanmış qüvvə sonrakı tələblərini də eyni üsulla irəli sürər. Tədris proqramı, müəllimin fəaliyyəti, qızların təhsili və məktəbin idarə olunması dini-siyasi tələblərin predmetinə çevrilə bilər. Dövlət bu üsulun nəticə verdiyi təsəvvürünü yaratmamalıdır. Qanuni qərardan küçə təzyiqinə və xarici kampaniyaya görə geri çəkilmək yeni təzyiqləri həvəsləndirər.
Bu mövqenin əsası Konstitusiyadır. Onun 7 və 18-ci maddələri Azərbaycanın dünyəvi dövlət olduğunu, dinin dövlətdən ayrıldığını və dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını müəyyənləşdirir. Vicdan azadlığı və təhsil hüququ da həmin Konstitusiya ilə qorunur. Dövlət dini etiqadın ifadəsini tənzimləyərkən hüquqlara hörmət etməli, eyni zamanda məktəbin idarə olunmasını dini qrupların iradəsinə tabe etdirməməlidir. Qanunun verdiyi səlahiyyətin icrası barədə qərar xarici ideoloji mərkəzlərdə qəbul edilə bilməz. 7 iyul 2026-cı il tarixli 434-VIIQD nömrəli Qanun ümumi təhsilin prinsiplərinə millilik və dünyəviliyi əlavə edib. Dövlət məktəblərində şagird və müəllimlərin geyim tələblərinə riayət etməsi, valideynin isə övladının həmin tələbləri yerinə yetirməsini təmin etməsi nəzərdə tutulub. Deməli, qaydaya əməl etmək məktəb rəhbərinin şəxsi arzusu deyil, qanunvericilikdən irəli gələn öhdəlikdir.
Şagird geyiminə dair 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli qərar dövlət ümumi təhsil müəssisələrinə aiddir; xüsusi təyinatlı dövlət məktəbləri istisnadır. Özəl məktəblər bu qərarın tətbiq dairəsində deyil. 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərar isə geyim formasının vahidliyini pozan, habelə ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərinə yol verilmədiyini bildirir. Mətn hicabı ayrıca adlandırmır. Bu sənədi bütün Azərbaycanda hicabın qadağan olunması kimi təqdim etmək onun tətbiq dairəsini təhrif edir.
Müəllimlər üçün 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli qərarla təsdiqlənmiş tələblər də dövlət ümumi təhsil müəssisələrini əhatə edir. Geyim və onun elementləri dünyəvilik prinsipinə uyğun olmalı, müəllim əmək funksiyasını yerinə yetirərkən və məktəbi rəsmi tədbirdə təmsil edərkən qaydaya əməl etməlidir. Müəllim uşağın qiymətləndirilməsində və tərbiyəsində səlahiyyət daşıyır. Onun peşəkar mövqeyi ilə şagirdin şəxsi etiqadı hüquqi baxımdan fərqləndirilməlidir.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin təcrübəsi də dövlət məktəbində dini rəmzlərə məhdudiyyət qoyulmasının prinsipcə mümkün olduğunu göstərir. «Leyla Şahin Türkiyəyə qarşı» işində universitetdə, «Dogru» və «Kervanci Fransaya qarşı» işlərində isə fiziki tərbiyə dərslərində tətbiq olunan məhdudiyyətlər üzrə dini azadlıq hüququnun pozuntusu müəyyən edilməyib. Bu işlərin şəraiti fərqlidir, amma dünyəvi təhsil qaydasını müdafiə etməyin Avropa hüququndan kənar mövqe olmadığını göstərir.
Daha yaxın nümunə «Mikyas və başqaları Belçikaya qarşı» işidir. Məhkəmə 9 aprel 2024-cü ildə rəsmi orta təhsil sistemində görünən inanc rəmzlərinə dair ümumi qadağadan verilmiş 9-cu maddə üzrə şikayəti açıq-aşkar əsassız sayıb. Qayda bütün görünən inanc rəmzlərinə aid idi. Məktəbin neytrallığı və uşaqların sosial təzyiqdən qorunması nəzərə alınmışdı. Təhsil hüququ və ayrı-seçkilik barədə şikayətlər isə daxili müdafiə vasitələri tükəndirilmədiyindən mahiyyəti üzrə araşdırılmamışdı. Bu hüquqi dəqiqlik dövlətin arqumentini möhkəmləndirir: məhdudiyyət aydın, əsaslandırılmış və mütənasib tətbiq edilməlidir.
Qərarın qəti icrası qanuni icra deməkdir. Elm və Təhsil Nazirliyi məktəblərə vahid tətbiq meyarları verməli, rəhbərliyin hansı tədbiri hansı səlahiyyətlə görə biləcəyini aydınlaşdırmalıdır. 309 nömrəli qərar məktəbdən avtomatik xaricetmə sanksiyası yaratmır. Məktəb özbaşına cəza müəyyən edə bilməz. Uşağın təhsilə çıxışına təsir edən qərar qanuni prosedura söykənməlidir. Hüquqi dəqiqlik təzyiq qarşısında güzəşt deyil; dövlət qərarını müdafiə edən əsasdır.
Hüquq-mühafizə orqanları məktəblərin fəaliyyətini pozan hərəkətlərə, hədələrə və zərər vurulmasına operativ müdaxilə etməlidir. Araşdırma hadisə yerində görünən iştirakçı ilə məhdudlaşmamalıdır. Təşkilatçı, qanunsuz maliyyələşmə, göstəriş və xarici əlaqə barədə məlumatlar da yoxlanılmalıdır. Məsuliyyət hər şəxsin sübuta yetirilən əməli və qanunda nəzərdə tutulmuş əsaslarla müəyyənləşdirilməlidir. Məktəbin qabağında dini şüar səsləndirmək qanunsuz hərəkətin nəticələrindən azad etmir.
İnformasiya sahəsində dövlətin hüquqi mövqeyinin müdafiəsi də vacibdir. Təhrif edilmiş görüntülərin ilkin mənbəyi və tarixi göstərilməli, məktəblərdəki real vəziyyət ictimaiyyətə çatdırılmalıdır. Xarici təbliğatın yaratdığı təsəvvürlər konkret faktlarla dağıdılmalıdır.
Azərbaycanın dünyəvi quruluşu dindar vətəndaşın da hüquqlarının təminatıdır. Dövlətin məktəbi və ictimai asayişi qoruması bütün ailələrin maraqlarına xidmət edir. Bu müdafiəni dinə qarşı addım kimi göstərən təbliğat dövlətlə inanclı vətəndaş arasında qarşıdurma yaratmağa çalışır. Həmin təbliğata qarşı dövlətlə cəmiyyətin həmrəyliyi gücləndirilməlidir.
Azərbaycan maarifçiliyinin tarixi məktəbin dini-siyasi təzyiqdən qorunmasının dəyərini göstərir. Tağıyevin 1901-ci ildə açdığı dünyəvi qızlar məktəbi qızların təhsil imkanlarını genişləndirirdi. 1918-ci il İstiqlal Bəyannaməsi dini mənsubiyyətindən və cinsindən asılı olmayaraq vətəndaşların hüquqlarını bəyan edirdi. Bu irsi xarici ideoloji dairələrin tələblərinə uyğun dəyişdirmək Azərbaycan dövlətçiliyinin seçiminə ziddir.
Azərbaycan öz dünyəvi təhsil modelini qorumalıdır. Qanuni qərarın icrası xarici kampaniyanın gücündən və məktəb qarşısında yaradılan gərginlikdən asılı qalmamalıdır. Dövlət məktəbi, müəllimi və uşağı qorumaq üçün qəti hərəkət etməli, qanunsuz təzyiqin təşkilatçılarına hüquqi cavab verməlidir.
Azərbaycan məktəbi Azərbaycanın qanunları ilə idarə olunur. Bu qayda xaricdən dəyişdirilə bilməz.
“AzPolitika.info”
Şərhlər