İNSAN YAŞA DOLDUQCA NİYƏ KEÇMİŞƏ QAYITMAQ İSTƏYİR?

Rəsul Mirhəşimli

İnsan ömrü boyu irəliyə doğru gedir, amma qəribədir ki, qəlbinin ən doğma ünvanı çox vaxt geridə qalır. İllər keçir, insan böyüyür, həyatın min bir qayğısı ilə üzləşir, məsuliyyət daşıyır, sevinir, kədərlənir, itkilər yaşayır, qazandıqlarının sevincini duyur. Ancaq bütün bu yaşantıların içində elə məqam gəlir ki, yaddaş onu qəfil uşaqlığına qaytarır. 

Bir vaxtlar yaşadığı evin qapısı, həyətin ortasındakı ağac, anasının səsi, atasının ayaq səsləri, qış axşamlarında sobanın ətrafında qurulan ailə söhbətləri insanın yaddaşında yenidən canlanır. Sanki ömrün ən qiymətli anları zamanın hansısa görünməz qatında qorunub saxlanılıb və insan yaşa dolduqca həmin qatın qapısını daha tez-tez açmağa başlayır.

Bəs insan niyə keçmişinə bu qədər bağlıdır? Nə üçün uşaqlıq illəri yaddaşımızda həyatın ən işıqlı səhifələri kimi qalır? Doğrudanmı o illər daha xoşbəxt olmuşuq, yoxsa zaman keçdikcə yaddaşımız keçmişi olduğundan daha gözəl göstərməyə başlayır?

Bu sualların cavabı təkcə xatirələrin yaratdığı duyğularda deyil, insan psixologiyasının dərinliklərində, onun özünü dərk etmək ehtiyacında və həyatın mənasını axtarmasında gizlənir.

Psixologiyada keçmişə qarşı yaranan bu həssas bağlılıq nostalgiya anlayışı ilə izah olunur. Nostalgiya təkcə ötən günlər üçün darıxmaq deyil, insanın öz həyat hekayəsinin müəyyən bir dövrünə mənəvi qayıdışıdır. Müasir psixoloji araşdırmalar göstərir ki, nostalgiya insanın sosial bağlılıq, mənsubiyyət və həyatın mənasını duymaq ehtiyacları ilə sıx əlaqəlidir. İnsan keçmişi xatırlayarkən, əslində, həmin xatirələrdə iştirak edən insanları, münasibətləri və özünün o zamankı mənəvi vəziyyətini də yenidən yaşayır.

Uşaqlıq xatirələrinin xüsusi yeri isə təsadüfi deyil. Çünki uşaqlıq insanın dünyanı ilk dəfə tanıdığı, sevgi, güvən, doğmalıq və aidiyyət hisslərinin formalaşdığı dövrdür. Uşaq üçün ailə yalnız yaşadığı məkan deyil, dünyanın özüdür. Onun təhlükəsizlik duyğusu, sevincinin mənbəyi, qorxularının azaldığı yer ailənin varlığı ilə bağlıdır. Həyatın çətinlikləri hələ uşağın çiyinlərinə düşmədiyindən, sabahın maddi qayğılarını düşünmür, gələcək üçün narahatlıq keçirmir, yaşadığı anın içində olmağı bacarır.

Bəlkə də uşaqlığın ən böyük üstünlüyü elə bundadır. İnsan o zaman sahib olduqlarının qiymətini sonradan anlayacağı qədər həyat təcrübəsinə malik olmur.

Uşaq üçün adi görünən bir səhər yeməyi, ailə üzvlərinin eyni süfrə arxasında toplaşması, ananın hazırladığı yeməyin qoxusu, atasının evə qayıtması, qonşu uşaqları ilə küçədə oynamaq həyatın təbii axarıdır. O, bunların nə vaxtsa geridə qalacağını düşünmür. Halbuki illər sonra həmin adi məqamlar insanın yaddaşında ən qiymətli xatirələrə çevrilir. Çünki zaman keçdikcə insan anlayır ki, xoşbəxtlik həmişə böyük hadisələrdə, möhtəşəm uğurlarda və əldə olunan maddi imkanlarda deyilmiş. Bəzən xoşbəxtlik insanın yanında olanların varlığını heç düşünmədən hiss etdiyi günlər imiş.

Uşaqlığa qayıdışın səbəbini yalnız qayğısızlıqla əlaqələndirmək doğru olmazdı. Çünki hər kəsin uşaqlığı xoşbəxt keçməyib. Bəzi insanlar üçün uşaqlıq doğmalığın, ailə hərarətinin və güvənin ünvanıdırsa, başqaları üçün həmin illər çətinliklərin, ayrılıqların və ödənilməmiş ehtiyacların xatirəsi ola bilər. Buna görə də keçmişə bağlılıq hər insanda eyni formada təzahür etmir. İnsan daha çox özündə mənəvi iz buraxmış, kimliyinə təsir göstərmiş hadisələrə qayıdır.

Bəzən də insan uşaqlığını deyil, uşaqlıqda yanında olan insanları axtarır. İllər keçdikcə ailə üzvlərinin həyatdan ayrılması, doğma evlərin dəyişməsi, dostların müxtəlif istiqamətlərə üz tutması, bir vaxtlar hamının toplandığı süfrələrin boşalması insanın daxilində izahı çətin olan bir həsrət yaradır. Həmin həsrət keçmişə olan bağlılığı daha da gücləndirir. Çünki insan anlayır ki, zamanın əlindən heç nəyi əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq mümkün deyil.

Bu məqamda Şərq fəlsəfəsinin görkəmli nümayəndəsi Mövlana Cəlaləddin Ruminin insanın mənəvi axtarışları haqqında düşüncələri yada düşür. Onun əsərlərində insanın öz həqiqətini axtarması, mənəvi mənşəyinə qayıtması və daxilindəki boşluğu doldurmaq cəhdi mühüm yer tutur. Ruminin düşüncə dünyasından çıxan əsas nəticələrdən biri budur ki, insanın axtardığı dəyər çox vaxt uzaqlarda deyil, öz daxilində və mənəvi köklərindədir. Uşaqlıq xatirələrinə qayıdan insanın davranışında da bu həqiqətin izlərini görmək mümkündür. O, əslində, illərin arxasında qalmış bir evi deyil, həmin evdə hiss etdiyi doğmalığı, özünü güvəndə bildiyi dünyanı və həyatın hələ bu qədər mürəkkəbləşmədiyi vaxtlardakı mənəvi bütövlüyünü axtarır.

Maraqlıdır ki, insanın keçmişə daha çox üz tutması bəzən indiki həyatının ağırlığı ilə də əlaqəli olur. Gündəlik qayğılar, iş və ailə məsuliyyətləri, zamanın sürətlə dəyişməsi, münasibətlərdə yaranan məsafələr insanı emosional baxımdan yorur. Belə məqamlarda yaddaş keçmişi bir növ mənəvi sığınacaq kimi təqdim edir. Psixoloji tədqiqatlarda nostalgiyanın tənhalıq və mənfi emosional vəziyyətlərlə əlaqəli şəkildə güclənə bildiyi, eyni zamanda sosial bağlılıq və həyatın mənasını duymaq hissini möhkəmləndirdiyi göstərilir. Bu baxımdan, keçmişi xatırlamaq bəzən insanın özünü yenidən toparlamaq cəhdidir.

Ancaq burada başqa bir həqiqət də var, yaddaş keçmişin tam və dəyişməz surətini saxlamır. Zaman keçdikcə bəzi hadisələrin ağrısı zəifləyir, xoş anların emosional təsiri isə daha qabarıq görünə bilir. İnsan yaddaşında keçmişin müəyyən mənzərəsini yenidən qurur. Bir vaxtlar adi hesab etdiyi günlər sonradan qeyri-adi dəyər qazanır. Bəlkə də buna görə uşaqlıq illərini xatırlayan insan həmin dövrün bütün çətinliklərini deyil, daha çox onun işıqlı tərəflərini yada salır. Yaddaş burada yalnız keçmişi qoruyan deyil, onu mənalandıran bir qüvvəyə çevrilir.

Fəlsəfi baxımdan isə keçmişə bağlılıq insanın zaman qarşısında yaşadığı daxili ziddiyyətin ifadəsidir. İnsan gələcəyə doğru hərəkət etməyə məhkumdur, amma özünü yalnız gələcəklə müəyyənləşdirə bilmir. Onun kimliyi dünən yaşadıqlarından, gördüyü insanlardan, aldığı tərbiyədən, eşitdiyi sözlərdən və yaşadığı duyğulardan yaranır. Keçmiş insanın arxasında qalan zaman deyil, bugünkü şəxsiyyətinin görünməyən təməlidir.

Bununla belə, keçmişlə yaşamaqla keçmişdən güc almaq arasında mühüm fərq var. Əgər insan bütün xoşbəxtliyi yalnız geridə qalmış günlərdə görürsə, bu günün imkanlarını dəyərləndirməkdə çətinlik çəkə bilər. Xatirələr həyatın davam etməsinə mane olan bir yükə deyil, insanın mənəvi yaddaşını qoruyan bir sərvətə çevrilməlidir. Çünki uşaqlıq evinə qayıtmaq mümkün olmasa da, orada yaşadığımız sevginin, mərhəmətin və doğmalığın izlərini indiki həyatımıza daşımaq mümkündür.

Bəlkə də insanın uşaqlığı üçün darıxmasının ən dərin səbəbi illərin azlığında deyil, o illərdəki mənəvi zənginlikdədir. İnsan böyüdükcə daha çox şey əldə edir, amma bəzən ən vacib olanları itirdiyini hiss edir. Vaxtilə heç bir qarşılıq gözləmədən yanında olan insanların səmimiyyəti, bir evin içində duyulan ailə ocağının hərarəti, sabahın necə olacağı barədə narahatlıq keçirmədən yaşanan günlər onun yaddaşında əvəzolunmaz yer tutur.

İnsan keçmişinə qayıtmaq istəyəndə əslində zamanı geri çevirmək istəmir. O, bir vaxtlar hiss etdiyi rahatlığı, sevdiyi insanlarla birlikdə olduğu günlərin doğmalığını və həyatın içində özünü daha bütöv duyduğu anları yenidən tapmağa çalışır. Uşaqlıq bəlkə də ona görə insanın ömründə heç vaxt tamamilə bitmir ki, həmin illərdə qazandığı duyğular sonrakı həyatının bütün mərhələlərində onunla qalır.

Zaman insanı böyüdür, həyat dəyişdirir, yollar ayırır, evlər köhnəlir, səslər yaddaşın dərinliyinə çəkilir. Amma bir vaxtlar uşaqlıq evində duyulan sevginin yaddaşda yaratdığı istilik asanlıqla yox olmur. İnsan bəzən bir qoxuda, köhnə bir mahnıda, tanış bir küçədə və ya qəfil eşitdiyi bir sözdə bütün ömrünü yenidən yaşayır.

Bəlkə də buna görə insanın ən uzun səfəri keçmişə etdiyi səfərdir. Çünki bu səfərin sonunda o, təkcə uşaqlığını deyil, özünü ilk dəfə xoşbəxt hiss etdiyi insanı, yəni bir vaxtlar olduğu özünü axtarır.