Rəsul Mirhəşimli
Bəzən bir xalqın tarixini kitablar deyil, otuz il ərzində cibində gəzdirdiyi bir evin açarları yazır...
Tarixin elə səhifələri var ki, onları oxumaq üçün təkcə gözlər yetərli deyil. Onları ürəklə oxumaq, bir xalqın yaddaşına hopmuş ağrını duymaq lazımdır. Qarabağın otuz illik həsrəti Azərbaycan xalqının tarixində məhz belə bir səhifədir. Bu, yalnız itirilmiş torpaqların deyil, yarımçıq qalmış uşaqlıqların, bağlı qapıların, gözü yollarda qalan anaların, ömrünün sonuna qədər doğma kəndinin yolunu gözləyən ahılların hekayəsidir.
Qarabağ bir coğrafiya adı deyildi. O, bir ananın beşiyində layla çaldığı ev, bir atanın övladına göstərmək istədiyi ata ocağı, bir ailənin nəsillər boyu qoruduğu xatirələr idi. Bir vaxtlar Şuşanın küçələrində addımlayan, Qubadlıdakı həyətində ağac əkən, Ağdamda, Füzulidə, Cəbrayılda, Zəngilanda, Laçında, Kəlbəcərdə öz dünyasını quran insanlar bir gün əlləri boş, ürəkləri yaralı halda doğma yurdlarından ayrılmağa məcbur oldular.
Və o gündən etibarən onların ömründə qəribə bir təqvim başladı, Qarabağsız keçən illərin təqvimi...
Bir açarın yaddaşında yaşayan otuz il
Otuz il... Bir insan ömrünün çox böyük hissəsidir bu! Bir uşaq həmin müddətdə böyüyüb ata ola, bir gənc qocalıb nəvələrinin əlindən tuta bilər. Amma doğma yurda qayıtmaq arzusu insanın içində qocalmırmış.
Didərgin düşən insanların bir çoxu evlərinin açarlarını saxlayırdı. Həmin açarlar artıq heç bir qapını aça bilməyəcəkdi. Açarın aid olduğu evin divarları çoxdan uçmuş, həyətindəki ağaclar qurumuşdu. Amma insanlar onları atmağa əlləri gəlmirdi. Çünki o açar dəmir parçası deyildi. O, qayıdış ümidinin simvolu, keçmişlə gələcək arasında qurulmuş görünməz körpü idi.
Təsəvvür edin, bir ana illərlə sandığında saxladığı açarı hərdən əlinə götürür. Barmaqları ilə onun soyuq dəmirinə toxunur, bəlkə də gözlərini yumub bir vaxtlar yaşadığı evin qapısını xəyalən açır. Həmin qapının arxasında uşaqlarının səsi, həyətin bir küncündə ərik ağacı, divardan asılmış ailə şəkli, süfrə başında toplaşan doğmalar vardı.
O açar bəlkə də bir daha həmin qapını açmadı. Amma otuz il ərzində bir ananın qəlbində ümid qapısını bağlanmağa da qoymadı.
Qarabağı görməyən oğulların Qarabağ sevgisi
Qarabağ müharibələrinin ən ağrılı həqiqətlərindən biri də budur, Vətən uğrunda canından keçən oğullarımızın çoxu doğma torpaqlarımızı heç vaxt görməmişdi.
Onlar Qarabağın dağlarını yalnız valideynlərinin xatirələrindən tanıyırdılar. Şuşanın küçələrini, Qubadlının həyətlərini, Cəbrayılın bağlarını, Füzulinin yollarını heç vaxt görməmişdilər. Onların Qarabağ xatirələri fotolardan, ailə söhbətlərindən, ata-analarının nisgilli baxışlarından yaranmışdı.
Amma həmin gənclər Vətəni özlərindən əvvəl düşünməyi bacardılar.
Bəlkə də bir şəhid anasının ən ağır sualı budur. Ömrü boyu görmədiyi bir torpaq uğrunda oğlunun ürəyində bu qədər böyük sevgi haradan yaranmışdı?
Cavab Azərbaycan ailəsinin mənəvi yaddaşındadır. Çünki Vətən yalnız doğulduğun, böyüdüyün yer deyil. Vətən həm də atanın danışdığı uşaqlıq xatirəsi, ananın göz yaşında gizlənən yurd nisgili, babanın sənə əmanət etdiyi tarixdir.
Qarabağı görməyən oğullar onu valideynlərinin həsrətindən tanıdılar. Onlar heç vaxt ata-baba yurdlarının küçələrində gəzməmişdilər, amma həmin torpaqlara qayıtmaq arzusunu öz arzularından üstün tutdular.
2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində yeni bir səhifə açdı. Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığı, əsgər və zabitlərimizin fədakarlığı nəticəsində uzun illər işğal altında qalan torpaqlarımızın böyük hissəsi azad edildi. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən anti-terror əməliyyatından sonra Azərbaycanın bütün ərazisi üzərində suverenliyi bərpa olundu.
Bu qələbənin arxasında şəhidlərimizin adı, qazilərimizin taleyi, əsgərlərimizin əzmi dayanır.
Şəhidlik yalnız bir insanın həyatdan ayrılması deyil, ailənin, nəslin, bütöv bir cəmiyyətin yaddaşına həkk olunan böyük itkidir. Hər şəhidin arxasında bir ana, bir ata, yarımçıq qalmış arzular, heç vaxt gerçəkləşməyəcək ailə söhbətləri var.
***
Şərq mütəfəkkirlərinin əsrlərdən bəri bizə gəlib çatan fəlsəfi irsi Vətən sevgisinin və fədakarlığın mənəvi mahiyyətini anlamaq üçün mühüm düşüncə qaynağıdır.
Konfutsinin bir fikri insanın mənəvi borcu ilə həyatı arasındakı münasibəti çox dərin şəkildə ifadə edir. Həqiqi mərd və insanpərvər insan öz mənəvi prinsiplərini qorumaq naminə həyatını belə qurban verə bilər. Bu fikir Qarabağ uğrunda canından keçən oğullarımızın taleyi ilə səsləşir. Onlar üçün Vətən sevgisi yalnız bir duyğu deyil, mənəvi məsuliyyət və sədaqət məsələsi idi. Onların qəhrəmanlığını anlamaq üçün məhz bu mənəvi ölçüyə ehtiyac var.
Sədi Şirazinin “Gülüstan” əsərində insanları bir bədənin üzvlərinə bənzədən məşhur düşüncəsi də Qarabağ ağrısının ümumxalq mahiyyətini açır. Onun fəlsəfəsinə görə, bədənin bir üzvü ağrı çəkəndə digər üzvlər də rahat qala bilməz. Bu düşüncə ilə yanaşdıqda, Qarabağdan didərgin düşən bir ailənin dərdi yalnız həmin ailənin dərdi deyildi. Bir insanın yurd həsrəti bütöv xalqın mənəvi ağrısına çevrilmişdi.
Əbu Həmid əl-Qəzalinin mənəvi-əxlaqi baxışlarında da insanın niyyəti, vicdanı və əməlinin məsuliyyəti əsas yer tutur. Bu yanaşma bizə xatırladır ki, böyük fədakarlıqlar yalnız xatırlanmaqla tamamlanmır, onların mənəvi dəyəri gələcək nəsillərin daha ədalətli, mərhəmətli və məsuliyyətli cəmiyyət qurmasında yaşadılır.
Deməli, Vətən uğrunda fədakarlığın mənası yalnız torpağı qorumaqla bitmir. Həmin torpaqda insan ləyaqətini, ədaləti, sülhü və gələcək nəsillərin xoşbəxtliyini qorumaq da bu müqəddəs borcun davamıdır.
Zəfərdən sonra başlayan başqa bir qayıdış
Qarabağın azad olunması ilə otuz illik həsrətin ən ağır səhifələrindən biri bağlandı. Ancaq qayıdış yalnız torpağa ayaq basmaq deyil. Qayıdış həm də yaddaşın, ailə tarixinin, nəsillərdən gələn mənəvi bağların bərpasıdır.
Doğma kəndinə qayıdan insan bəlkə də atasının evini yerində görməyəcək. Bəlkə uşaqlığının keçdiyi küçəni tanımayacaq. Bəlkə həyətindəki ağacı tapa bilməyəcək. Amma o torpağın havasını bir daha ciyərlərinə çəkmək, doğulduğu yerin səmasına baxmaq belə onun üçün bir ömrün ən böyük arzularından birinin gerçəkləşməsidir.
Böyük Qayıdışın mahiyyəti də budur, dağıdılmış evlərin yerində yeni evlər tikməklə yanaşı, insanların doğma torpaqlarla qırılmış əlaqələrini bərpa etmək yurdda kök salmağın anlamını ifadə edir.
Bu gün Qarabağda yenidən qurulan hər ev, açılan hər məktəb, salınan hər yol otuz il əvvəl yarımçıq qalmış həyatların davamıdır.
Açarlar artıq qayıdışın rəmzidir...
Bir gün təsəvvür edin, otuz il boyunca sandıqda, cibdə, bəzən də köhnə bir yaylığın içində qorunub saxlanılan həmin açarlar yenidən ortaya çıxır. Onları qoruyan insanların bir qismi bəlkə də bu günü görməyəcək. Bəlkə də bir ana illərlə gözlədiyi qayıdış xəbərini eşitmədən dünyadan köçüb. Bəlkə də bir ata doğma kəndinin yolunu son nəfəsinədək gözləyib.
Onların arzuları isə övladlarının yaddaşında yaşayacaq.
Qarabağın hər qarışında bir xatirə, hər kəndində bir nisgil, hər qayasında bir tarix var. Bu torpaqlar bizə yalnız keçmişimizi deyil, gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətimizi də xatırladır.
Zəfərimizin ən kövrək tərəfi budur, otuz il əvvəl evindən ayrılan bir insanın gözündəki yaşla, bu gün doğma yurduna qayıdan insanın gözündəki sevinc eyni tarixə bağlıdır. Biri itirdiklərinin, digəri qovuşduqlarının göz yaşlarıdır.
O açarlar otuz il ərzində qapıları açmadı. Amma bir xalqın yaddaşını, inamını, doğma torpağa bağlılığını qorudu.
İndi həmin açarlar tariximizin ən təsirli rəmzlərindən biridir. Onlar bizə bir həqiqəti xatırladır.İnsan evindən ayrı düşə bilər, amma doğma yurdunu qəlbindən çıxara bilməz.
Qarabağ üçün canından keçən oğullarımızın xatirəsini hər zaman ehtiramla anır, Allahdan şəhidlərimizin məqamlarının uca olmasını diləyirik. Onların görə bilmədiyi baharı, keçə bilmədiyi yolları, qayıda bilmədiyi evləri yaşatmaq bu günün və gələcəyin ən böyük mənəvi borcudur.
Çünki Qarabağ yalnız geri qaytarılmış torpaq deyil. Qarabağ otuz il susmayan bir duanın, sönməyən bir ümidin, unudulmayan bir evin və bir xalqın yaddaşının adıdır.
Şərhlər