Beynəlxalq siyasətdə ən mühüm qərarlar çox vaxt tribunada deyil, qapalı qapılar arxasında verilir. Prezidentlərin sərt bəyanatları, generalların müharibə hədələri, televiziyalarda nümayiş etdirilən hərbi güc bir tərəfə, pərdəarxasında aparılan diplomatik danışıqlar tamam başqa mənzərə yaradır.
Tarix dəfələrlə sübut edib ki, dövlətlər müharibəni hamının gözü qarşısında aparır, sülhü isə heç kimin görmədiyi yerdə hazırlayırlar. İranla ABŞ arasında səkkiz aydır davam edən müharibənin indiki mərhələsinə məhz bu prizmadan baxmaq lazımdır.
Noyabrın 2-də Dohada Qətərin vasitəçiliyi ilə aparılan təmaslar konkret razılaşma ilə nəticələnmədi. İran nümayəndə heyəti Qətəri tərk etsə də, bu, danışıqların iflasa uğraması demək deyil. Reuters-in məlumatına görə, tərəflər arasında razılaşma layihəsi dövriyyədədir və yeni görüş ehtimalı qalır. Tehran özünün yeddi mərhələli təklifini iki gün ərzində həyata keçirilə biləcək formata salıb. Ancaq bunun üçün əvvəlcə ABŞ-ın dəniz blokadası aradan qaldırılmalıdır. Deməli, müzakirənin mərkəzində təkcə Hörmüz boğazının açılması deyil, kimin ilk güzəştə gedəcəyi məsələsi dayanır.
Bu mənzərə mənə 1962-ci ilin oktyabrını xatırladır. Dünya həmin vaxt nüvə müharibəsinin astanasında idi. Sovet İttifaqı Kubada raketlər yerləşdirmiş, ABŞ isə buna cavab olaraq dəniz karantini elan etmişdi. Vaşinqtonda Kubaya hərbi zərbə endirilməsini tələb edənlər az deyildi. Moskva da geri çəkilmək niyyətində görünmürdü.
Oktyabrın 27-də ABŞ prezidentinin qardaşı, baş prokuror Robert Kennedi sovet səfiri Anatoli Dobrinınla gizli görüş keçirdi. Müzakirənin mahiyyəti sonradan məlum oldu. Vaşinqton Sovet İttifaqının Kubadakı raketləri çıxarması müqabilində Türkiyədəki Amerika «Yupiter» raketlərinin də müəyyən müddətdən sonra sökülməsinə razı idi. Bu güzəştin açıq elan olunması istənilmirdi. Kennedi öz siyasi mövqeyini qorumaq, Xruşşov isə geri çəkilən tərəf kimi görünməmək istəyirdi. Ertəsi gün Moskva Kubadakı raketləri çıxarmaq qərarını açıqladı. Dünya nüvə fəlakətindən xilas oldu. Türkiyədəki Amerika raketləri isə 1963-cü ilin aprelində söküldü.
İran böhranı ilə Kuba raket böhranını eyniləşdirmək doğru olmaz. Ancaq tarixdən çıxarılası dərs dəyişmir. Bəzən sülhə gedən yol tərəflərin açıq şəkildə etiraf edə bilmədikləri güzəştlərdən keçir. Siyasətdə hər güzəşt məğlubiyyət deyil, hər geri addım da təslimçilik sayılmır.
Dohada baş verənlərin mahiyyəti də budur. İran Hörmüz boğazını strateji təzyiq vasitəsinə çevirib. ABŞ isə bu su yolunun Tehran diktə etdiyi şərtlərlə açılmasını öz regional nüfuzuna zərbə hesab edə bilər. Tehran blokadanın ləğvini, sanksiyaların yumşaldılmasını və neft satışına imkan yaradılmasını istəyir. Vaşinqtonun isə təhlükəsizlik, nüvə proqramı və regional hərbi balansla bağlı tələbləri var. Tərəflər yalnız bir-biri ilə deyil, öz siyasi auditoriyaları ilə də danışırlar.
Burada Donald Trampın noyabrın 3-də keçirilən aralıq seçkilər ərəfəsindəki mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident seçkiyə qədər İrana yeni zərbə endirilməyəcəyini bildirsə də, noyabrın 2-də ABŞ qüvvələri Hörmüz boğazında İranın bəzi hərbi hədəflərinə məhdud zərbələr endirib. Associated Press-in məlumatına görə, bu addım İran qüvvələrinin Amerika hərbi obyektlərinə qarşı raket istifadəsinə cavab kimi izah edilib. Eyni zamanda, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu Tramp administrasiyasını yeni zərbələrə çağırır. ABŞ vitse-prezidenti Cey Di Vens isə danışıqlar yolu ilə razılaşma əldə olunacağına ümid etdiyini bildirib. Beləliklə, Vaşinqtonun daxilində və müttəfiqləri arasında da vahid yanaşmanın olmadığı görünür.
Bu ziddiyyət təsadüfi deyil. Müharibənin Amerika iqtisadiyyatına, yanacaq qiymətlərinə və Respublikaçıların seçki mövqelərinə təsiri Tramp üçün əlavə siyasi yükdür. Deməli, Vaşinqtonun qərarlarında yalnız Tehran amili deyil, Amerika seçicisinin münasibəti də nəzərə alınır. Ancaq seçkilərdən sonra hərbi eskalasiyanın avtomatik baş verəcəyini düşünmək də doğru olmaz. Siyasətdə təhdid bəzən zərbənin özü qədər təsirli vasitədir.
Tehranın hesabları da az mürəkkəb deyil. İran hakimiyyəti anlayır ki, uzunmüddətli müharibənin iqtisadi və siyasi qiyməti ağırdır. Bununla belə, blokadanın davam etdiyi, enerji ixracının məhdudlaşdığı bir şəraitdə güzəştə getmək hakimiyyət üçün asan deyil. Üstəlik, İran cəmiyyətinə illərdir müqavimət və suverenlik ideyaları aşılanıb. İndi hansısa razılaşma əldə olunarsa, onu məğlubiyyət deyil, milli maraqların müdafiəsi kimi təqdim etmək lazım gələcək.
Əslində, danışıqların ən çətin tərəfi də budur ki, tərəflər bir-birinə güzəşt etməkdən daha çox, həmin güzəşti öz cəmiyyətlərinə necə izah edəcəkləri barədə düşünürlər.
1815-ci il Vyana konqresi də bu baxımdan maraqlı tarixi nümunədir. Napoleon müharibələrindən sonra Avropa dövlətləri yeni siyasi nizam yaratmağa çalışırdılar. Heç bir dövlət bütün istəklərini həyata keçirə bilmədi. Qitədə sabitlik bir tərəfin mütləq qələbəsi ilə deyil, qarşılıqlı maraqların və güc balansının nəzərə alınması ilə mümkün oldu.
Bugünkü Yaxın Şərqdə isə belə bir tarazlıq yaratmaq daha çətindir. İranın təhlükəsizlik anlayışı ABŞ-ın regional strategiyası ilə, İsrailin maraqları Körfəz ölkələrinin narahatlıqları ilə üst-üstə düşmür. Qətər və Pakistanın vasitəçilik səylərinə indi Çin də qoşulmağa hazırlaşır. Pekinin İran, Oman və Səudiyyə Ərəbistanı ilə diplomatik təmasları genişləndirmək niyyəti böhranın artıq ikitərəfli qarşıdurma çərçivəsindən çıxdığını göstərir. Hörmüzdə təhlükəsizlik risklərinin artması isə diplomatiyanın nə qədər kövrək şəraitdə aparıldığını xatırladır.
Azərbaycan üçün bu qarşıdurmanın ayrıca və son dərəcə həssas tərəfi var. İranla qonşuyuq. Hörmüz boğazındakı böhran enerji bazarlarına, Xəzər hövzəsinə, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinə və bütövlükdə Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik mühitinə təsir göstərir. Müharibənin yenidən genişlənməsi təkcə Tehran və Vaşinqtonun deyil, bizim regionun da siyasi və iqtisadi hesablarını dəyişə bilər. Azərbaycanın marağı müharibənin genişlənməməsindədir. Qonşuluqda sabitlik iqtisadi təhlükəsizliyimizin, nəqliyyat imkanlarımızın və regional mövqeyimizin qorunması deməkdir. Bu, hansısa tərəfin mövqeyinə rəğbət məsələsi deyil. Dövlətlər emosiyalarla deyil, coğrafiya və milli maraqlarla hesablaşmalıdırlar.
Bir məqamı da unutmayaq ki, diplomatiyada bəzən ən böyük uğur əldə etdiyin güzəşt deyil, qarşısını aldığın fəlakətdir. 1962- ci ildə Kennedi və Xruşşov bunu anladılar. Hər ikisi müəyyən mənada geri çəkildi, amma dünya nüvə müharibəsinə sürüklənmədi.
Bu gün Tehran və Vaşinqtonun qarşısında da seçim dayanır. Hörmüzün açılması, blokadanın taleyi, sanksiyalar və təhlükəsizlik təminatları ayrı-ayrı məsələlər deyil. Bunlar vahid siyasi sövdələşmənin elementləridir. Tərəflərdən biri bütün şərtlərini digərinə qəbul etdirmək istəyərsə, danışıqlar növbəti hərbi fasiləyə çevrilə bilər.
Tarixin ironiyası ondadır ki, müharibə meydanında geri çəkilmək istəməyən dövlətlər bəzən diplomatiya masasında geri addım atmağa məcbur olurlar. Çünki dövlətçilik yalnız güc nümayiş etdirmək deyil, gücün harada və nə vaxt dayandırılmalı olduğunu bilməkdir.
Bəlkə də bu gün Dohada axtarılan əsas sənəd sülh müqaviləsi deyil, tərəflərin heç birinin məğlubiyyət kimi təqdim etməyəcəyi siyasi razılaşmadır. Amma bunun üçün Tehran da, Vaşinqton da bir həqiqəti qəbul etməlidir ki, qarşı tərəfi tam məğlub etmədən də müharibəni dayandırmaq mümkündür. Əks halda, diplomatiyanın hər gecikən günü yeni insan həyatları bahasına başa gələ bilər...
Azər Rəşidoğlu
AzPolitika.info
Şərhlər