Rəsul Mirhəşimli
Bir-birini anlamaq istəməyən iki nəsil, yoxsa eyni həyata fərqli pəncərələrdən baxan insanlar?
İnsanlıq tarixi dəyişir, texnologiyalar yenilənir, həyat tərzi başqalaşır, cəmiyyətlərin düşüncə sərhədləri genişlənir. Ancaq qəribədir ki, bütün bu dəyişikliklərin fonunda nəsillər arasındakı mübahisə öz aktuallığını itirmir. Hər dövrün yaşlıları gənclərin davranışlarından narazılıq edir, gənclər isə böyüklərin onları anlamadığından şikayətlənirlər. Bir tərəf keçmişin təcrübəsini həyatın dəyişməz qanunu hesab edir, digər tərəf gələcəyin öz seçimləri ilə qurulmasını istəyir.
Əslində, bu qarşıdurma yeni deyil. Tarixin müxtəlif mərhələlərində yaşlı nəsil gəncləri səbirsizlikdə, məsuliyyətsizlikdə, adət-ənənələrə hörmətsizlikdə, mənəvi dəyərlərdən uzaqlaşmaqda ittiham edib. Gənclər isə yaşlıları köhnə düşüncənin daşıyıcıları, yeniliyə qapalı insanlar kimi qiymətləndiriblər. Deməli, problem təkcə müasir dövrün yaratdığı nəsil fərqində deyil. Söhbət insan təbiətindəki daha dərin bir psixoloji və sosial ziddiyyətdən gedir.
Yaşlıların narazılığının arxasında hansı qorxular dayanır?
Yaşlı nəslin gənclərdən narazılığını yalnız mühafizəkarlıqla izah etmək doğru olmaz. Bu münasibətin arxasında bəzən həyat təcrübəsi, bəzən itirmək qorxusu, bəzən də dəyişən dünyanın yaratdığı psixoloji narahatlıq dayanır.
İnsan yaşlandıqca həyatın müəyyən qaydalarına, münasibət formalarına və dəyərlər sisteminə daha möhkəm bağlanır. Çünki həmin qaydalar onun həyat təcrübəsinin bir hissəsinə çevrilib. Vaxtilə çətinliklə qazandığı, uğrunda mübarizə apardığı və doğru hesab etdiyi prinsiplərin yeni nəsil tərəfindən asanlıqla sorğulanması onda narahatlıq yaradır.
Yaşlı insanın düşüncəsində belə bir sual formalaşır, əgər mənim doğru hesab etdiklərim artıq qəbul edilmirsə, bəs bütün bu illərin təcrübəsi nə üçündür?
Burada mühüm psixoloji məqam var. İnsan yalnız öz fikirlərinin deyil, öz həyat təcrübəsinin də qəbul edilməsini istəyir. Gənclərin fərqli seçimləri bəzən yaşlılar tərəfindən sadəcə fikir ayrılığı kimi deyil, onların keçmiş həyatına verilən qiymət kimi qəbul olunur. Beləliklə, adi bir mübahisə şəxsi münasibətlər müstəvisinə keçir.
Digər tərəfdən, yaşlı nəslin narahatlığında gələcəklə bağlı qorxular da mühüm yer tutur. Onlar gənclərin səhv etməsini istəmirlər. Özlərinin keçdiyi çətin yolların övladları və nəvələri tərəfindən yenidən keçilməsindən ehtiyatlanırlar. Ancaq burada incə bir sərhəd var, qorumaq istəyi nəzarət etmək həvəsinə çevriləndə münasibətlər zədələnir.
Bəzən yaşlılar unudurlar ki, özlərinin vaxtilə mübarizə apardıqları azadlıqları gənclər üçün də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.
Gənclər niyə nəsihətdən qaçırlar?
Gənclərin nəsihətlərə münasibətini yalnız yaşın çılğınlığı, səbrsizlik və təcrübəsizliklə əlaqələndirmək səthi yanaşma olardı. Burada insan psixologiyasının mühüm mexanizmlərindən biri olan müstəqillik ehtiyacı dayanır.
Psixologiyada buna insanın azadlığının məhdudlaşdırıldığını hiss etdikdə həmin məhdudiyyətə qarşı daxili müqavimət göstərməsi deyilir.
Məsələn, bir gəncə hansısa işi görməməsi tövsiyə ediləndə o, həmin tövsiyənin məzmunundan əvvəl onun hansı niyyətlə deyildiyinə diqqət yetirə bilər. Əgər nəsihətin arxasında qayğı deyil, hökmranlıq, etimadsızlıq hiss edirsə, etirazı daha da güclənir.
Belə vəziyyətdə gənc üçün mübahisə artıq konkret məsələ ilə bağlı olmur. O, öz şəxsiyyətinin, iradəsinin və müstəqilliyinin tanınması uğrunda mübarizə aparır.
Məsələnin başqa bir tərəfi də var. Gənclər bəzən nəsihətin məzmununa deyil, onun təqdim edilmə formasına etiraz edirlər. Daim tənqid olunan, başqaları ilə müqayisə edilən, fikirlərinə əhəmiyyət verilməyən bir gəncin növbəti məsləhəti də xoş niyyətlə qarşılaması çətinləşir.
Araşdırmalar göstərir ki, nəsillərarası münaqişələrin əsas səbəblərindən biri yaşlıların tənqidi, dəyərlər və həyat tərzi ilə bağlı fikir ayrılıqları, gənclərin isə bu münasibətə etiraz və ünsiyyətdən uzaqlaşma davranışlarıdır.
Deməli, nəsihətin qəbul edilməməsi həmişə gəncin düşüncəsizliyindən irəli gəlmir. Bəzən nəsihət verənin ünsiyyət tərzi onun dediyi sözlərin təsirini əvvəlcədən zəiflədir.
Əslində, tərəflər nəyi müdafiə edirlər?
Məsələnin mahiyyətinə diqqət yetirdikdə maraqlı mənzərə ortaya çıxır. Yaşlı nəsil daha çox təhlükəsizliyi, sabitliyi, ənənələri və sınaqdan çıxmış həyat qaydalarını qorumağa çalışır. Gənclər isə seçim azadlığını, yeniliyi, fərdi inkişafı və öz həyatlarının müəllifi olmaq hüququnu müdafiə edirlər.
Bir tərəf deyir: “Biz bu yolu keçmişik, nə etdiyimizi bilirik”.
Digər tərəf cavab verir: “Amma bizim yolumuz sizin yolunuzla eyni olmayacaq”.
Bu iki mövqenin heç biri özlüyündə yanlış deyil. Problem ondan ibarətdir ki, tərəflər çox vaxt qarşı tərəfin narahatlığını anlamaq əvəzinə, öz həqiqətlərini qəbul etdirməyə çalışırlar.
Şərq müdrikliyinin görkəmli nümayəndəsi Lao Tzunun belə bir fikri var: “Başqalarını tanıyan ağıllıdır, özünü tanıyan isə müdrikdir”.
Bu müdrik yanaşmanı nəsillərarası münasibətlərə tətbiq etsək, görərik ki, anlaşmanın ilk şərti qarşı tərəfi dəyişdirmək deyil, öz münasibətimizi dərk etməkdir. Yaşlı insan öz qorxularının, gənc isə öz etirazlarının səbəbini anlamalıdır.
Nəsilləri birləşdirən ortaq mövzular hansılardır?
Yaş fərqi insanları bir-birindən ayıran yeganə amil deyil. Əksinə, müəyyən mövzular var ki, bu məsələlərdə nəsillərin maraqları və gözləntiləri üst-üstə düşür.
Birincisi, ailənin rifahı və qarşılıqlı etimaddır. Həm yaşlı, həm də gənc nəslin nümayəndələri ailədə sevgi, hörmət və güvən mühitinin olmasını istəyirlər. Sadəcə, bu münasibətlərin necə qurulması barədə düşüncələri fərqlənə bilər.
İkincisi, təhsil və peşə seçimidir. Yaşlılar gənclərin gələcəyinin təminatlı olmasını arzulayırlar. Gənclər isə yalnız maddi sabitlik deyil, sevdikləri sahədə özlərini reallaşdırmaq imkanı axtarırlar. Bu iki yanaşmanı qarşı-qarşıya qoymaq əvəzinə, birləşdirmək mümkündür.
Üçüncüsü, mənəvi dəyərlərdir. Dürüstlük, mərhəmət, ədalət, insan ləyaqəti və məsuliyyət heç bir nəslin inhisarında deyil. Bu dəyərlər zamanla dəyişən həyat tərzindən asılı olmayaraq cəmiyyətin mənəvi dayaqları olaraq qalır.
Dördüncüsü, texnologiya və informasiyaya münasibətlərdir. Gənclər rəqəmsal dünyanın imkanlarını yaşlılara öyrədə, yaşlılar isə informasiya bolluğunda düzgün qərar vermək üçün öz təcrübələrini bölüşə bilərlər. Birinin biliyi digərinin təcrübəsi ilə tamamlananda nəsillər arasında rəqabət deyil, əməkdaşlıq yaranır.
Nəhayət, hər iki nəsli birləşdirən dəyər cəmiyyətin gələcəyidir. Yaşlılar qurduqları dəyərlərin yaşamasını, gənclər isə daha yaxşı gələcək yaratmağı istəyirlər. Məqsəd eynidir, yanaşmalar fərqlidir.
Anlaşmanın yolu nəsihətdən deyil, dialoqdan keçir
Nəsillərarası münasibətlərin sağlamlaşması üçün ilk növbədə bir həqiqəti qəbul etmək lazımdır. Təcrübə hər şeyi bilmək demək deyil, gənclik isə hər şeyi yenidən kəşf etmək məcburiyyəti deyil.
Yaşlılar anlamalıdırlar ki, nəsihət yalnız dinlənilmək üçün deyil, qarşı tərəfin həyatında faydalı olmaq üçün verilir. Bunun üçün gəncin fikrinə hörmət etmək, onun seçimlərini dinləmək, səhv etmək və nəticə çıxarmaq imkanını tanımaq vacibdir.
Gənclər də unutmamalıdırlar ki, yaşlı nəslin hər müdaxiləsi hökmranlıq niyyətindən doğmur. Bəzən sərt görünən sözlərin arxasında illərin qayğısı, məsuliyyət hissi və qorumaq arzusu dayanır. Təcrübəyə hörmət etmək mütləq şəkildə onunla razılaşmaq demək deyil. İnsan fərqli düşünərək də hörmət göstərə bilər.
Konfutsinin “İki nəfərlə birlikdə yol gedəndə onların hər biri mənim müəllimim ola bilər” məzmunlu məşhur fikri bu münasibətin fəlsəfəsini gözəl ifadə edir. İnsan hər kəsdən öyrənə bilər. Yaşlı gəncdən yeniliyi, gənc yaşlıdan səbr və təcrübəni öyrənə bilər.
Burada əsas məsələ kimin haqlı olduğunu müəyyənləşdirmək deyil, kimin nəyi daha yaxşı bildiyini qəbul etməkdir.
Nəsillər dəyişir, insanın anlaşılmaq ehtiyacı dəyişmir
Bəlkə də nəsillər arasındakı mübahisələrin ən böyük səbəbi insanların bir-birini dinləməkdən daha çox, bir-birinə öz həqiqətlərini qəbul etdirməyə çalışmasıdır.
Yaşlı nəsil gənclərin dəyişməsini istəyir, amma öz düşüncələrinin dəyişməsinə həmişə hazır olmur. Gənclər isə yaşlıların onları anlamasını gözləyir, lakin bəzən onların keçdiyi həyat yolunu anlamağa səbr göstərmirlər.
Halbuki hər iki nəslin bir-birinə ehtiyacı var. Təcrübəsiz yenilik istiqamətini itirə, yeniliyə qapalı təcrübə isə zamanla həyatın ritmindən geri qala bilər.
Cəmiyyətin inkişafı nəsillərdən birinin digərinə qalib gəlməsi ilə deyil, onların bir-birini tamamlaması ilə mümkündür.
Unutmayaq ki, bugünkü gənclər sabahın yaşlılarıdır. Bu gün nəsihətlərə qulaq asmaq istəməyənlər bir müddət sonra öz övladlarının və nəvələrinin fərqli düşüncələri ilə qarşılaşacaqlar. Onda onların da eyni sualı verməsi mümkündür: “Görəsən, indiki gənclər niyə belədir?”
Bəlkə də nəsillər arasındakı ən böyük sınaq budur: insan özündən sonrakı nəslin fərqli olmasına dözə bilirmi?
Çünki zamanın dəyişməsi qaçılmazdır. Dəyişməməli olan isə insanın insana sayğısıdır.
AzPolitika.info


Şərhlər