Rəsul Mirhəşimli
Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların yaradıcılığını yalnız bədii sözün imkanları çərçivəsində dəyərləndirmək həmin irsin əsl mahiyyətini açmağa kifayət etmir. İmadəddin Nəsimi belə şəxsiyyətlərdəndir. O, təkcə Azərbaycan poeziyasının qüdrətli nümayəndəsi, ana dilimizin ifadə imkanlarını genişləndirən söz ustası deyil, həm də orta əsrlər Şərq fəlsəfi fikrinin mürəkkəb problemləri haqqında düşünən, insanın varlığı, mənəvi azadlığı, ilahi həqiqət və kainatla münasibətləri barədə özünəməxsus dünyagörüşü formalaşdıran mütəfəkkirdir. Nəsiminin böyüklüyü ondadır ki, o, şeiri yalnız hisslərin ifadə vasitəsi olmaqdan çıxararaq fəlsəfi düşüncənin, irfani axtarışların və mənəvi etirazın meydanına çevirə bilmişdi. Onun yaradıcılığına diqqət yetirəndə aydın olur ki, qarşımızda yalnız gözəlliyi tərənnüm edən şair deyil, insanın öz mahiyyətini dərk etməsini həyatın başlıca məqsədlərindən biri sayan bir fikir adamı dayanır. Məhz bu xüsusiyyət Nəsimini Azərbaycan ədəbiyyatı və təsəvvüf düşüncəsi tarixində müstəsna mövqeyə yüksəldir.
Nəsimi poeziyasının mərkəzində dayanan ilahi eşq mövzusu da bu dünyagörüşünün əsasını təşkil edir. Onun yaradıcılığında Eşq adi məhəbbət duyğusunun sərhədlərini aşaraq insanın mənəvi kamilləşməsinə aparan yol kimi təqdim olunur. Şair üçün sevmək yalnız bir varlığa bağlanmaq deyil, varlığın arxasında dayanan həqiqəti axtarmaq, zahiri görünüşdən batini mahiyyətə doğru irəliləməkdir. Bu baxımdan, Nəsiminin eşq fəlsəfəsi təsəvvüfün əsas ideyalarından biri olan mənəvi saflaşma və ilahi həqiqətə qovuşma düşüncəsi ilə səsləşir. Aşiqin keçdiyi yol nəfsin istəklərindən uzaqlaşmaq, mənəvi maneələri aşmaq, öz mənliyini daha yüksək həqiqətin işığında dərk etmək yoludur. Nəsiminin poetik dünyasında gözəllik, üz, saç, göz, dodaq kimi obrazlar da yalnız zahiri təsvir vasitələri deyil. Onlar bəzən ilahi gözəlliyin təcəllisini ifadə edən rəmzlərə çevrilir. Beləliklə, şairin məhəbbət lirikasında dünyəvi və ilahi eşq bir-birindən tamamilə təcrid olunmuş anlayışlar kimi deyil, insanın mənəvi idrakına aparan mürəkkəb mərhələlər kimi görünür. Nəsimi insanı sevməyi, gözəlliyi duymağı və varlığın sirlərinə heyrətlə yanaşmağı mənəvi axtarışın tərkib hissəsi hesab edir.
Nəsimi yaradıcılığının ən çox müzakirə olunan məqamlarından biri onun adı ilə bağlı olan “Ənəlhəqq” düşüncəsidir. Əslində, bu ifadənin tarixi Nəsimidən əvvəlki dövrlərə, xüsusilə IX əsrdə yaşamış sufi mütəfəkkiri Mənsur Həllacın irfani təcrübəsinə gedib çıxır. “Mən Haqqam” mənasını verən bu ifadə zahiri, hərfi yozumda insanın özünü Yaradanla eyniləşdirməsi kimi görünə bilər. Lakin təsəvvüf fəlsəfəsində məsələ daha mürəkkəbdir. Sufi düşüncəsinə görə, mənəvi kamilləşmə yolunda insan öz nəfsindən, fərdi iddialarından və eqosundan uzaqlaşdıqca ilahi həqiqətin dərk olunmasına yaxınlaşır. Bu məqamda insanın şəxsi mənliyi arxa plana keçir, onun düşüncəsində və mənəvi dünyasında ilahi həqiqət əsas yer tutur. Bu baxımdan, “Ənəlhəqq” ifadəsini Yaradana iddia kimi deyil, müəyyən sufi ənənələrində mənliyin aradan qalxması və ilahi həqiqətin qarşısında fərdi “mən”in yox olması təcrübəsi kontekstində anlamaq lazımdır. Nəsiminin bu düşüncə ilə əlaqələndirilən poetik dünyası da insanın mənəvi qüdrətini, idrak imkanlarını və ilahi həqiqətlə münasibətini ön plana çəkir. Bununla belə, Nəsiminin hər bir fikrini yalnız “Ənəlhəqq” ifadəsi ilə izah etmək düzgün olmazdı. Onun yaradıcılığı daha geniş fəlsəfi və irfani dünyagörüşünün ifadəsidir.
Nəsiminin fəlsəfi dünyasının formalaşmasında hürufilik təliminin mühüm təsiri olub. Fəzlullah Nəiminin yaratdığı bu təlimdə hərflər, rəqəmlər, söz və insan siması kainatın ilahi sirlərini anlamaq üçün xüsusi məna daşıyan işarələr kimi qəbul edilirdi. Hürufilər insanın üzündə və varlığında ilahi hikmətin rəmzlərini axtarır, insanı yaradılışın mənəvi sirlərinin açarı hesab edirdilər. Nəsimi bu dünyagörüşünü poetik-fəlsəfi müstəviyə gətirərək insan obrazına yeni məna qazandırmışdı. Onun şeirlərində insan sadəcə təbiətin bir parçası deyil, kainatın mənəvi mənzərəsini özündə əks etdirən bir varlıqdır. Bu yanaşma təsəvvüfdəki “insani-kamil” anlayışı ilə müəyyən mənada səsləşir. İnsani-kamil öz nəfsini tərbiyə etmiş, mənəvi kamilliyə yüksəlmiş, ilahi sifətlərin mənəvi təcəllisini öz davranışında və idrakında əks etdirən insandır. Burada söhbət insanın Yaradana çevrilməsindən deyil, onun mənəvi və əxlaqi baxımdan kamilləşərək yaradılışın hikmətini dərk etməsindən gedir. Nəsiminin insana verdiyi yüksək qiymət də məhz bu kontekstdə anlaşılmalıdır. O, insanın mənəvi imkanlarına inanır, onu qorxu və cəhalətin əsarətindən xilas olmağa, öz varlığının həqiqi mahiyyətini dərk etməyə çağırır. Bu mənada Nəsimi poeziyasında insanın ucaldılması, eyni zamanda, onun üzərinə böyük mənəvi məsuliyyət qoyulması deməkdir.
Şairin faciəli taleyi isə onun fəlsəfi dünyagörüşünün yaşadığı dövrün dini, ictimai və siyasi reallıqları ilə toqquşmasının nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Nəsiminin edamı barədə tarixi mənbələrdə fərqli məlumatlar mövcuddur. Ənənəvi bioqrafik məlumatlarda onun 1417-ci ildə Hələbdə edam edildiyi göstərilsə də, bəzi tədqiqatlarda 1404–1405-ci illər də ehtimal olunur. Bu fərqlər orta əsr mənbələrinin məhdudluğu və hadisələrin sonrakı dövrlərdə müxtəlif ideoloji mövqelərdən şərh edilməsi ilə bağlıdır. Hər halda, Nəsiminin Hələbdə Məmlük hakimiyyəti dövründə edam edilməsi onun həyatının ən mühüm tarixi faktlarından biridir. Şairin hürufilik təliminin fəal təbliğatçısı olması, dini ehkamların qəbul olunmuş şərhlərindən fərqlənən fikirləri və geniş auditoriyaya təsir göstərən poetik fəaliyyəti hakim dini dairələrin narahatlığına səbəb olmuşdu. Burada yalnız teoloji fikir ayrılığından danışmaq kifayət deyil. Orta əsrlərdə dini hakimiyyətlə siyasi hakimiyyət bir-birindən kəskin şəkildə ayrılmırdı. İctimai nüfuz qazanan dini-fəlsəfi cərəyanlar mövcud siyasi nizam üçün də potensial təhlükə hesab edilə bilirdi. Hürufiliyin müxtəlif bölgələrdə yayılması, tərəfdarlarının artması və hakim dini düşüncəyə alternativ izahlar təqdim etməsi bu təlimə qarşı münasibəti daha da sərtləşdirirdi. Stokholm Universitetində aparılan müasir tədqiqatda da Nəsiminin edamı yalnız dini ittihamlarla deyil, Məmlük hakimiyyətinin siyasi sabitlik və ictimai nəzarət məsələləri ilə bağlı narahatlıqları kontekstində araşdırılır. Deməli, onun ölümünü yalnız dini baxışların toqquşması ilə izah etmək tarixi hadisənin mahiyyətini daraltmaq olardı. Burada dini ortodoksiyanın müdafiəsi, siyasi maraqlar, ideoloji qarşıdurma və ictimai nüfuz uğrunda mübarizə bir-birini tamamlayan amillər kimi çıxış edirdi.
Nəsiminin edamını onun düşüncələrinə və əqidəsinə sədaqətinin təzahürü kimi qiymətləndirmək müəyyən mənada mümkündür. Lakin bu hadisəni yalnız şairin öz ideyaları uğrunda ölümə şüurlu şəkildə getməsi kimi təqdim etmək tarixi reallığın mürəkkəbliyini sadələşdirərdi. Nəsiminin son günləri və edam prosesi barədə bütün təfərrüatı etibarlı şəkildə müəyyənləşdirə bilmirik. Əlimizdə olan əsas fakt onun düşüncələrinə görə təqib olunması və həyatına son qoyulmasıdır. Bununla belə, şairin yaradıcılığı ilə şəxsiyyəti arasında mənəvi bağlılıq aydın görünür. O, əsərlərində insanın ləyaqətini, mənəvi azadlığını və həqiqət qarşısında məsuliyyətini müdafiə edirdi. Bu fikirlər yalnız poetik bəzək və ritorik ifadələr deyildi, onun dünyagörüşünün əsasını təşkil edirdi. Nəsiminin faciəsi də müəyyən mənada sözlə əməl arasındakı məsafənin aradan qalxdığı tarixi hadisədir. O, öz düşüncələrini təhlükəsiz mövqe seçərək gizlətməmiş, yaşadığı dövrün ideoloji məhdudiyyətləri qarşısında geri çəkilməmişdi. Şairin şəxsiyyətini ucaldan əsas cəhət də onun mənəvi mövqeyinin ardıcıllığıdır. Ancaq bu sədaqəti ölümün romantikləşdirilməsi kimi deyil, fikir azadlığının, vicdanın və insan ləyaqətinin tarixi qiyməti kimi dəyərləndirmək daha doğrudur.
Nəsimi irsinin müasir dövr üçün aktuallığı da məhz bu məqamda üzə çıxır. Bu gün insan texnoloji imkanların genişləndiyi, informasiya axınının sürətləndiyi, lakin mənəvi sualların öz əhəmiyyətini itirmədiyi bir dünyada yaşayır. Özünü tanımaq, həyatın mənasını müəyyənləşdirmək, insan ləyaqətini qorumaq, zahiri uğurla daxili kamillik arasındakı fərqi anlamaq müasir insanın da qarşısında duran əsas məsələlərdəndir. Nəsimi poeziyası bu suallara hazır və dəyişməz cavablar vermir, əksinə, insanı düşünməyə, öz daxilinə nəzər salmağa, mövcud həqiqətləri sorğulamağa sövq edir. Onun insanın mənəvi ucalığına dair fikirləri bu gün də əxlaqi məsuliyyət, vicdan azadlığı və şəxsiyyətin ləyaqəti baxımından əhəmiyyətlidir. Nəsiminin irfani mesajını müasir dövrə gətirmək üçün onun orta əsrlərə məxsus bütün fəlsəfi qənaətlərini olduğu kimi qəbul etmək də vacib deyil. Əsas məsələ bu poeziyanın arxasında dayanan mənəvi axtarış ruhunu anlamaqdır. İnsan özünü tanımadan dünyanı, öz məsuliyyətini dərk etmədən azadlığı, mənəvi kamilliyə can atmadan həqiqəti tam anlaya bilməz. Nəsiminin əsərləri bu mənada insanı öz daxilindəki ziddiyyətlərlə üzləşməyə, nəfsin hökmündən çıxmağa, başqalarının ləyaqətinə hörmətlə yanaşmağa çağırır.
Yeddi əsrdən artıqdır ki, Nəsiminin səsi Azərbaycan ədəbiyyatının və mənəvi düşüncəsinin yaddaşında yaşayır. Onun yaradıcılığına hər yeni müraciət etdikdə fərqli bir fəlsəfi qatın üzə çıxması bu irsin tükənməzliyindən xəbər verir. Nəsimi nə yalnız hürufi şair, nə yalnız təsəvvüf nümayəndəsi, nə də faciəli taleyi ilə yadda qalan tarixi şəxsiyyətdir. O, insanın mənəvi imkanlarına inanan, varlığın sirlərini poetik dillə ifadə edən, düşüncənin sərhədlərini genişləndirən böyük mütəfəkkirdir. Onun ölümündən sonra əsrlərin dəyişməsi, ictimai quruluşların və dünyagörüşlərinin yenilənməsi Nəsimi fikirlərinin əsas mahiyyətini kölgədə qoya bilməyib. Çünki bu poeziyanın mərkəzində zamanın fövqündə dayanan insan və onun həqiqət axtarışı dayanır.
Nəsiminin bizə miras qoyduğu ən böyük mənəvi sərvət insanın özünü dərk etməsi, ləyaqətini qoruması və həqiqət axtarışında düşünmək cəsarətini heç vaxt itirməməsidir.
AzPolitika.info
Şərhlər