Güclü, müstəqil və nüfuzlu vəkillik institutunun mövcudluğu demokratik cəmiyyətin, hüquqi dövlət quruculuğunun, qanunun aliliyinin və ədalət mühakiməsinin səmərəli həyata keçirilməsinin fundamental şərtlərindən biridir. Vəkillik yalnız hüquqi yardım göstərilməsini nəzərdə tutan peşə fəaliyyəti deyil, eyni zamanda insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsinə, ədalətin təmin olunmasına və cəmiyyətdə hüquqa olan etimadın formalaşmasına xidmət edən mühüm hüquqi təsisatdır.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 12-ci maddəsinə əsasən, insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının təmin edilməsi dövlətin ali məqsədidir. Konstitusiyanın 61-ci maddəsində isə hər kəsin yüksək keyfiyyətli hüquqi yardım almaq hüququ təsbit edilmişdir. Sözügedən konstitusion müddəaların praktiki müstəvidə həyata keçirilməsində vəkillik institutu müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Vəkil vətəndaşla dövlət arasında hüquqi münasibətlərdə, insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsində, məhkəmə müdafiəsi hüququnun reallaşdırılmasında və ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır.
Son illər ölkəmizdə vəkillik institutunun inkişafı, hüquqi yardımın əlçatanlığının artırılması, vəkillərin sayının və peşəkar hazırlıq səviyyəsinin yüksəldilməsi istiqamətində həyata keçirilən islahatlar bu təsisatın ictimai nüfuzunun daha da möhkəmlənməsinə mühüm töhfə vermişdir. Vəkillərin sayının üç dəfədən çox artaraq 3000 nəfəri ötməsi, yüzlərlə gənc hüquqşünasın vəkillik peşəsinə yiyələnmək üçün müraciət etməsi də bu peşəyə olan ictimai marağın və etimadın göstəricisidir.
Lakin son günlər bir sıra vəkillərin müxtəlif əməllərin törədilməsində ittiham olunması, onların hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən saxlanılması ilə bağlı məlumatların kütləvi informasiya vasitələrində və sosial şəbəkələrdə təqdim edilmə forması müəyyən hüquqi və etik məsələlərin müzakirəsini zəruri edir. Xüsusilə, barəsində qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə hökmü mövcud olmayan vəkillərin cinayət törətmiş şəxs kimi ictimaiyyətə təqdim edilməsi yalnız həmin şəxslərin fərdi hüquqlarının pozulmasına deyil, bütövlükdə vəkillik institutunun işgüzar nüfuzuna, Vəkillər Kollegiyasının adına və cəmiyyətin vəkillik peşəsinə olan etimadına xələl gətirilməsinə səbəb ola bilər.
Təqsirsizlik prezumpsiyası peşə mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hər kəsə şamil olunan fundamental hüquqi təminatdır.
Təqsirsizlik prezumpsiyası demokratik hüquq sisteminin əsasını təşkil edən, insan şəxsiyyətinin, onun şərəf və ləyaqətinin, azadlığının və hüquqi təhlükəsizliyinin qorunmasına xidmət edən fundamental hüquqi prinsipdir. Bu prinsipin tətbiqi şəxsin peşə mənsubiyyətindən, ictimai mövqeyindən, ona qarşı irəli sürülmüş ittihamın xarakterindən və ictimai rezonansın miqyasından asılı ola bilməz.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 63-cü maddəsinə əsasən, hər kəsin təqsirsizlik prezumpsiyası hüququ vardır. Cinayətin törədilməsində təqsirləndirilən hər bir şəxs onun təqsiri qanunla nəzərdə tutulan qaydada sübuta yetirilməyibsə və bu barədə məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü yoxdursa, təqsirsiz sayılır. Həmin maddənin V hissəsinə əsasən isə məhkəmənin hökmü olmasa, kimsə cinayətdə təqsirli sayıla bilməz.
Eyni hüquqi təminat Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 21-ci maddəsində, İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyasının 6-cı maddəsinin 2-ci bəndində, habelə Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 14-cü maddəsinin 2-ci bəndində də təsbit edilmişdir.
Təqsirsizlik prezumpsiyası yalnız cinayət mühakimə icraatının iştirakçılarına ünvanlanan prosessual tələb deyil. Bu prinsip, eyni zamanda, şəxsin təqsirliliyinə dair vaxtından əvvəl ictimai mühakimələrin formalaşdırılmasının qarşısını almağa xidmət edən fundamental hüquqi dəyərdir. Bu baxımdan, şəxsin saxlanılması, barəsində cinayət işinin başlanılması, ona ittiham elan edilməsi və ya barəsində həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi onun cinayət törətməsinin hüquqi təsdiqi kimi qiymətləndirilə bilməz.
Təqsirsizlik prezumpsiyasının mahiyyəti ondan ibarətdir ki, şəxsin təqsirli olub-olmaması barədə yekun hüquqi qiymət vermək səlahiyyəti yalnız məhkəməyə məxsusdur. Nə hüquq-mühafizə orqanlarının irəli sürdüyü ittiham, nə ictimai rəy, nə də kütləvi informasiya vasitələrində yayılan məlumatlar məhkəmə hökmünü əvəz edə bilər.
Şəxsin saxlanılması, barəsində cinayət işinin başlanılması, ona ittiham elan edilməsi və ya barəsində həbs qətimkan tədbirinin seçilməsi onun cinayət törətməsinin hüquqi təsdiqi deyildir. Bunlar cinayət mühakimə icraatının müxtəlif mərhələlərində həyata keçirilən prosessual tədbirlər olmaqla, şəxsin təqsirliliyinə dair yekun nəticəni özündə ehtiva etmir.
Bu mənada, vəkilin hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən saxlanılması faktının onun cinayət törətməsinin sübutu kimi təqdim edilməsi, barəsində aparılan araşdırmanın nəticələri məlum olmadan onun fəaliyyətinə hüquqi və mənəvi qiymət verilməsi, habelə həmin şəxsin ictimaiyyət qarşısında cinayətkar obrazında formalaşdırılması hüquqi dövlətin əsas prinsipləri ilə uzlaşmır.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin formalaşdırdığı presedent hüququnda da təqsirsizlik prezumpsiyasının yalnız məhkəmələr tərəfindən deyil, digər dövlət orqanları və onların vəzifəli şəxsləri tərəfindən də gözlənilməsinin vacibliyi xüsusi vurğulanır.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi də Allenet de Ribemont Fransaya qarşı, Daktaras Litvaya qarşı və Butkevičius Litvaya qarşı işlər üzrə qərarlarında şəxsin təqsirinin məhkəmə qaydasında müəyyən edilməsindən əvvəl dövlət orqanlarının nümayəndələri tərəfindən onun təqsirli olması barədə ictimai təsəvvür yaradan açıqlamaların təqsirsizlik prezumpsiyasına zidd ola biləcəyini vurğulamışdır. Məhkəmənin formalaşdırdığı hüquqi mövqeyə əsasən, şəxsin cinayət törətməkdə şübhəli bilinməsi barədə məlumatın verilməsi ilə onun cinayəti törətmiş şəxs kimi təqdim edilməsi arasında prinsipial fərq mövcuddur.
Daktaras Litvaya qarşı (10 oktyabr 2000-ci il) və Butkevičius Litvaya qarşı (26 mart 2002-ci il) işləri üzrə qərarlarda da Məhkəmə şəxsin cinayət törətməkdə şübhəli bilinməsi barədə məlumatın verilməsi ilə onun həmin cinayəti törətmiş şəxs kimi təqdim olunması arasında prinsipial fərqin mövcud olduğunu qeyd etmişdir.
Avropa Məhkəməsinin hüquqi yanaşmasına əsasən, cinayət təqibi ilə bağlı məlumatların açıqlanması zamanı istifadə edilən ifadələrin seçimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət orqanları ictimaiyyəti aparılan cinayət təqibi barədə məlumatlandıra bilərlər, lakin həmin məlumatlandırma təqsirsizlik prezumpsiyasına xələl gətirməyən ehtiyatlı formada həyata keçirilməlidir.
Sözügedən hüquqi mövqelər vəkillər barəsində yayılan məlumatlara münasibətdə də aktuallığını qoruyur. Vəkilin hansısa cinayət əməlində şübhəli bilinməsi barədə məlumatın yayılması ilə onun həmin əməli törətmiş şəxs kimi təqdim olunması eyni hüquqi mahiyyət daşımır.
Əlbəttə, qeyd olunanlar cinayət təqibi ilə bağlı məlumatların ictimaiyyətə çatdırılmasının bütövlükdə yolverilməz olması anlamına gəlmir. Kütləvi informasiya vasitələrinin cəmiyyəti məlumatlandırmaq funksiyası demokratik cəmiyyətin mühüm elementlərindən biridir. Bununla belə, məlumatlandırma ilə şəxsin əvvəlcədən təqsirli elan edilməsi arasında hüquqi və etik sərhəd gözlənilməli, informasiyanın təqdim edilməsində istifadə olunan ifadələr, başlıqlar və görüntülər şəxsin təqsirliliyinə dair qəti mülahizələr formalaşdırmamalıdır.
Demokratik cəmiyyətdə söz və məlumat azadlığının, müstəqil medianın və ictimai nəzarətin əhəmiyyəti danılmazdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 47-ci və 50-ci maddələri, eləcə də Avropa Konvensiyasının 10-cu maddəsi fikir, söz və məlumat azadlığını təmin edir.
Bununla belə, ifadə azadlığı mütləq və qeyri-məhdud hüquq deyildir. Avropa Konvensiyasının 10-cu maddəsinin 2-ci bəndinə əsasən, digər şəxslərin nüfuzunun və hüquqlarının müdafiəsi, habelə məhkəmənin nüfuzunun və qərəzsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə ifadə azadlığı qanunla nəzərdə tutulmuş və demokratik cəmiyyətdə zəruri olan məhdudiyyətlərə məruz qala bilər.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 46-cı maddəsində hər kəsin öz şərəf və ləyaqətini müdafiə etmək hüququ təsbit edilmiş, Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsində isə şərəfin, ləyaqətin və işgüzar nüfuzun müdafiəsinin hüquqi mexanizmləri müəyyən edilmişdir.
Bu baxımdan, media subyektlərinin cinayət təqibi ilə bağlı məlumatları yaymaq hüququ şəxsin təqsirliliyinə dair yekun mülahizə irəli sürmək səlahiyyəti kimi təfsir edilməməlidir. İnformasiya azadlığı ilə şəxsin şərəf, ləyaqət və peşəkar nüfuzunun qorunması arasında ədalətli hüquqi balans təmin edilməlidir.
Xüsusilə, vəkillərlə bağlı məlumatların sensasiya xarakterli başlıqlarla, kriminal məzmunlu görüntülərlə, ittihamedici ifadələrlə və ictimai qınağın formalaşdırılmasına yönələn təqdimatlarla yayılması ciddi hüquqi və etik nəticələr doğura bilər.
İttihamın mövcudluğu faktı ilə ittihamın sübuta yetirilməsi faktı arasında hüquqi fərqin nəzərə alınmaması nəticə etibarilə informasiyanın təqdim edilməsini ictimai mühakimə vasitəsinə çevirir.
Belə hallarda xüsusilə nəzərə alınmalıdır ki, barəsində cinayət təqibi aparılan şəxs sonradan bəraət ala, ona qarşı irəli sürülmüş ittiham təsdiqini tapmaya və ya cinayət təqibinə bəraətverici əsaslarla xitam verilə bilər. Lakin həmin şəxsin adı və peşəkar fəaliyyəti ilə bağlı əvvəlcədən formalaşdırılmış mənfi ictimai təsəvvürün aradan qaldırılması, bir qayda olaraq, olduqca çətin olur.
İllər ərzində formalaşdırılmış peşəkar nüfuzun bir xəbər başlığı ilə zədələnməsi, sonradan isə həmin nüfuzun tam şəkildə bərpa edilməsinin mümkün olmaması informasiya yayımında məsuliyyətli yanaşmanın nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Şəxsin sonradan bəraət alması onun əvvəlcədən məruz qaldığı ictimai mühakimənin bütün mənfi nəticələrini avtomatik olaraq aradan qaldırmır.
Ayrı-ayrı vəkillərə qarşı irəli sürülən ittihamlar bütövlükdə vəkillik institutunun ünvanına yönəlmiş ittihama çevrilməməlidir.
Hər bir peşə sahəsində olduğu kimi, vəkillik fəaliyyətində də ayrı-ayrı şəxslər tərəfindən qanunvericiliyin və peşə etikası qaydalarının pozulması halları istisna edilmir. Vəkil statusunun mövcudluğu heç bir şəxsə qanun qarşısında imtiyaz vermir və onu hüquqi məsuliyyətdən azad etmir. Lakin hüquqi məsuliyyətin fərdiliyi prinsipi tələb edir ki, hər bir şəxsin əməlinə fərdi qaydada, obyektiv və qanunvericiliyin tələbləri əsasında hüquqi qiymət verilsin.
Bununla belə, hüquqi məsuliyyətin fərdiliyi prinsipi tələb edir ki, hər bir şəxsin əməlinə fərdi qaydada, obyektiv və qanunvericiliyin tələbləri əsasında hüquqi qiymət verilsin. Bir şəxsin əməli onun mənsub olduğu peşə qrupunun, təşkilatın və ya təsisatın ümumi fəaliyyətinə avtomatik şəkildə şamil edilə bilməz.
Bir vəkil barəsində irəli sürülmüş ittihamın bütövlükdə vəkillik peşəsinin xarakterik xüsusiyyəti kimi təqdim edilməsi, ayrı-ayrı şəxslərin ehtimal olunan hüquqazidd əməllərinin minlərlə vəkilin peşə fəaliyyətinə şamil olunması hüquqi və məntiqi baxımdan əsassızdır. Hətta konkret vəkilin təqsiri məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü ilə müəyyən edildiyi halda belə, həmin şəxsin əməlinə görə bütövlükdə vəkillik institutunun nüfuzunun mübahisələndirilməsi qəbuledilməzdir.
Bu baxımdan, vəkillərlə bağlı məlumatların sensasiya xarakterli başlıqlarla, kriminal məzmunlu təqdimatlarla və ümumiləşdirici ifadələrlə yayılması xüsusilə narahatlıq doğurur. Belə yanaşma cəmiyyətdə vəkillik institutuna münasibətdə yanlış təsəvvürlərin formalaşmasına, vətəndaşların peşəkar hüquqi yardıma olan etimadının zəifləməsinə və uzun illər ərzində formalaşdırılmış institusional nüfuzun zədələnməsinə gətirib çıxara bilər.
Hətta konkret vəkilin təqsiri məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü ilə müəyyən edildiyi halda belə, həmin şəxsin əməlinə görə bütövlükdə vəkillik institutunun mənfi səciyyələndirilməsi əsaslı hesab edilə bilməz.
Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən minlərlə vəkil gündəlik olaraq vətəndaşların pozulmuş hüquqlarının bərpası, qanunsuz qərarların mübahisələndirilməsi, ədalətli məhkəmə araşdırmasının təmin edilməsi və insanların hüquqi müdafiəsi istiqamətində fəaliyyət göstərirlər. Bu fəaliyyət böyük peşəkar məsuliyyət, hüquqi bilik, mənəvi dayanıqlılıq və prinsipiallıq tələb edir.
Ayrı-ayrı vəkillərlə bağlı irəli sürülmüş, hətta hələ məhkəmə qaydasında təsdiqini tapmamış ittihamlar fonunda bütövlükdə vəkillik institutunun ictimai nüfuzuna kölgə salınması öz peşə borcunu vicdanla və qanunvericiliyin tələblərinə uyğun yerinə yetirən minlərlə vəkilin əməyinə münasibətdə də ədalətsiz yanaşmadır.
Vəkillər Kollegiyasının adı ayrı-ayrı üzvlərinə qarşı irəli sürülən ittihamların yaratdığı mənfi ictimai təsəvvürlə eyniləşdirilməməlidir. Kollegiyanın institusional fəaliyyəti ayrı-ayrı üzvlərin ehtimal olunan əməlləri ilə deyil, onun qanunvericiliklə müəyyən edilmiş vəzifələrinin icrası, peşə standartlarının təmin edilməsi, vəkilliyin inkişafı və insan hüquqlarının müdafiəsinə verdiyi töhfə əsasında qiymətləndirilməlidir.
Əlbəttə, vəkillik institutunun fəaliyyətinin obyektiv tənqid edilməsi, mövcud problemlərin ictimai müzakirəyə çıxarılması və institusional məsuliyyət məsələlərinin araşdırılması demokratik cəmiyyət üçün təbii və zəruridir. Lakin əsaslandırılmış tənqidlə sübuta yetirilməmiş ittihamlar əsasında ümumiləşdirici mənfi təsəvvürlərin formalaşdırılması bir-birindən fərqləndirilməlidir.
Fərdi məsuliyyət kollektiv ittihama, fərdi hüquqi mübahisə isə institusional nüfuzun zədələnməsi vasitəsinə çevrilməməlidir.
Vəkillik institutunun müstəqilliyinin qorunması beynəlxalq hüquqi sənədlərdə də xüsusi əhəmiyyət verilən məsələlərdəndir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 1990-cı ildə qəbul edilmiş “Vəkillərin rolu haqqında Əsas Prinsiplər” sənədinin 16-cı bəndində dövlətlərin vəkillərin öz peşə funksiyalarını hədə-qorxu, maneə, təqib və əsassız müdaxilə olmadan həyata keçirmələrini təmin etməli olduqları müəyyən edilmişdir.
Həmin sənədin 18-ci bəndinə əsasən, vəkillər öz peşə funksiyalarını həyata keçirmələri nəticəsində müvəkkilləri və ya onların işi ilə eyniləşdirilməməlidirlər. Sənədin 24-cü bəndində isə vəkillərin öz maraqlarını təmsil edən, peşəkar hazırlıqlarının yüksəldilməsinə xidmət edən və peşə bütövlüyünü qoruyan müstəqil peşə birlikləri yaratmaq və həmin birliklərə üzv olmaq hüququ nəzərdə tutulmuşdur.
Avropa Şurası Nazirlər Komitəsinin vəkillik peşəsinin həyata keçirilməsi azadlığına dair 25 oktyabr 2000-ci il tarixli R(2000)21 nömrəli Tövsiyəsində də vəkillərin peşəkar fəaliyyətinin müstəqilliyinin təmin edilməsi və onların əsassız müdaxilələrdən qorunması mühüm prinsip kimi müəyyən olunmuşdur.
Sözügedən beynəlxalq standartlar vəkillik peşəsinin müstəqilliyinin yalnız vəkillərin fərdi maraqları ilə məhdudlaşmadığını, onun insan hüquqlarının müdafiəsi və ədalət mühakiməsinin səmərəliliyi baxımından institusional əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Vəkillik institutuna münasibətdə əsassız mənfi ictimai təsəvvürlərin formalaşdırılması, vəkillərin peşəkar nüfuzunun davamlı şəkildə şübhə altına alınması onların müstəqil və prinsipial fəaliyyətinə də çəkindirici təsir göstərə bilər.
Bu isə xüsusilə mürəkkəb, ictimai rezonans doğuran və həssas hüquqi mübahisələrdə müdafiə funksiyasının səmərəli həyata keçirilməsi baxımından arzuolunmaz nəticələrə səbəb ola bilər.
Nəzərə alınmalıdır ki, vəkillik institutuna olan ictimai etimadın sarsıdılması yalnız vəkillərin və ya Vəkillər Kollegiyasının maraqlarına toxunan məsələ deyildir. Bu, son nəticədə vətəndaşların hüquqi yardım almaq hüququnun səmərəli həyata keçirilməsinə, müdafiə hüququnun təmin olunmasına və bütövlükdə ədalət mühakiməsinə olan ictimai etimada mənfi təsir göstərə biləcək bir haldır.
Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası müstəqil və özünüidarəetmə prinsipi əsasında fəaliyyət göstərən peşə qurumu olaraq vəkillərin qanunvericiliyin və peşə etikası qaydalarının tələblərinə riayət etməsi istiqamətində müvafiq tədbirlər həyata keçirir.
Bu göstəricilər Vəkillər Kollegiyasının öz sıralarında qanunçuluğun və peşə etikası prinsiplərinin qorunmasına, daxil olan müraciətlərin araşdırılmasına və peşə məsuliyyəti məsələlərinə diqqətlə yanaşdığını nümayiş etdirir.
Eyni zamanda, intizam məsuliyyəti ilə cinayət məsuliyyətinin hüquqi mahiyyət etibarilə fərqli institutlar olduğu da nəzərə alınmalıdır. Vəkilin peşə etikası qaydalarının pozulmasına görə intizam məsuliyyətinə cəlb edilməsi onun cinayət əməlinin törədilməsində təqsirli olması anlamına gəlmədiyi kimi, barəsində cinayət təqibinin başlanılması da avtomatik olaraq onun təqsirliliyini müəyyən etmir.
Hər iki məsuliyyət növü üzrə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş prosedurlara, obyektivlik və qərəzsizlik prinsiplərinə, müdafiə hüququna və müvafiq prosessual təminatlara riayət olunmalıdır.
Vəkillər Kollegiyasının institusional nüfuzunun qorunması ilə peşə daxilində hüquqazidd halların qarşısının alınması bir-birinə zidd məqsədlər deyildir. Əksinə, şəffaf, obyektiv və qanuni məsuliyyət mexanizmlərinin mövcudluğu vəkillik institutunun nüfuzunun möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Digər tərəfdən, Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası müstəqil və özünüidarəetmə prinsipi əsasında fəaliyyət göstərən peşə qurumu olaraq vəkillərin qanunvericiliyin və peşə etikası qaydalarının tələblərinə riayət etməsi istiqamətində müvafiq tədbirlər həyata keçirir. Kollegiyanın açıqladığı məlumata əsasən, 2026-cı ilin əvvəlindən etibarən 123 iş üzrə intizam icraatı başlanılmış, Vəkillər Kollegiyasının Rəyasət Heyəti tərəfindən intizam işləri üzrə 102 qərar qəbul edilmiş, qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş müxtəlif intizam tədbirləri tətbiq olunmuşdur. Bu göstəricilər Kollegiyanın öz sıralarında qanunçuluğun və peşə etikası prinsiplərinin qorunmasına, daxil olan müraciətlərin araşdırılmasına və peşə məsuliyyəti məsələlərinə diqqətlə yanaşdığını nümayiş etdirir.
Vəkillik institutunun nüfuzunun müdafiə edilməsi ayrı-ayrı vəkillərin mümkün hüquqazidd əməllərinə haqq qazandırılması və ya onların məsuliyyətdən kənarda saxlanılması kimi başa düşülməməlidir. Əksinə, qanunçuluğun təmin edilməsi, hüquqi məsuliyyətin fərdiləşdirilməsi, təqsirsizlik prezumpsiyasına riayət olunması və obyektiv araşdırmanın aparılması vəkillik institutunun sağlam inkişafının başlıca şərtlərindəndir.
Vəkilliyin nüfuzunun qorunması, əslində, hüququn və ədalət mühakiməsinin nüfuzunun qorunmasıdır. Bu səbəbdən hüquq-mühafizə orqanları, media nümayəndələri və ictimaiyyət tərəfindən vəkillər barəsində yayılan məlumatlara münasibətdə hüquqi və etik prinsiplərə xüsusi həssaslıqla yanaşılmalı, məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü olmadan şəxsin cinayət törətmiş şəxs kimi təqdim edilməsinə yol verilməməli, ayrı-ayrı şəxslərlə bağlı ittihamların bütövlükdə vəkillik institutunun nüfuzuna kölgə salmasına imkan yaradılmamalıdır.
Vəkillik institutuna olan ictimai etimadın sarsıdılması yalnız vəkillərin və ya Vəkillər Kollegiyasının maraqlarına toxunan məsələ deyildir. Bu, son nəticədə vətəndaşların hüquqi yardım almaq hüququnun səmərəli həyata keçirilməsinə, müdafiə hüququnun təmin olunmasına və bütövlükdə ədalət mühakiməsinə olan ictimai etimada mənfi təsir göstərə biləcək bir haldır.
Vətəndaşın öz hüquqlarının müdafiəsi üçün vəkilə müraciət etməsinin əsasında, ilk növbədə, etimad dayanır. Şəxs özünün ən həssas hüquqi problemlərini, şəxsi həyatına dair məlumatları, ailə, mülkiyyət və digər münasibətlərindən irəli gələn mübahisələrini məhz vəkilə etibar edir. Bu etimadın formalaşması isə vəkillik peşəsinin cəmiyyətdə malik olduğu nüfuzla birbaşa əlaqəlidir.
Vəkillik institutuna münasibətdə sistemli şəkildə mənfi təsəvvürlərin formalaşması insanların hüquqi yardım almaqdan çəkinməsinə, hüquqlarının müdafiəsi üçün peşəkar dəstəyə müraciət etməkdə tərəddüd etməsinə və beləliklə də onların konstitusion hüquqlarının praktiki müstəvidə həyata keçirilməsinin çətinləşməsinə səbəb ola bilər.
Bu səbəbdən vəkilliyin ictimai nüfuzu yalnız korporativ maraq kimi qiymətləndirilməməlidir. Həmin nüfuz insan hüquqlarının müdafiəsinin, hüquqi yardımın əlçatanlığının və ədalət mühakiməsinin səmərəliliyinin mühüm təminatlarından biridir.
Vəkillik institutuna etimadın qorunması, eyni zamanda, hüquqi dövlətin özünün institusional dayanıqlılığının qorunması deməkdir.
Müasir informasiya cəmiyyətində məlumatların sürətlə yayılması, sosial şəbəkələrin ictimai rəyin formalaşdırılmasında artan rolu və sensasiya xarakterli xəbərlərə maraq bəzi hallarda hüquqi proseslər başa çatmadan şəxslər barəsində ictimai hökmün formalaşdırılmasına səbəb olur.
Hüquqi ədəbiyyatda media vasitəsilə mühakimə – “trial by media” anlayışı ilə ifadə olunan bu fenomen şəxsin təqsirliliyinin məhkəmə tərəfindən müəyyən edilməsindən əvvəl onun ictimaiyyət qarşısında təqsirli obrazının yaradılmasını nəzərdə tutur.
Belə bir yanaşma yalnız şəxsin şərəf və ləyaqətinə, işgüzar və peşəkar nüfuzuna mənfi təsir göstərmir, həm də ədalətli məhkəmə araşdırması üçün zəruri olan ictimai mühitin formalaşmasına mane ola bilər.
İttihamın sübuta yetirilməsi üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş sübutetmə standartları, prosessual təminatlar, müdafiə hüququ, çəkişmə prinsipi və məhkəmə nəzarəti mövcuddur. İctimai mühakimə isə əksər hallarda bu təminatların heç birinə əsaslanmadan, birtərəfli məlumatlar, ehtimallar və emosional yanaşmalar əsasında formalaşır.
Məhz buna görə də hüquqi dövlət şəraitində cinayət məsuliyyəti ictimai rəy əsasında deyil, qanuni prosedurlar nəticəsində və mötəbər sübutlar əsasında müəyyən edilir.
Vəkillər barəsində aparılan cinayət təqibinin ictimai müzakirəsi zamanı da eyni hüquqi yanaşma rəhbər tutulmalıdır. Vəkilin peşə mənsubiyyəti onun təqsirsizlik prezumpsiyasından daha az həcmdə yararlanmasına əsas verə bilməz. Əksinə, hüquqi müdafiənin həyata keçirilməsində tutduğu mövqe və peşəkar nüfuzunun xüsusi əhəmiyyəti nəzərə alınaraq, onunla bağlı məlumatların təqdim edilməsində daha məsuliyyətli yanaşmaya ehtiyac vardır.
Hüquqi dövlətin mahiyyəti yalnız hüquqazidd əməllərə qarşı mübarizə aparılmasında deyil, həmin mübarizənin hüququn fundamental prinsiplərinə ciddi riayət edilməklə həyata keçirilməsində ifadə olunur. Qanunçuluğun təmin edilməsi naminə qanunun özünün müəyyən etdiyi təminatlardan imtina edilməsi hüquqi dövlət anlayışı ilə uzlaşa bilməz.
Bu səbəbdən hüquq-mühafizə orqanları, media nümayəndələri və ictimaiyyət tərəfindən vəkillər barəsində yayılan məlumatlara münasibətdə hüquqi və etik prinsiplərə xüsusi həssaslıqla yanaşılmalı, məlumatlandırma ilə əvvəlcədən təqsirləndirmə arasındakı sərhəd gözlənilməli, məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü olmadan şəxsin cinayət törətmiş şəxs kimi təqdim edilməsinə yol verilməməlidir.
Ayrı-ayrı şəxslərin ehtimal olunan hüquqazidd əməlləri bütövlükdə vəkillik institutunun nüfuzuna kölgə salmamalı, fərdi məsuliyyət prinsipi institusional səviyyədə mənfi ümumiləşdirmələrlə əvəz edilməməlidir.
Vəkillər Kollegiyasının nüfuzu uzun illər ərzində formalaşmış peşəkar və hüquqi dəyərlərə, minlərlə vəkilin əməyinə, insan hüquqlarının müdafiəsinə və ədalət mühakiməsinin səmərəli həyata keçirilməsinə verilən töhfələrə əsaslanır. Bu nüfuzun qorunması təkcə peşə həmrəyliyindən irəli gələn mənəvi vəzifə deyil, həm də hüquqi dövlət prinsiplərinə sadiqliyin ifadəsidir.
Unudulmamalıdır ki, bu gün hər hansı bir vəkilə münasibətdə təqsirsizlik prezumpsiyasının nəzərə alınmaması sabah istənilən vətəndaşa münasibətdə eyni hüquqi təminatın gözardı edilməsinə zəmin yarada bilər. Fundamental hüquqların qorunması onların yalnız ictimai rəğbət doğuran şəxslərə deyil, istisnasız olaraq hər kəsə şamil edilməsi ilə mümkündür.
Təqsirsizlik prezumpsiyasının müdafiəsi təqsirləndirilən şəxsin müdafiəsindən daha geniş məna daşıyır – bu, hüququn, ədalətin və qanunun aliliyinin müdafiəsidir.
Təqsirlilik məhkəmə hökmü ilə müəyyən edilir, ictimai mühakimə ilə deyil. Vəkillik institutunun nüfuzu isə ayrı-ayrı şəxslərə qarşı irəli sürülmüş ittihamlarla deyil, onun hüquqi dövlətə, insan hüquqlarına və ədalətə göstərdiyi xidmətlə qiymətləndirilməlidir.
Vəkilliyin nüfuzunu qorumaq hüququn nüfuzunu qorumaqdır. Hüququn nüfuzunu qorumaq isə demokratik və ədalətli cəmiyyət qarşısında hər birimizin məsuliyyətidir.
Vəkillər Kollegiyasının üzvü Vəfadar Piriyev
AzPolitika.info


Şərhlər