Bu tarix Aqata Kristinin qələminə layiqdir. Türkiyədə baş tutmayan çevrilişdə kimin cavabdeh olması barəsində artıq bir neçə nəzəriyyə ortaya çıxıb.

Belə nəzəriyyələrdən birincisi   odur ki, çevrilişdə ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) əli olub. Həmin arqumentlərə görə, Vaşinqton belə hesab edib ki, Ərdoğan müstəqil siyasət yürüdərək,  İŞİD-ə qarşı müharibədə, Amerikanın strateji cəhətdən mühüm Yaxın Şərq regionundakı narahatçılığına və maraqlarına məhəl qoymur. Bundan başqa, Türkiyə lideri ABŞ–ın Suriya kürdlərinin “Demokratik ittifaq” partiyası ilə əməkdaşlığına qarşıdır.

Bu fikrin əleyhinə olanların arqumenti  ondan ibarətdir ki, xüsusən hazırkı anda Türkiyə NATO və ABŞ üçün çox əhəmiyyətli ölkə sayılır və ona görə də, Vaşinqton bu cür yola getməz. Hal-hazırda NATO təyyarələri İncirlik aviabazasından uçaraq, İŞİD-i bombalayır, Türkiyədə isə 2,5 milyon suriyalı qaçqın var ki, əgər Ankara istəsə, onlar çox asanlıqla Avropa Birliyinə yollana bilərlər. Həm də ki, xalq tərəfindən seçilmiş prezidentin devrilməsinin uğurla nəticələnəcəyi şansı minimum olduğu halda, belə bir planı həyata keçirməyə çalışmaq, əsl axmaqlıq olardı. “İstanbul pəhləvanı” adlandırılan Ərdoğan, sizin üçün xoş rəftarlı Müsəddiq deyil (İranın keçmiş baş naziri -red) və həm də ki, indi 1953-cü il yox, 2016-cı ildir.

İkinci iddianı könüllü şəkildə sürgünə getmiş İslam təlimçisi Fətullah Gülən  irəli sürüb. Həmin nəzriyyəyə əsasən, bu, Ərdoğanın göstərişi ilə təşkil olunmuş yalançı bir çevrilişdir və o, siyasi debatları məhdudlaşdırmaq, opponentlərini susdurmaq, orduda təmizlik aparmaq, ölkədə prezident sistemi yaratmaqla, diktator səlahiyyətlərinə yiyələnmək üçün bəhanə əldə etmək istəyir.

Lakin buna nəinki ictimaiyət, heç Fətullah Gülənin ən yaxın ətrafı belə  inanmır. Çünki belə bir strategiyaya baş vurmaq üçün Türkiyə lideri ümidsiz vəziyyətdə olmalı və ya da ki, tamamilə ağlını itirməlidir. Ola bilər ki, Ərdoğan bütün gücü ilə ölkəyə prezident sistemini gətirməyə çalışır, amma o, qətiyyən öz strateji repertuarına yalançı çevriliş əlavə edəcək qədər ümidsiz və çarəsiz vəziyyətdə deyil. Xeyli sayda insan həlak olub və əgər həqiqətlər üzə çıxarsa, onda onun siyasi karyerasına son qoyular.

Üçüncü nəzəriyyə Türkiyə hökumətinin rəsmi mövqeyinə əsaslanaraq irəli sürülüb. Onun əsasında belə bir ideya dayanır ki, çevrilişi, Fətullah Gülən uzaq Pensilvaniyadan təşkil edib və onun Türkiyə ordusundakı sadiq tərəfdarları hökuməti devirmək istəyiblər. Həqiqətən də Gülənin “Hizmet” hərəkatı, onların maliyyələşdirdikləri təhsil müəssisələri və xeyriyyə təşkilatları sayəsində gülənçilər Türkiyə cəmiyyətinin içərisinə dərindən daxil olmağı bacarıblar. O da doğrudur ki, bu hərəkatın xeyli sayda nümayəndəsi məhkəmə sistemində, dövlət orqanlarında və polisdə işləyirlər. Amma məsələni belə izah edirlər ki, bu adamlar Türkiyədə ən yaxşı hesab edilən gülənçi məktəblərdə oxuyublar və nəticədə aldıqları təhsilə görə, dövlət sturkturlarında mühüm vəzfələr tutublar. İkincisi isə, bu məktəblərdə onlar öz dairələri arasında çox sıx bağlar formalaşdırıblar və ona görə də, gülənçilərin karyera pilləkənlərində irəliləməsinə yardım göstəriblər. Ən mühümü isə, 2013-cü ilədək onlar AKP-nin yaxın müttəfiqləri idilər və məhkəmə sistemində, dövlət xidmətində və polisdəki köhnə dünyəvi elitanı, istedadlı “gülənçilərlə” əvəzləməyi düşünürdülər. Elə bu səbəbdən də, AKP bu cür insanların yüksək vəzifələrə çəkilməsinə imkan yaratdı.

Bəs nə üçün AKP və “Hizmet” arasında mübahisə yaranıb? Bunun Ərdoğanın ambisiyaları ilə bağlı, çox uzun və mürəkkəb tarixi var. Öz növbəsində isə, gülənçilər dövlət strukturlarındakı öz təsir imkanlarını düzgün hesablamayıblar və Ərdoğanın istək və arzularına qarşı çıxıblar.

Ancaq bütün bunların hamısı gülənçilərin hökumətə qarşı qəsddə iştirak etdikləri sualına cavab vermir. Gülənçilərin ordunun ən yüksək eşalonuna belə böyük sayda daxil olmalarına və hakimiyyəti müstəqil şəkildə devirməyə cəhd götərdiklərinə inanmaq çətindir. Türkiyə silahlı qüvvələrində zabit korpusunun hazırlanmasında sərt dünyəvi kurs həyata keçirilməsini və ordu sıralarında hətta ən yumşaq dini xüsusiyyətlərin üzə çıxmasının qəbul edilməz olduğu nəzərə alınarsa, bunlar inandırıcı səslənmir. Ona görə də, hökumət tərəfindən çevriliş cəhdinin bütövlükdə Gülən hərəkatı üzərinə qoyulması hədsiz şişirdilmiş ehtimal kimi görünür.

Dördüncü və sonuncu nəzəriyyə isə ondan ibarətdir ki, çevrilişi, ordunun zabit korpusundakı fundamental kamalçılar hesab edilən hansısa barışmaz və sərt elementlər təşkil ediblər. Həmin nəzəriyyəyə görə, onlar bu yola iki səbəbdən gediblər.

Birincisi, bu adamlar belə bir fikrə gəliblər ki, AKP hökuməti, dövlətin islamlaşdırılması yolundakı cəhdlərində hədsiz uzağa gedib və Ərdoğanın prezident kimi daha çox hakimiyyət əldə etməməsi, Türkiyənin islamlaşmaması, Atatürkün dünyəvi respublika arzusuna son qoyulmaması üçün onun dayandırılması lazımdır.

bc722-2016-07-15t211002z_285864785_s1aetpucjiab_rtrmadp_3_turkey-İkincisi, 2013-cü ildəki Gəzi parkı etirazlarından başlamış, 2015-ci ilin son iki seçkisinə kimi, hərbçilər belə bir nəticə çıxarıblar ki, Türkiyə cəyyəti kəskin şəkildə iki yerə - dünyəvi və dini hissəyə parçalanıb, ona görə də ən azından ölkə əhalisinin yarısına güvənmək olar. Həm də onlar 1960, 1971 və 1980-ci illərdəki çevriliş təcrübəsinə dayanaraq, güman ediblər ki, müxalifət partiyaları hökumətin devrilməsini dəstəkləyəcək.

Bu ehtimal əvvəlki çevrilişlərə, yaxın tarixdə baş verənlərə əsaslanaraq irəli sürülür.  Bu çevrilişlərdən başqa, islamçılardan ibarət hökuməti hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaqdan ötrü, ordu 1997-ci ildə “postmodernist” çevriliş həyata keçirib. Hətta 2007-ci ildə yüksək ordu komandanlığı öz veb saytı vasitəsilə siqnal göndərirdi ki, onlar Abdulla Gülün prezident postunda əyləşməsinin əleyhinədirlər, çünki onun həyat yoldaşı hicablıdır.

Bu axırıncı xəbərdarlıq faktiki baxımdan uğusuzluqla nəticələndi. Sonradan hökumətin loyallığından istifadə edən polis və prokurorluqdakı gülənçilər  yüksək ordu komandanlığı sıralarında "təmizləmə" apardılar.  Ancaq sonradan  Ərdoğan ”Ergenekon” və “Balyoz” işi ilə bağlı proseslərdə zabitlərin həbsində Gülənlə əlaqəsi olan yüksək vəzifəli polis və hakimləri günahlandıraraq, ordu komandanlığı ilə barışmışdı. Bəlkədə, dünyəvi dünya görüşlü zabitlər bu hərəkətlərə Ərdoğanın zəifliyi kimi baxaraq, öz gücünü bərpa edənə qədər, ona zərbə vurmağı qərara alıblar.

Hətta o da mümkündür ki, ordu sıralarındakı gülənçilər yəqin ki, digər dünyəvi baxışlı narazı zabitlərlə birlikdə və əlaqəli şəkildə ümumi düşmən hesab etdikləri Ərdoğana qarşı hərəkətə keçiblər. Ona görə də, heç təəccüblü deyil ki, hökumət qiyamçılar arasında kifayət qədər gülənçi tapa bilib. Amma belə bir vəziyyət, qiyamın təkcə gülənçilər tərəfindən həyata keçirilməsi demək deyil.

Hulusi AkarBiz bilirik ki, qiyamçılar öz hesablamalarında yanılıblar. Ən yüksək hərbi komandanlıq mülki hökumətə olan sədaqətini saxlayıb, müxalifət partiyaları birləşərək çevriliş cəhdinə qarşı çıxıblar. Ən başlıcası isə, həm islamçılar, həm də dindar olmayan minlərlə sadə vətəndaş küçələrə axışaraq çevriliş cəhdinə etiraz ediblər.

İndiki anda çevrilişin kim tərəfindən hazırlanmasına yekun cavab vermək çox çətindir. Amma Türkiyədəki öncəki çevriliş tarixlərinə və ortada olan faktlara əsaslanaraq, belə güman etmək olar ki, Ərdoğan hökumətini əsasən dünyəvi dünya görüşünə malik zabitlərlə, hərbçilər içərisində yer alan qülənçilər (onların sayı bəlli deyil) birlikdə devirməyə cəhd ediblər. (“The National İnterest” - ABŞ)

P.S. Qeyd edək ki, ABŞ mətbuatının bu mövqeyi çevriliş cəhdinin arxasındakı əsl qüvvəni və çevrilişin mahiyyətini gizlətməyə hesablanıb.  Bunu ustalıqla həyata keçirmək üçün gülənçilərin çevrilişə qatıldığını, ancaq əsas  qüvvənin dünyəvi zabitlər olduğu iddia edilir. Bununla bütün Türkiyə ictimaiyətinin, ordunun rəhbərliyinin, zabitləırin əksəriyyətinin çevrilişin qarşısında dayanması görməzdən gəlinir.  Bununla əslində çevrilişi ABŞ-ın bəzi hərb-siyasi güc mərkəzlərindən birinin "maşası" olan FETÖ-nun törətdiyi ehtimalı arxa plana keçrilir. Heç şübhəsiz belə məqalələrlə beynəlxalq ictimaiyyəti çaşdırmağa, terrorçu şəbəkənin başında dayanan Fətulla Gülənin Türkiyəyə verilməməsinə haqq qazandırmağa çalışırlar. Bu isə çevrilişin   xaricdən idarə olunduğunu və Türkiyəni faktiki işğal cəhdi olduğunu təsdiqləyir.