Dünyanı fəth edən iqtisadiyyat daxildə niyə çat verir?

Hazırda dünya sürətlə qütbləşməyə doğru gedir və bunun əlamətləri hər keçən gün daha əyani şəkildə özünü büruzə verir. Yeni dünya nizamına keçid, şübhəsiz ki, köhnə iqtisadi-maliyyə modelinin söykəndiyi neft-kimya, ağır metallurgiya, telekommunikasiya, avtomobil və aviasiya sənayesinə deyil, XXI əsrin tələblərinə uyğun gələn iri həcmli məlumat mərkəzlərinə, süni intellektə, koqnitiv elmə və nanotexnologiyaların fəaliyyətini təmin edən kritik metallara əsaslanacaq. Biz yeni texnoloji eraya keçid ərəfəsindəyik və burada ABŞ ilə Çin avanqard mövqedə qərarlaşıblar.

Hələlik ABŞ ümumən istər texnoloji innovasiyalar, istərsə də qlobal maliyyə sahəsində öndə gedir. Çin isə beynəlxalq ticarətdəki üstünlüyünün köməyi ilə ABŞ-la arasındakı məsafəni qapatmaq və hətta onu ötüb keçmək niyyətindədir. İlk baxışda səbirli və təmkinli görünən Çin dünyanın yeni lideri olmaq naminə hətta strateji cəhətdən riskli sayıla biləcək addımlar atmaqdan da çəkinmir.

Çinin ixrac yönümlü iqtisadi modeli və qlobal rəqabət

Pekin otuz ildən çoxdur ki, öz iqtisadiyyatını iki böyük sütun üzərində yüksəldib. Bu, xarici ticarətə söykənən ixrac-investisiya siyasəti və həmin siyasətin bazası və ayrılmaz hissəsi olan daxili istehsalın artım tempini daim yüksək saxlamaqdan ibarət olub. Ümumiyyətlə, Çinin daxili iqtisadi-təsərrüfat strukturu və sosial sistemi birmənalı olaraq ixracın artırılması üçün platforma rolunu oynayıb. Çin bu platformadan tramplin kimi istifadə edərək dünya liderliyinə can atır. Çin sözügedən platformanın bütün potensial imkanlarını zorlayaraq xarici ticarətdən əldə etdiyi qazanc hesabına bir çox sahələr üzrə dünyadakı rəqiblərini bazardan tam sıxışdırıb çıxarmağa çalışır.

ABŞ-ın tarif tətbiqinə baxmayaraq, Çin ticarətini şaxələndirə bilib və nəticədə Afrikaya, Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə və Avropaya ixracını artırıb. Çin iqtisadiyyatının xarici ticarətdəki üstünlüyü 2025-ci ildə də daha qabarıq şəkildə özünü göstərib. Beynəlxalq Valyuta Fondunun 2026-cı ildə dərc etdiyi qiymətləndirməyə görə, 2025-ci ildə Çinin cari hesab profisiti ÜDM-in təxminən 3,3 faizinə yüksəlib və bu artımın başlıca mənbələrindən biri əmtəə ticarəti balansının genişlənməsi olub. Fondun məlumatına görə, 2025-ci ildə mal ixracının dollar ifadəsində artımı təxminən 7 faiz təşkil edib, idxal isə əsasən zəif daxili tələbin təsiri ilə nisbətən durğun qalıb. ABŞ-la ticarətdə yaranan zəifləmə isə ASEAN ölkələri və digər bazarlara ixracın artması ilə müəyyən qədər kompensasiya edilib.

Rəqəmlərin dili ilə desək, Çinin xarici ticarətdəki üstünlüyü artıq yalnız ucuz əmək və böyük istehsal gücü ilə izah edilə bilməz. Ölkə getdikcə daha çox yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların ixracına keçir. Elektromobillər, litium-ion batareyaları, günəş panelləri, külək enerjisi avadanlıqları, elektrik şəbəkələri üçün texnologiyalar, sənaye robotları, dronlar, telekommunikasiya avadanlıqları və müxtəlif rəqəmsal texnologiyalar Çinin yeni ixrac strategiyasının mühüm elementlərinə çevrilir.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Çin əvvəlki “ucuz əmək + kütləvi istehsal + ixrac” modelini sadəcə qoruyub saxlamaq istəmir. Pekin həmin modeli daha yüksək texnologiyalı istehsal sistemi ilə əvəz etməyə çalışır. Bu isə Çin iqtisadiyyatının dünya iqtisadiyyatındakı rolunun “dünya fabriki”ndən “dünya texnologiya və istehsal platforması”na transformasiyası deməkdir.

Yuan, CIPS və Çinin qlobal maliyyə sistemində mövqeyi

Yuanın dünya valyuta ehtiyatlarındakı payı hazırda təxminən 2 faiz ətrafındadır. Bununla belə, son illərdə renminbinin beynəlxalq maliyyə sistemində istifadəsinin genişləndirilməsi istiqamətində Pekin ardıcıl siyasət həyata keçirir. IMF-in 2026-cı ilin martında açıqladığı COFER məlumatlarına görə, 2025-ci ilin IV rübündə Çin renminbisinin qlobal rəsmi valyuta ehtiyatlarındakı payı 1,95 faiz olub. Eyni dövrdə ABŞ dollarının payı 56,77 faiz, avronun payı isə 20,25 faiz təşkil edib. Bu rəqəmlər göstərir ki, yuanın beynəlxalq ehtiyat valyutası kimi rolu artsa da, onun dollar və avro ilə müqayisədə hələ də böyük məsafə qət etməli olduğu aydındır.

Çin həmçinin ofşor yuandan da istifadə edir. Lakin qlobal valyuta ehtiyatlarındakı və beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarındakı payı nəzərə alınarsa, beynəlxalq maliyyə potensialına görə Çin hələ ABŞ və Avropa maliyyə sistemindən xeyli geri qalır.

Qərb ölkələrinin SWIFT sisteminə alternativ olaraq Çin 2015-ci ildə özünün CIPS – Cross-Border Interbank Payment System sistemini qurub istifadəyə verdi. CIPS vasitəsilə aparılan əməliyyatlarda yuanla hesablaşmalar həyata keçirilə bilir. Burada mühüm bir texniki fərqi də qeyd etmək lazımdır: SWIFT banklararası maliyyə mesajlaşma sistemidir və özü pul köçürmür; CIPS isə Çin yuanı üzrə transsərhəd ödənişlərin klirinq və hesablaşma infrastrukturunun mühüm elementidir. Bu baxımdan CIPS-in inkişafı Pekinin qlobal maliyyə sistemində alternativ kanallar yaratmaq strategiyasının bir hissəsidir.

Rusiya və İran kimi ABŞ sanksiyaları ilə üzləşən ölkələrin Çinlə ticarətdə yuan və alternativ ödəniş mexanizmlərindən istifadəsinin artması da bu prosesə əlavə impuls verir. Lakin burada da ehtiyatlı olmaq lazımdır: CIPS-in mövcudluğu avtomatik olaraq yuanın dolları əvəz etməsi demək deyil. Çünki qlobal maliyyə hegemonluğu yalnız ödəniş sisteminin mövcudluğu ilə müəyyən olunmur. Bunun üçün dərin və likvid maliyyə bazarları, kapitalın sərbəst hərəkəti, hüquqi institutlara etimad, geniş investisiya alətləri və valyutanın beynəlxalq səviyyədə sərbəst istifadə imkanları da tələb olunur.

“Beton iqtisadiyyatı”: daşınmaz əmlak bumu və sistemli borc problemi

Amma qlobal maliyyə-valyuta əməliyyatlarında müxtəlif yeniliklər etməsinə baxmayaraq, Çin iqtisadiyyatının daxili strukturunda dərin çatlar əmələ gəlib. Bunun səbəbi Çinin iqtisadi modelindəki problemlərlə yanaşı, eyni zamanda ölkədəki sosial sistemdən də qaynaqlanır. Rəsmi Pekin bunların öhdəsindən gəlmək üçün çevik, lakin ictimaiyyət üçün ağrılı olan tədbirlər həyata keçirmək məcburiyyətində qalıb.


Əgər Çinin “beton iqtisadiyyatı” adlandırılan modelinə nəzər yetirsək, ümumi mənzərəni daha aydın təsəvvür edə bilərik. Çin uzun illərdir ki, öz iqtisadi böyüməsini ixrac üzərində qurub. Çin ixrac sayəsində qazandığı pulları ölkə daxilində mənzil tikintisinə və infrastruktur layihələrinə xərcləməklə böyüməni təmin etmək siyasəti yürüdüb. İndi artıq ölkə daxilində həyata keçirilən bu iqtisadi model əvvəlki kimi səmərəli işləmir, əksinə, ciddi fəsadlara yol açır.

Çində Ümumi Daxili Məhsulun artım tempi əvvəlki yüksək göstəricilərdən xeyli aşağı düşüb. Lakin burada 4,5 faizlik artım rəqəmini 2025-ci ilin yekun göstəricisi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. IMF-in 2026-cı il üzrə qiymətləndirməsində Çinin real ÜDM artımı 2025-ci il üçün 5,0 faiz, 2026-cı il üçün isə 4,5 faiz göstərilir. Eyni zamanda, əmək bazarında, xüsusilə gənclər arasında işsizliyin yüksək qalması ciddi problem olaraq qalır. IMF-in məlumatına görə, 2025-ci ilin dekabrında gənclər arasında işsizlik 16,5 faiz olub.

Çində əhali gələcək həyatını təminata almaq üçün nisbətən az istehlak edir və yığıma üstünlük verir. Bunun əsas səbəblərindən biri sosial təminat və səhiyyə xərcləri ilə bağlı qeyri-müəyyənliklərdir. ABŞ və Avropa ölkələri ilə müqayisədə Çində sosial müdafiənin struktur xüsusiyyətləri fərqlidir. Sıravi Çin vətəndaşı xəstələnsə, işini itirsə və ya qocalıq dövrünə qədəm qoysa, gələcək maliyyə təminatının əhəmiyyətli hissəsini əvvəlcədən formalaşdırmağa çalışır. Buna görə də yüksək yığım norması Çində uzun illər iqtisadi modelin mühüm xüsusiyyətlərindən biri olub.

Çində kənd yerlərindən şəhərlərə gələn yüz milyonlarla miqrant fəhlə üçün şəhər qeydiyyatı – “Hukou” sistemi də sosial və iqtisadi bərabərsizliyin mühüm elementlərindən biri olaraq qalır. Şəhər qeydiyyatının olmaması bəzi miqrantların mənzil, təhsil, səhiyyə və digər sosial xidmətlərə tam çıxışını məhdudlaşdıra bilir.

Ölkə varlandıqca əhalinin sosial təminata tələbi artır, əhali qocaldıqca həmin təminatı maliyyələşdirən iqtisadi baza isə yüklənməyə başlayır. Çinin sosial dövlət modeli Avropanın rifah dövlətlərindən fərqlənir və burada institusional məhdudiyyətlər və regional bərabərsizliklər daha qabarıqdır. Beləliklə, çinlilər üçün ev almaq rahat mənzilə sahib olmaqla yanaşı, həm də gələcək pensiya təminatı rolunu oynayıb.

Daşınmaz əmlak və tikinti sektoru 2015–2020-ci illərdə Çin ÜDM-inin və əsas investisiya kapitalının təxminən 25–30 faizini təşkil edirdi. Tikinti şirkətləri banklardan nəhəng kreditlər götürürdü, öz növbələrində vətəndaşlar isə hələ inşa olunmamış binalara əvvəlcədən ipoteka ödəyirdilər. İpotekasız ev götürənlər də illər ərzində topladıqları pulları tikiləcək mənzillər üçün inşaat şirkətlərinə verirdilər.

Çin hökuməti daxildə istehlakı stimullaşdırmaq, əhalinin əlində toplanan pulları iqtisadiyyata yönəltmək əvəzinə, uzun müddət kredit və faiz siyasətindən istifadə etməklə daşınmaz əmlak sektorunun inkişafına şərait yaratdı. Və beləliklə, xüsusi bir çarx əmələ gəlmişdi. Əhali illər ərzində topladığı pulları banklarda depozit kimi saxlamaqla yanaşı, mənzil bazarına da yönəldirdi. Tikinti sektoru isə bu vəsaitlərdən yeni layihələrin maliyyələşdirilməsində istifadə edirdi.

Bu mexanizmin müəyyən mərhələdə maliyyə piramidasına bənzər xüsusiyyətlər yaratdığı barədə fikir söyləmək mümkündür, lakin onu hüquqi və texniki mənada klassik maliyyə piramidası adlandırmaq düzgün deyil. Əslində burada əsas problem borcla maliyyələşən daşınmaz əmlak modelinin həddindən artıq böyüməsi, mənzil satışlarının gələcək tələbdən asılı olması və tikinti şirkətlərinin yüksək leverage səviyyəsinə çatması idi.

Sözügedən bu çarxın dönməsindən ən böyük qazancı yerli hökumətlər və şəhər meriyaları götürüblər. Çində torpağın mülkiyyət sistemi digər ölkələrdən fərqlənir və yerli hökumətlərin maliyyə gəlirlərində torpaq istifadəsi və torpaq hüquqlarının satışı mühüm rol oynayıb. Yerli hökumətlər əldə etdikləri bu vəsait hesabına metrolar, sürət qatarları üçün relslər, yollar, körpülər və digər infrastruktur layihələri həyata keçirirdilər.

Əlbəttə, Çin rəhbərliyi, xüsusilə də Si Cinpin, formalaşmaqda olan nəhəng borc problemini görürdü. Pekin rəhbərliyi hələ 2016-cı ildə “mənzil möhtəkirlik üçün deyil, yaşayış üçündür” fikrini səsləndirsə də, daşınmaz əmlak sektorunda yığılan riskləri tam aradan qaldırmaq mümkün olmadı. Nəhayət, 2020-ci ildə hökumət mənzil tikintisində möhtəkirliyin qarşısını almaq məqsədilə şirkətlərin borclanmasını məhdudlaşdıran “üç qırmızı xətt” siyasətini tətbiq etməyə başladı.

Hökumət elə zənn edirdi ki, bu prosesi idarə edə biləcək, amma tikinti şirkətlərinə pul axınının azalması səbəbindən sektor sürətlə zəifləməyə başladı. Evergrande və Country Garden kimi iri şirkətlərin maliyyə problemləri daşınmaz əmlak sektorundakı böhranın miqyasını nümayiş etdirdi. Bu isə öz növbəsində iqtisadiyyatın digər sektorlarına da təsir göstərdi.

Çində bəzi yeni yaşayış massivlərinin uzun müddət aşağı məskunlaşma səviyyəsində qalması “kabus şəhərlər” anlayışının yayılmasına səbəb olub. Lakin “bu gün Çində 80 milyon boş mənzil var” kimi konkret rəqəmlər mənbə və metodologiya göstərilmədən təqdim edilməməlidir. Çünki boş mənzil anlayışı – tikilmiş, lakin satılmamış mənzil, satılmış, lakin istifadə edilməyən mənzil və uzunmüddətli boş mənzil kimi müxtəlif kateqoriyaları əhatə edə bilər. Buna görə bu rəqəmi dəqiq statistika kimi deyil, daşınmaz əmlak sektorunda artıq təklif probleminin miqyasını ifadə edən təxmini göstərici kimi qiymətləndirmək daha doğrudur.

Beləliklə, Çində ziddiyyətli bir vəziyyət meydana gəlib. Bir tərəfdən tədiyyə balansında müsbət saldo nəticəsində profisit yaranır, digər tərəfdən isə ölkədəki daşınmaz əmlak sektoru tənəzzülə uğrayır, daxili tələb zəifləyir, əhalinin yığım meyli yüksək olaraq qalır və bəzi əmək bazarı göstəricilərində gərginlik müşahidə olunur. IMF də Çin iqtisadiyyatının əsas problemləri sırasında zəif daxili tələbi, daşınmaz əmlak sektorundakı uzunmüddətli düzəlişi və borc yükünü xüsusi qeyd edir.

“Betondan texnologiyaya”: Çinin yeni sənaye strategiyası

Hazırda Çin hökuməti iqtisadiyyatı uzun illər ərzində stimullaşdıran “tikinti bumu” modelinin yerini yeni bir stimullaşdırıcı modelə verməyə başlayıb. Yeni modeldə əsas istiqamət ixrac məhsullarının dünya bazarlarında rəqiblərini sıradan çıxarmaqla yanaşı, yüksək texnologiyalı sənaye sahələrində qlobal rəqabət qabiliyyətini artırmaqdır. Bunun üçün Çin hökuməti ixracın və strateji sənaye sahələrinin müxtəlif istiqamətlərinə böyük həcmdə investisiya və dövlət dəstəyi yönəldir. Çin artıq kapitalın yalnız betona yatırılmasının uzunmüddətli perspektivdə kifayət etmədiyini anlayaraq onu başqa istiqamətlərə yönəltmək qərarına gəlib. Bu istiqamətlər elektromobillər, litium batareyaları, günəş panelləri, külək enerjisi üçün avadanlıqlar, süni intellekt sistemləri, yarımkeçiricilər və digər qabaqcıl texnologiyalardır.

Əslində bu siyasət Çinin sənaye strategiyasının yeni mərhələsini ifadə edir. Əvvəlki modeldə daşınmaz əmlak, infrastruktur və aşağı maya dəyərli kütləvi istehsal əsas rol oynayırdısa, yeni mərhələdə “yeni məhsuldar qüvvələr”, yüksək texnologiya, avtomatlaşdırma, süni intellekt, robototexnika, yaşıl enerji və qabaqcıl istehsal texnologiyaları ön plana çıxır.

Burada Çin modelinin əsas paradokslarından biri meydana çıxır. Tikinti bumundan sonra qarşılaşdığı problem ondadır ki, inşaat sektorunda kənddən gələn və nisbətən aşağı ixtisasa malik insanları böyük miqyasda işlə təmin etmək mümkün idi. Amma yeni texnoloji sektorlarda bu cür işçilərə eyni həcmdə ehtiyac yoxdur. Həm də yüksək texnologiyaların fəaliyyət prinsipində robotlaşdırılma və avtomatlaşdırma xüsusi yer tutur.

Deməli, Çin iqtisadiyyatının qarşısında yalnız “yeni texnologiyalara nə qədər investisiya qoymaq?” sualı dayanmır. Daha mürəkkəb sual budur: yeni texnologiyalar əvvəlki iqtisadi modelin yaratdığı əmək ehtiyatını necə mənimsəyəcək?

Əgər tikinti və aşağı ixtisaslı istehsal sahələrində çalışan milyonlarla insan daha məhsuldar, lakin daha az əmək tutumlu texnoloji sektorlara keçməli olacaqsa, bunun üçün böyük həcmdə peşə hazırlığı, yenidən ixtisaslaşma və insan kapitalına investisiya tələb olunur. Əks halda, yüksək texnologiyalı iqtisadiyyatın sürətli inkişafı ilə əmək bazarının strukturunda ciddi uyğunsuzluq yarana bilər.

Digər tərəfdən, Çin hökuməti tikinti sektorundakı böhranı nəzərə alaraq kapitalın ölkədən çıxışına nəzarəti də davam etdirir. Valyutanın giriş-çıxışına ciddi nəzarət mövcuddur. Çində tam sərbəst və Qərb ölkələrindəki analoji dərəcədə açıq kapital bazarı formalaşmayıb. Yuanın dollar qarşısında daha sərbəst üzməsinə icazə verilməsi onun məzənnəsinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsi riskini yarada bilər. Bu isə Çin ixracatçılarının rəqabət qabiliyyətinə təsir göstərə bilər.

Lakin yuanın dəyərinin yalnız “süni şəkildə aşağı səviyyədə saxlanılması” ilə izah etmək də sadələşdirilmiş yanaşma olardı. Çin Mərkəzi Bankı və digər dövlət qurumları məzənnə siyasətində bir sıra alətlərdən istifadə edir və yuanın məzənnəsi idarə olunan üzən məzənnə rejimi çərçivəsində formalaşır. Buna görə də məsələyə yalnız valyutanın qəsdən ucuzlaşdırılması prizmasından deyil, Çin iqtisadiyyatının ixrac rəqabətliliyi, kapital hərəkətlərinə nəzarət və makroiqtisadi sabitlik arasındakı balans baxımından yanaşmaq daha məqsədəuyğundur.

Çinin texnoloji sıçrayışı: üstünlük, subsidiya və yeni qlobal qarşıdurma

İndiki qlobal iqtisadi şərtlər daxilində ABŞ dolları bütün dünyanın maliyyə-valyuta yükünün və risklərinin mühüm hissəsini öz üzərində daşıyır. ABŞ dolları Federal Ehtiyat Sistemi tərəfindən tənzimlənir və qlobal maliyyə böhranları zamanı dollar likvidliyinin təmin edilməsində Federal Ehtiyat Sisteminin həyata keçirdiyi swap xətləri mühüm rol oynayır. Qlobal maliyyə sabitliyinin məsuliyyəti böyük ölçüdə ABŞ maliyyə sisteminin üzərinə düşür. Çin isə bu dollar mərkəzli maliyyə sisteminin yaratdığı sabitlikdən uzun müddət bəhrələnərək dünya fabriki kimi genişmiqyaslı ticarət aparıb.

Çinin problemi ondadır ki, ölkəyə nəhəng vəsait daxil olsa da, bu vəsaitin hamısının birbaşa daxili istehlaka yönəldilməsi baş vermir. Çin hökuməti və maliyyə sistemi əldə olunan resursların əhəmiyyətli hissəsini strateji investisiyalara, xammal alışına, istehsal güclərinin artırılmasına və ixrac yönümlü şirkətlərin dəstəklənməsinə yönəldir.

Çin xarici ticarətdən əldə etdiyi vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsini yarımkeçirici komponentlər, elektromobillər, günəş panelləri və litium batareyaları istehsal edən şirkətlərin inkişafına yönəldir. Həmin şirkətlərin məqsədi yalnız mənfəət qazanmaq deyil. Burada dövlət sənaye siyasəti, subsidiyalar, vergi güzəştləri, ucuz maliyyələşmə və digər dəstək mexanizmləri də mühüm rol oynayır. Başlıca strateji məqsəd Çin şirkətlərinin dünya bazarlarında rəqabət üstünlüyünü artırmaq və kritik texnologiyalarda ölkənin xarici asılılığını azaltmaqdır.

Lakin “ixrac məhsullarının 70–80 faizi dövlət subsidiyaları ilə ərsəyə gəlir” kimi konkret göstəricilər bütün Çin ixracına şamil edilə bilməz. Belə rəqəmlər ayrı-ayrı şirkətlər, sektorlar və ya dolayı dövlət dəstəyi mexanizmləri ilə bağlı ola bilər və mənbə göstərilmədən ümumiləşdirilməsi düzgün deyil. Bununla belə, Çin sənaye siyasətində dövlət dəstəyinin mühüm yer tutması danılmazdır.

Bu siyasət Qərb ölkələrində ciddi narahatlıq doğurur. Çünki Çin şirkətlərinin dövlət dəstəyi hesabına istehsal güclərini sürətlə artırması qlobal bazarlarda artıq təklif, qiymət təzyiqi və yerli istehsalçıların rəqabət qabiliyyətinin zəifləməsi ilə nəticələnə bilər. ABŞ və Avropa İttifaqının Çin elektromobillərinə, günəş texnologiyalarına, polad və digər strateji məhsullara münasibətdə tətbiq etdiyi ticarət tədbirlərinin arxasında da məhz bu narahatlıqlar dayanır.

Çin xarici ticarətdə yürütdüyü sənaye siyasətini süni intellekt, rəqəmsal xidmətlər və bulud texnologiyaları sahəsində də gücləndirməyə çalışır. Dövlət dəstəyi sayəsində Çinin “Cloud Computing” və data xidmətləri sahəsində fəaliyyət göstərən şirkətləri qiymət baxımından Qərb analoqları ilə rəqabət aparmağa çalışırlar. Burada strateji məqsəd yalnız xidmətləri ucuzlaşdırmaq deyil, eyni zamanda qlobal rəqəmsal infrastrukturda Çin şirkətlərinin payını artırmaqdır.

Bu proses artıq yeni bir qlobal rəqabət müstəvisini formalaşdırır. Əgər XX əsrdə neft, polad, avtomobil və maliyyə əsas strateji sahələr idisə, XXI əsrin ikinci rübündə məlumat, hesablama gücü, süni intellekt modelləri, yarımkeçiricilər, kritik minerallar, enerji saxlama texnologiyaları və data mərkəzləri strateji üstünlüyün əsas komponentlərinə çevrilir.

Beləliklə, qarşımızda kifayət qədər maraqlı mənzərə yaranır. Çin ixrac yönümlü iqtisadi sistemin əsas mexanizmlərindən olan dövlət subsidiyalarından, ucuz kreditlərdən, nəzarətdə saxlanılan valyuta siyasətindən və xarici ticarət profisitindən istifadə edərək XXI əsrin əsas texnoloji sahələrinə – süni intellektə, yarımkeçiricilərə, elektromobillərə, batareyalara, bərpa olunan enerjiyə və data mərkəzlərinə nəhəng sərmayələr qoyaraq yeni iqtisadi model formalaşdırmağa çalışır.

Bu modelin digər mühüm xüsusiyyəti isə texnoloji bloklaşmadır. Çin ABŞ-ın strateji texnologiyalar, yarımkeçiricilər, süni intellekt və kritik təchizat zəncirlərində yaratmağa çalışdığı koalisiyalara qarşı özünün alternativ tərəfdaşlıq mexanizmlərini formalaşdırmağa çalışır. Mətnin ilkin variantında ABŞ-ın “Pax Silica”sına qarşı Çinin “WAICO” ittifaqı yaratması qeyd olunur. Bu ifadə və ittifaqın statusu ayrıca mənbə ilə dəqiqləşdirilməli olduğundan onu qəti fakt kimi təqdim etməkdənsə, Çin və ABŞ arasında texnoloji bloklaşmanın dərinləşməsi kontekstində qiymətləndirmək daha doğru olar.

Dünya liderliyinə aparan yol, yoxsa sistemli paradoks?

Ancaq dünyanın texnoloji liderinə çevrilmək istəyən Çin bütün bunları uğurla həyata keçirmək üçün ilk növbədə mövcud maliyyə və institusional sistemini müəyyən dərəcədə dəyişməlidir. Əks halda, köhnə iqtisadi modelin imkanları hesabına yeni model və ya texnoloji imperiya qurmaq cəhdi paradoksal olmaqla yanaşı, həm də mürəkkəb və riskli prosesə çevrilə bilər. Çinin perspektivdə böyük rəqiblərinə üstün gəlməsi və önə çıxmasını yalnız texnologiyaya yatırılan milyardlar deyil, ölkə iqtisadiyyatının daxili istehlakı artırmaq, sosial təminatı gücləndirmək, əmlak sektorundakı borc problemini yoluna qoymaq və yuanı daha açıq qlobal maliyyə sisteminə inteqrasiya etmək qabiliyyəti müəyyənləşdirəcək.

Əslində Çinin qarşısında iki müxtəlif iqtisadi model arasında seçim deyil, bu modellərin bir-biri ilə uzlaşdırılması problemi dayanır. Birinci model – ixrac, istehsal, dövlət investisiyaları və yüksək yığım üzərində qurulan modeldir. İkinci model isə daha çox daxili istehlak, xidmətlər, yüksək texnologiya, innovasiya, insan kapitalı və sosial təminat üzərində qurulmalıdır.

Bu iki modelin uzlaşdırılması asan məsələ deyil. Çünki ixrac yönümlü iqtisadiyyatın əsas üstünlüyü yüksək istehsal gücü və qlobal rəqabət qabiliyyətidirsə, daxili istehlaka əsaslanan iqtisadiyyat üçün əhalinin gəlirlərinin yüksəldilməsi, sosial təminatın gücləndirilməsi və yığım motivlərinin müəyyən qədər zəiflədilməsi lazımdır.

Çində yüksək yığım səviyyəsinin aşağı salınması üçün yalnız istehlak kuponları və ya qısamüddətli fiskal stimullar kifayət etməyə bilər. Əhali gələcəkdə səhiyyə, təhsil, pensiya və mənzil xərcləri ilə bağlı özünü daha təhlükəsiz hiss etməlidir. Bu isə iqtisadi siyasətlə yanaşı, sosial siyasətin də dəyişdirilməsini tələb edir.

Digər böyük məsələ daşınmaz əmlak sektorudur. Çinin iqtisadiyyatında daşınmaz əmlak böhranının həlli sadəcə problemli şirkətlərin xilas edilməsi demək deyil. Burada yerli hökumətlərin maliyyələşmə mexanizmləri, yerli hökumət maliyyələşdirmə vasitələrinin borcları, bankların balansları, mənzil alıcılarının gözləntiləri və əhalinin sərvət strukturu bir-biri ilə əlaqəlidir. IMF-in qiymətləndirməsində də Çinin maliyyə sistemində və xüsusilə yerli hökumətlərin borclanmasında yaranan risklərə diqqət çəkilir; fondun hesablamalarında genişləndirilmiş dövlət borcunun orta və uzunmüddətli perspektivdə artacağı proqnozlaşdırılır.

Digər tərəfdən, Çin artıq “ucuz məhsul ixrac edən ölkə” mərhələsini aşaraq yüksək texnologiyalı məhsullar ixrac edən iqtisadiyyata çevrilmək istəyir. Lakin bu keçid özü də yeni problemlər yaradır. Çünki bütün ölkələr Çin şirkətlərinin yüksək subsidiyalı və aşağı qiymətli məhsullarının öz daxili bazarlarına sürətlə daxil olmasını qəbul etməyə hazır deyil.

Bu isə Çin üçün yeni bir paradoks yaradır: daxili daşınmaz əmlak tələbi zəiflədikcə iqtisadi artımı dəstəkləmək üçün xarici tələb daha vacib olur; xarici tələb artdıqca isə Çin ixracının həcmi yüksəlir; ixracın sürətli artması isə ABŞ və Avropa ilə ticarət gərginliyini dərinləşdirə bilər.

Nəticədə Çin iqtisadiyyatının gələcək inkişafı yalnız onun öz qərarlarından deyil, həm də digər böyük iqtisadiyyatların reaksiyasından asılı olacaq.

Əgər ABŞ və Avropa Çinin elektromobil, batareya, günəş enerjisi, yarımkeçirici və süni intellekt texnologiyalarına çıxışını daha da məhdudlaşdırsa, Çin daxili bazarın və “Qlobal Cənub” ölkələrinin rolunu artırmağa məcbur olacaq. Əgər Çin öz növbəsində kritik minerallar, texnologiyalar və istehsal komponentləri üzrə üstünlüklərindən geosiyasi vasitə kimi istifadə etməyə başlasa, qlobal iqtisadiyyatın parçalanması daha da sürətlənə bilər.

Bu mənada XXI əsrin əsas mübarizəsi təkcə “ABŞ, yoxsa Çin?” sualından ibarət deyil. Əsas məsələ dünya iqtisadiyyatının hansı model üzrə inkişaf edəcəyidir: daha açıq və qarşılıqlı asılı qlobal iqtisadiyyat, yoxsa texnoloji bloklara, alternativ ödəniş sistemlərinə, ayrı-ayrı təchizat zəncirlərinə və milli sənaye siyasətlərinə bölünmüş yeni iqtisadi nizam?

Çinin nümunəsi göstərir ki, dövlətin iqtisadi proseslərdə fəal iştirakı müəyyən mərhələdə sürətli sənayeləşmə və texnoloji sıçrayış üçün güclü üstünlük yarada bilər. Lakin eyni model uzun müddət dəyişdirilmədən saxlanıldıqda kapitalın səmərəsiz sahələrə yönəlməsi, borcun artması, daşınmaz əmlak köpüyü, daxili istehlakın zəifləməsi və sosial bərabərsizlik kimi problemlər meydana çıxa bilər.

Bu səbəbdən Çinin qarşısında duran əsas məsələ artıq “daha çox istehsal etmək” deyil, “daha səmərəli istehsal etmək və bu istehsalın yaratdığı gəliri daxili iqtisadiyyatda daha effektiv bölüşdürməkdir”.

Çin texnoloji sahədə böyük potensiala malikdir. Ölkənin nəhəng daxili bazarı, geniş sənaye bazası, güclü logistika infrastrukturu, böyük mühəndislik potensialı, yüksək səviyyəli istehsal zəncirləri və dövlətin uzunmüddətli strateji planlaşdırma imkanları ona ciddi üstünlüklər verir. Eyni zamanda, Çinin böyük valyuta ehtiyatları və xarici ticarət profisiti də makroiqtisadi dayanıqlıq üçün mühüm bufer rolunu oynayır. IMF 2025-ci ildə Çinin rəsmi valyuta ehtiyatlarını təxminən 3,46 trilyon dollar səviyyəsində qiymətləndirir.

Lakin bu üstünlüklərin heç biri avtomatik olaraq qlobal liderlik təmin etmir. Qlobal liderlik üçün texnologiya ilə yanaşı, maliyyə, institutlar, insan kapitalı, sosial rifah, innovasiya ekosistemi və beynəlxalq etimad da lazımdır.

Yuanın qlobal ehtiyat valyutasına çevrilməsi üçün yalnız Çinin dünya ticarətində böyük paya malik olması kifayət etmir. İnvestorlar yuanla ifadə olunan aktivlərə sərbəst və təhlükəsiz çıxış əldə etməli, Çin maliyyə bazarları daha dərin və şəffaf olmalı, kapital hərəkətləri üzərindəki məhdudiyyətlər müəyyən dərəcədə yumşalmalı və hüquqi-institusional etimad güclənməlidir. Hazırda renminbinin qlobal rəsmi ehtiyatlardakı 1,95 faizlik payı ilə dolların 56,77 faizlik payı arasındakı böyük fərq də bu məsafənin nə qədər ciddi olduğunu göstərir.

Eyni zamanda, Çin iqtisadiyyatının gələcək inkişafı üçün demoqrafik amil də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əhalinin yaşlanması və əmək qabiliyyətli əhalinin artım tempinin zəifləməsi əvvəlki “çoxsaylı ucuz əmək qüvvəsi” modelinin imkanlarını məhdudlaşdırır. Bu baxımdan robotlaşdırma və süni intellekt Çinin seçimindən daha çox zərurətə çevrilir.

Beləliklə, Çin bir tərəfdən özünün əvvəlki iqtisadi modelinin yaratdığı problemləri həll etməyə, digər tərəfdən isə həmin modelin yaratdığı istehsal gücünü XXI əsrin texnoloji üstünlüyünə çevirməyə çalışır.

Burada əsas sual da məhz budur: Çin köhnə iqtisadi modelin yaratdığı borc, daşınmaz əmlak, yüksək yığım, zəif daxili istehlak və sosial təminat problemlərini həll etmədən yeni texnoloji iqtisadiyyat qura biləcəkmi?

Əgər Pekin bu keçidi uğurla həyata keçirə bilsə, Çin yalnız “dünyanın fabriki” olaraq deyil, həm də süni intellekt, yarımkeçiricilər, elektromobillər, enerji texnologiyaları və rəqəmsal iqtisadiyyat sahəsində qlobal liderlərdən biri kimi XXI əsrin iqtisadi arxitekturasını formalaşdıran əsas gücə çevrilə bilər.

Əks halda isə nəhəng istehsal gücü, böyük dövlət subsidiyaları və texnologiyaya yatırılan milyardlarla dollar daxili iqtisadi problemlərin üzərini yalnız müvəqqəti örtə bilər.

Deməli, Çinin qarşısında duran seçim sadəcə “ABŞ-ı keçmək, yaxud keçməmək” məsələsi deyil. Əsas seçim köhnə ixrac-investisiya modelini yeni texnoloji modelə necə transformasiya etmək məsələsidir. Bu transformasiyanın uğuru isə texnologiyaya qoyulan investisiyaların həcmi qədər, daxili istehlakın genişləndirilməsindən, sosial təminatın gücləndirilməsindən, daşınmaz əmlak sektorundakı borc probleminin həllindən, maliyyə sisteminin dərinləşdirilməsindən və yuanın beynəlxalq maliyyə sistemində rolunun artırılmasından asılı olacaq.

Çinin dünya liderliyinə gedən yolu məhz bu səbəbdən paradokslarla doludur: dünya iqtisadiyyatının ən böyük istehsal güclərindən birinə malik olan ölkə eyni zamanda daxili tələbi gücləndirməkdə çətinlik çəkir; qlobal ticarətdə nəhəng profisit yaradan ölkənin valyutası qlobal ehtiyatlarda hələ də cüzi paya malikdir; texnoloji sıçrayış edən ölkə isə köhnə daşınmaz əmlak və borc modelinin nəticələri ilə mübarizə aparır.

Bu paradoksların necə həll olunacağı yalnız Çinin gələcək iqtisadi inkişafını deyil, bütövlükdə XXI əsrin dünya iqtisadi və siyasi nizamının konturlarını müəyyənləşdirəcək.

V. Nəsbov

“AzPolitika.info”