Müasir dövrdə iqlim dəyişikliyi və ətraf mühit problemləri üzrə çağırışlar

Zahid Məmmədov,

İqtisad elmləri doktoru, professor

Müasir dövrdə iqlim dəyişikliyi və ətraf mühit problemləri qlobal miqyasda prioritet məsələ kimi diqqət mərkəzindədir. Bu çərçivədə Azərbaycan da davamlı inkişaf prinsiplərinə sadiq qalaraq, yaşıl iqtisadiyyat və ekoloji təhlükəsizlik sahəsində müxtəlif təşəbbüslərlə çıxış edir.

Oktyabrın 12-də 2022 ci il tarixində Zirə -Eko parkda Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya komitəsinin sədri Sadiq Qurbanovun təşəbbüsü, Elm və Təhsil Nazirliyinin dəstəyi, həmçinin UNEC, Yıldız Texniki Universiteti, AETN İdarəetmə Sistemləri İnstitutu və Beynəlxalq Texniki Strateji İdarəetmə və İdarəçilər Dərnəyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən “Yaşıl iqtisadiyyat və ekoloji imperativlərə doğru yol: yeni çağırışlar, imkanlar və perspektivlər” adlı beynəlxalq elmi-praktik konfrans:

-Təkcə akademik deyil, parlament səviyyəsində siyasi iradənin ifadəsi idi;

-Elmi biliklə siyasi qərarvericiliyin sintezinin uğurlu nümunəsini təqdim edirdi;

-Milli ekoloji strategiyanın beynəlxalq aləmdə tanıdılması üçün bir körpü funksiyasını yerinə yetirirdi.

Xüsusilə, 12 oktyabr 2022-ci il tarixində Zirə Eko-Parkda keçirilən konfrans bu istiqamətdə atılmış mühüm addımlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər.


Oktyabrın 12-də 2022 ci il tarixində Zirə -Eko parkda keçirilən konfrans H-indeksi toplamaq, elmi sitat göstəricilərini artırmaq, yaxud şəxsi akademik nüfuz uğrunda bir yarış meydanı deyildi, daha geniş mənada cəmiyyətə, siyasətə və beynəlxalq ictimai rəyə ünvanlanmış strateji tədbir oldu.

Sözügedən konfrans yalnız yerli səviyyədə deyil, beynəlxalq aləmdə də Azərbaycanın ekoloji siyasətinə marağı artırdı. Tədbirdə ətraf mühitin qorunması, bərpa olunan enerji mənbələrinin istifadəsi və iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə məsələləri geniş müzakirə olundu. Eyni zamanda, dövlət, qeyri-hökumət təşkilatları və vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri bir araya gələrək, ortaq problemlərə qarşı birgə həll yolları axtardılar.

Azərbaycanın 2024-cü ildə BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının (COP29) ev sahibi seçilməsi təsadüfi deyil. Bu qərar, ölkəmizin ekoloji məsələlərə verdiyi önəmin, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə göstərdiyi siyasi iradənin və beynəlxalq əməkdaşlıq bacarığının bir göstəricisidir.

Belə konfransların əhəmiyyəti təkcə məlumat və təcrübə mübadiləsi ilə məhdudlaşmır. Onlar həm də ictimai şüurun formalaşmasına, yeni nəsildə ekoloji dəyərlərin aşılanmasına, yaşıl texnologiyaların təşviqinə və investisiya mühitinin inkişafına xidmət edir. Konfranslar vasitəsilə müxtəlif sektorlar arasında əməkdaşlıq güclənir, ekoloji risklərin qarşısının alınması üçün daha effektiv mexanizmlər hazırlanır.

Azərbaycanın yaşıl dünya naminə atdığı addımlar regional liderlik nümunəsi olaraq diqqət çəkir. Qlobal səviyyədə iqlim dəyişikliyinə qarşı birgə fəaliyyətin zəruriliyi fonunda, ölkəmizdə keçirilən bu cür konfranslar və təşəbbüslər həm milli, həm də beynəlxalq siyasətdə strateji əhəmiyyət kəsb edir.

Nəticə etibarilə, COP29 kimi mühüm toplantılar, Zirə Eko-Park kimi yerlərdə keçirilən konfranslar Azərbaycanın ekoloji diplomatiyasını möhkəmləndirir və ölkəmizi qlobal yaşıl hərəkatın fəal iştirakçısına çevirir. Bu, həm də gələcək nəsillərə daha sağlam və təhlükəsiz mühitin miras qalması baxımından əhəmiyyətlidir.


“Yaşıl iqtisadiyyat və ekoloji imperativlərə doğru yol: yeni çağırışlar, imkanlar və perspektivlər” adlı beynəlxalq elmi-praktik konfrans, öz məzmunu və fəlsəfi yönümü ilə yalnız akademik dairələrə deyil, daha geniş mənada cəmiyyətə, siyasətə və beynəlxalq ictimai rəyə ünvanlanmış strateji tədbir oldu.

Bu konfrans H-indeksi toplamaq, elmi sitat göstəricilərini artırmaq, yaxud şəxsi akademik nüfuz uğrunda bir yarış meydanı deyildi. Əksinə, onun əsas missiyası — “yaşıl dünya” fəlsəfəsinin Azərbaycandan başlayan intellektual və praktiki çağırış kimi təqdim olunması, ekoloji siyasətin ölkə səviyyəsində necə inkişaf etdiyini dünyaya nümayiş etdirmək, və regional liderlik vizyonunu paylaşmaq idi.

H-indeks, əlbəttə, elmi fəaliyyətin ölçülə bilən bir tərəfidir. Lakin belə tədbirlərin məqsədi təkcə elmi göstəricilərlə məhdudlaşmır. Yaşıl iqtisadiyyat sahəsində real dəyişikliklər və effektiv qərarlar yalnız fərdi sitatların sayı ilə deyil, cəmiyyətə və gələcək nəsillərə yönəlik əhatəli düşüncə ilə mümkündür.

Bu konfrans məhz belə bir düşüncə tərzinin daşıyıcısı idi. Burada:

-Ekoloji çağırışlara cavab olaraq dövlət idarəçiliyinin yeni mexanizmləri təqdim olundu;

-Azərbaycanın beynəlxalq ekoloji platformalara verdiyi töhfələrin fəlsəfi və siyasi izahı verildi;

-Maarifləndirici və ictimai yönlü debatlar elmi diskussiyalarla inteqrasiya olundu.

Konfrans, yaşıl iqtisadiyyatın yalnız iqtisadçılar üçün deyil, bütün cəmiyyət üçün vacib olduğunu bir daha sübut etdi. Bu tədbir:

-Elm, siyasət və ictimai məsuliyyətin ortaq dil tapdığı nadir məkan idi;

-Azərbaycanı regionda ekoloji düşüncə lideri kimi tanıtmaq yolunda mühüm addım idi;

-Gələcək nəsillərə təmiz təbiət və dayanıqlı iqtisadi sistem buraxmaq missiyasına xidmət edən real dəyər platforması idi.

Konfransın dəyəri nə qədər sitat aldığından deyil, nə qədər insanın düşüncəsində dəyişiklik yaratmasından ölçülməlidir.

Ancaq burada bir vacib məsələ unudulmamalıdır: H-indeks elmi töhfənin bir aspektidir, lakin bütövlükdə onun göstəricisi deyil. Bu göstərici əsasən 1990-cı illərdən sonra formalaşan rəqəmsallaşmış akademik ekosistemə aiddir. Bu səbəbdən H-indeks tarixi və ya qeyri-rəqəmsal elmi irsi, eləcə də bəzi elmi sahələri tam şəkildə əhatə edə bilmir.

H-indeksi olmayan onlarla dahi alim insanlıq tarixində silinməz iz qoyub. Məsələn:

Sergey Korolyov – Sovet kosmik proqramının banisi, ilk süni peykin və ilk insanın kosmosa göndərilməsinin ideya və təşkilatçısı olub. Onun H-indeksi olmayıb, amma kosmos erası məhz onunla başlayıb.

Lev Landau – Nobel mükafatı laureatı, kvant fizikası və maye mexanikasının bir çox fundamental sahələrinin yaradıcısı.

Pyotr Kapitsa – Sovet fiziki, supermayelilik üzrə fundamental tədqiqatların müəllifi.

Albert Eynşteyn – Ən nüfuzlu alimlərdən biri olsa da, onun əsərlərinin çoxu müasir sitat bazalarına daxil deyil.

Bu faktlar bir daha sübut edir ki, elmi dəyər yalnız formal metrik göstəricilərlə məhdudlaşdırıla bilməz.

Bu baxımdan, konfransın dəyəri nə qədər sitat aldığından deyil, nə qədər insanın düşüncəsində dəyişiklik yaratmasından ölçülməlidir.

H-indeks konfransların ümumi keyfiyyətini, müzakirələrin dərinliyini və ya nəticələrin praktik təsirini qiymətləndirmək üçün kifayət deyil.

"YAŞIL İQTİSADİYYAT: Ekoloji və iqtisadi krizlərə qarşı antiböhran idarəetmə modeli” adlı kitabın nəşri əlamətdar hadisədir

Müasir dünyada qlobal iqlim dəyişiklikləri, ekoloji fəlakətlər, enerji böhranları və iqtisadi qeyri-sabitlik kimi çağırışlar dövlətlərin idarəetmə strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir. Bu kontekstdə “YAŞIL İQTİSADİYYAT: Ekoloji və iqtisadi krizlərə qarşı antiböhran idarəetmə modeli” adlı kitabın nəşri əlamətdar hadisədir. Müəlliflər — ekoloji sahədə fəal dövlət xadimi, millət vəkili Sadiq Qurbanov və nüfüzlü iqtisadçı professor Prof. Zahid Məmmədov və— bu əsərdə həm nəzəri, həm də praktiki baxımdan yüksək dəyərə malik bir yanaşma ortaya qoyublar. Kitabın əsas üstünlüklərindən biri onun elmi-populyar formatda yazılmasıdır. Bu yanaşma sayəsində həm mütəxəssislər, həm də geniş oxucu auditoriyası – sahibkarlar, idarəçilər, tələbələr və ictimaiyyət – “yaşıl iqtisadiyyat” anlayışını daha dərindən anlaya bilir.

Kitabın müəllifləri Sadiq Qurbanov – ekoloji siyasətdə təcrübəli və qanunvericilik prosesinə bilavasitə təsir edən millət vəkili və prof. Zahid Məmmədov – elmi əsaslandırma və analitik çərçivə təmin edən iqtisadçı alim sinerji yaradır. Bu əməkdaşlıq modeli həm akademik bilik, həm də praktik siyasət təcrübəsinin birləşməsinin bariz nümunəsidir. Belə tandemlər inkişaf edən dövlətlər üçün strateji əhəmiyyət daşıyır və ölkə üçün yeni intellektual idarəetmə resurslarının yaranmasını təmin edir.

Bu nəşr: Milli səviyyədə idarəetmə modellərinin çevikliyini artırmaq üçün təkliflər verir;Azərbaycanın ekoloji diplomatiyasına intellektual dayaq olur; Region ölkələri üçün lokallaşdırıla bilən model təqdim edir.

“YAŞIL İQTİSADİYYAT” kitabı, çağdaş böhran şəraitində yalnız resurslara əsaslanan iqtisadiyyatın tükəndiyini, onun yerini isə bilikə, texnologiyaya və ekoloji balans prinsiplərinə əsaslanan yeni iqtisadi sistemin tutmalı olduğunu sübut edir. Bu əsər, təkcə nəzəri töhfə deyil, eyni zamanda siyasətçilər, yerli icra orqanları, biznes nümayəndələri və vətəndaş cəmiyyəti üçün praktik yol xəritəsidir.

Kitab, həm elmi ictimaiyyətə, həm də dövlət qərarvericilərinə çağırışdır: Yaşıl iqtisadiyyat sadəcə çevrə mühafizəsi deyil, dayanıqlı və ədalətli gələcək üçün milli təhlükəsizlik strategiyasıdır.

Bu kitabın məqsədi: elmi göstəriciləri artırmaq və ya H-indeks toplamaq üçün deyil, ictimaiyyətin geniş təbəqələrinin — xüsusilə də sahibkarların, tələbələrin, yerli idarəçilərin və ekoloji məsələlərə maraqlı vətəndaşların — maarifləndirilməsi və çağırışlara hazırlıqlı olması məqsədilə yazılıb. Kitabın H-indeks və ya impakt-faktorlu jurnallarda dərc olunma hədəfi yoxdur. Əsər aşağıdakı ehtiyaclara cavab vermək üçün hazırlanıb:

-Cəmiyyətin yaşıl düşüncə tərzinə keçidinə kömək etmək;

-Davamlı inkişaf anlayışını gündəlik qərarlara inteqrasiya etdirmək;

-Vətəndaş məsuliyyəti ilə dövlət strategiyasını eyni platformada birləşdirmək;

-Maarifləndirici və aydın dil ilə mürəkkəb problemləri sadələşdirmək.

Bu, klassik elmi əsər deyil, cəmiyyətlə dialoq qurma vasitəsidir. Bəzən elmin cəmiyyətə necə izah edildiyi, onun nəticələrindən daha mühüm olur. Bu baxımdan kitab elmi-populyar janrda uğurlu bir milli təşəbbüsdür.

Elm yalnız laboratoriyalar və universitetlər üçün deyil, ictimai faydaya yönəldikdə daha dəyərli olur

Elm yalnız laboratoriyalar və universitetlər üçün deyil, ictimai faydaya yönəldikdə daha dəyərli olur. Bu əsər, elmi düşüncə ilə siyasi təcrübənin birləşdiyi və cəmiyyətin rifahı naminə yönləndirildiyi bir nümunədir.

H-indeks göstərici əsasən 1990-cı illərdən sonra formalaşan rəqəmsallaşmış akademik ekosistemə aiddir. Bu səbəbdən H-indeks tarixi və ya qeyri-rəqəmsal elmi irsi, eləcə də bəzi elmi sahələri tam şəkildə əhatə edə bilmir. Bu faktlar bir daha sübut edir ki, elmi dəyər yalnız formal metrik göstəricilərlə məhdudlaşdırıla bilməz.

Azərbaycanın yaşıl dünya naminə atdığı addımlar regional liderlik nümunəsi olaraq diqqət çəkir. Qlobal səviyyədə iqlim dəyişikliyi ilə mübarizənin yalnız birgə fəaliyyətlə mümkün olduğu bir dövrdə, ölkəmizin bu istiqamətdə həyata keçirdiyi təşəbbüslər həm regional, həm də beynəlxalq miqyasda ciddi maraq doğurur. Zirə Eko-Parkda keçirilən konfransdan tutmuş COP29 kimi mötəbər tədbirlərə ev sahibliyi etməyə qədər uzanan bu fəaliyyətlər, Azərbaycanın ekoloji diplomatiyada fəal rol oynadığını sübut edir.

Bu konfranslar və təşəbbüslər, təkcə ekoloji problemlərin həllinə töhfə verməklə kifayətlənmir, həm də ölkənin beynəlxalq nüfuzunu artırır, xarici investisiyalar üçün cəlbedici bir ekosistem yaradır, cəmiyyətin bütün təbəqələrində ekoloji düşüncənin formalaşmasına təkan verir. Bu baxımdan, Azərbaycanın “yaşıl dünya” yolunda atdığı hər bir addım gələcəyə – sabahın daha təmiz, təhlükəsiz və davamlı dünyasına aparan strateji və prinsipial mövqenin ifadəsidir.