Zahid Fərrux Məmmədov

İqtisad elmləri doktoru, professor

XXI əsrdə dövlətlərin beynəlxalq mövqeyi yalnız hərbi güc və ya iqtisadi resursların həcmi ilə müəyyən olunmur. Müasir qlobal münasibətlər sistemində dövlətlərin təsir imkanlarını artıran əsas amillərdən biri yumşaq gücdür. Bu anlayış ilk dəfə amerikalı politoloq Joseph Nye tərəfindən irəli sürülmüş və dövlətlərin digər ölkələrə məcburiyyət yolu ilə deyil, cəlbedicilik və nüfuz vasitəsilə təsir göstərmək qabiliyyətini ifadə etmişdir. Yumşaq gücün siyasi və mədəni tərəfləri daha çox müzakirə edilsə də, onun iqtisadi aspekti qlobal rəqabət mühitində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Yumşaq gücün iqtisadi mahiyyəti

Yumşaq gücün iqtisadi tərəfi dedikdə dövlətin iqtisadi modeli, investisiya mühiti, innovasiya potensialı, iqtisadi brendi və beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlıq vasitəsilə digər ölkələr üçün cəlbedici olma qabiliyyəti nəzərdə tutulur. Əgər hərbi və ya siyasi güc dövlətlərin təsir imkanlarını məcburi mexanizmlərlə təmin edirsə, iqtisadi yumşaq güc etimad, tərəfdaşlıq və maraq əsasında formalaşır.

İqtisadi yumşaq gücün əsas xüsusiyyətləri iqtisadi modelin cəlbediciliyi, investisiya və biznes mühitinin açıqlığı, innovasiya və texnoloji inkişaf səviyyəsi, milli brendlərin və məhsulların qlobal tanınması, həmçinin beynəlxalq iqtisadi layihələrdə fəal iştirak kimi amillərlə xarakterizə olunur. Bu faktorlar ölkənin iqtisadi nüfuzunu artırmaqla yanaşı, onun siyasi və diplomatik təsir imkanlarını da genişləndirir.

İqtisadi diplomatiya və yumşaq güc

Müasir dövrdə iqtisadi diplomatiya yumşaq gücün ən mühüm alətlərindən biridir. Dövlətlər ticarət sazişləri, investisiya layihələri, texnoloji əməkdaşlıq və maliyyə institutları vasitəsilə digər ölkələrdə iqtisadi təsir imkanlarını genişləndirirlər.

Məsələn, Çinin “Bir kəmər – bir yol” təşəbbüsü (Belt and Road Initiative) yalnız nəqliyyat və logistika layihəsi deyil, həm də geniş miqyaslı iqtisadi yumşaq güc strategiyasıdır. Bu layihə vasitəsilə Çin infrastruktura investisiyalar edir, ticarət əlaqələrini genişləndirir və müxtəlif regionlarda iqtisadi təsir imkanlarını artırır. Oxşar şəkildə Avropa İttifaqının iqtisadi inteqrasiya modeli də bir çox ölkələr üçün cəlbedici inkişaf modeli kimi çıxış edir.

Milli brendlər və iqtisadi imic

Yumşaq gücün iqtisadi tərəfinin formalaşmasında milli brendlər və məhsulların qlobal reputasiyası xüsusi rol oynayır. Məsələn, Almaniyanın texnoloji və sənaye məhsulları, Yaponiyanın innovasiya və texnologiya brendləri, Cənubi Koreyanın isə elektronika və mədəni məhsulları bu ölkələrin iqtisadi yumşaq gücünün formalaşmasında və qlobal iqtisadi imicinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır. Bu ölkələrin iqtisadi imici onların beynəlxalq nüfuzunu artırmaqla yanaşı, iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarını da genişləndirir.

Turizm və xidmət iqtisadiyyatı

Turizm də iqtisadi yumşaq gücün mühüm komponentlərindən biridir. Turizm sektorunun inkişafı ölkənin mədəniyyətini, tarixini və iqtisadi potensialını dünyaya təqdim etməklə yanaşı, iqtisadi gəlir mənbəyi yaradır. Turizm vasitəsilə ölkə haqqında formalaşan müsbət imic gələcək investisiya və biznes əlaqələrinə də müsbət təsir göstərir. Bir çox ölkələr bu səbəbdən turizmi yalnız iqtisadi sahə kimi deyil, həm də strateji imic siyasəti kimi inkişaf etdirirlər.

Təhsil və innovasiya iqtisadi yumşaq güc kimi

Ali təhsil sistemi ölkələrin yumşaq güc strategiyasında xüsusi rol oynayır. Dünyanın aparıcı universitetləri minlərlə xarici tələbəni cəlb etməklə yanaşı, həmin ölkələrin elmi, mədəni və iqtisadi modelinin beynəlxalq miqyasda tanıdılmasına şərait yaradır. Xarici tələbələr yalnız təhsil almır, həm də həmin ölkənin sosial mühitini, iqtisadi sistemini və mədəniyyətini öyrənirlər. Nəticədə onlar öz ölkələrinə qayıtdıqdan sonra müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq və tərəfdaşlıq əlaqələrinin formalaşmasına töhfə verirlər.

İnnovasiya və texnoloji inkişaf da iqtisadi yumşaq gücün mühüm komponentlərindən biridir. Texnologiya şirkətləri, startap ekosistemləri, texnoparklar və elmi tədqiqat mərkəzləri ölkənin innovasiya potensialını nümayiş etdirir və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir. Bu proses həm iqtisadi inkişafı stimullaşdırır, həm də ölkənin qlobal imicini gücləndirir.

Azərbaycan üçün də təhsil və innovasiya iqtisadi yumşaq gücün formalaşdırılmasında strateji istiqamətlərdən biri hesab olunur. Bu baxımdan Ilham Əliyev çıxışlarında Azərbaycanın gələcək inkişafının əsasının bilik iqtisadiyyatı, innovasiya və müasir təhsil sisteminin qurulması ilə bağlı olduğunu vurğulamışdır. Son illərdə ali təhsil sisteminin modernləşdirilməsi, beynəlxalq akademik əməkdaşlığın genişləndirilməsi və innovasiya mühitinin inkişafı bu istiqamətdə mühüm addımlar kimi qiymətləndirilə bilər. Xarici tələbələrin Azərbaycan universitetlərinə cəlb olunması, beynəlxalq təhsil proqramlarının tətbiqi və akademik mübadilə layihələri ölkənin təhsil sahəsində nüfuzunu artırır.

Eyni zamanda Azərbaycanda innovasiya ekosisteminin inkişafı üçün texnoparkların yaradılması, startap layihələrinin dəstəklənməsi və rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat və yüksək texnologiyalar sahəsində aparılan təşəbbüslər ölkənin gələcək iqtisadi modelinin formalaşmasına da təsir göstərir.

Təhsil və innovasiya sahəsində əldə olunan uğurlar yalnız iqtisadi inkişaf baxımından deyil, həm də ölkənin beynəlxalq imicinin möhkəmlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Güclü universitetlər, yüksək səviyyəli elmi tədqiqatlar və innovativ texnologiyalar ölkənin intellektual potensialını nümayiş etdirərək onun qlobal miqyasda cəlbediciliyini artırır.

Türk kino sənayesi “yumşaq güc” aləti kimi

Son onillikdə türk televiziya sənayesi təkcə əyləncə sektoru kimi deyil, həm də Türkiyənin qlobal yumşaq güc aləti kimi çıxış etmişdir. İstanbul mənzərələri, ailə dramları, tarixi süjetlər və emosional hekayələr Latın Amerikasından Orta Asiyaya, Balkanlardan Yaxın Şərqə qədər milyonlarla tamaşaçı toplamışdır. Türk serialları artıq beynəlxalq mədəni fenomenə çevrilmişdir.

Türkiyə uzun illər ABŞ-dan sonra dünyada ən çox serial ixrac edən ölkələrdən biri olmuşdur. Hər həftə çəkilən və bəzən 120–180 dəqiqə davam edən bölümlər həm daxili reklam bazarı, həm də xarici satışlar hesabına maliyyələşdirilir.

Türk serialları yalnız kommersiya məhsulu deyil. Onlar həm də mədəniyyət ixracıdır. Bu seriallar turizmə təsir göstərir, dilə marağı artırır və ölkənin imicini formalaşdırır. Seriallarda göstərilən məkanlar turist marşrutuna çevrilir, brendlər qlobal tanınma qazanır.

Lakin yumşaq gücün də möhkəm iqtisadi dayağı olmalıdır. Əgər iqtisadi sabitlik zəifləyirsə, mədəni ixracın davamlılığı da risk altına düşür. Media sənayesi digər sahələr – tekstil, məişət texnikası və tikinti kimi – makroiqtisadi dəyişikliklərə həssasdır.

Azərbaycanın iqtisadi yumşaq güc potensialı

Azərbaycanın iqtisadi yumşaq gücü əsasən enerji layihələri və beynəlxalq enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən təşəbbüslər, nəqliyyat-logistika dəhlizlərinin inkişafı, beynəlxalq tədbirlərin təşkili, eləcə də turizm və mədəni diplomatiya vasitəsilə formalaşır və özünü göstərir. Xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi, Orta Dəhliz və digər regional layihələr Azərbaycanın iqtisadi nüfuzunun artmasına və regionda strateji tərəfdaş kimi qəbul olunmasına imkan yaradır.

Eyni zamanda Azərbaycanın zəngin tarixi və regionda oynadığı mühüm rol kino sənayesi üçün güclü süjet mənbəyi yaradır. Qarabağ müharibəsi və postmünaqişə dövrü, İpək Yolu mərhələsi və ticarət mədəniyyəti, eləcə də Azərbaycan diplomatiyasının tarixi kimi mövzular beynəlxalq auditoriya üçün maraqlı kino və serial layihələri üçün böyük potensiala malikdir.

Filmlərdə və seriallarda Qarabağ və Şuşa, Bakı şəhərinin müasir memarlığı, Qafqazın dağ regionları, eləcə də Şəki, Quba və Gəncə kimi qədim şəhərlərin nümayişi ölkənin turizm potensialının tanıdılmasına və turist axınının artmasına mühüm töhfə verə bilər. Təcrübə göstərir ki, bir çox ölkələrdə kino və televiziya layihələrindən sonra həmin məkanlara turist marağı əhəmiyyətli dərəcədə artır.

Azərbaycanda kino sənayesinin inkişafı və beynəlxalq layihələrin cəlb edilməsi üçün xarici prodüserlərə vergi güzəştlərinin tətbiqi, beynəlxalq film studiyalarının ölkəyə cəlb olunması, eləcə də dövlət və özəl sektorun iştirakı ilə xüsusi kino investisiya fondunun yaradılması kimi mexanizmlər həyata keçirilə bilər.

Azərbaycan əlverişli coğrafi mövqeyinə görə Qafqaz və Mərkəzi Asiya regionu üçün kino istehsal mərkəzinə çevrilə bilər. Bu məqsədlə beynəlxalq film festivallarının keçirilməsi, regional kino bazarının formalaşdırılması və kino sahəsində peşəkar kadrların hazırlanmasına yönəlmiş təhsil proqramlarının təşkili mühüm rol oynaya bilər.

Nəticə

Müasir dünyada iqtisadi güc yalnız maddi resursların həcmi ilə deyil, həm də onların necə təqdim olunması və beynəlxalq sistemdə necə qəbul olunması ilə müəyyən olunur. Yumşaq gücün iqtisadi tərəfi dövlətlərin qlobal rəqabətdə üstün mövqe əldə etməsinə, investisiya və tərəfdaşlıq imkanlarını genişləndirməsinə xidmət edir.

Bu baxımdan iqtisadi yumşaq güc milli təhlükəsizlik, iqtisadi inkişaf və beynəlxalq nüfuzun formalaşmasının mühüm strateji alətlərindən biri hesab olunur. Dövlətlərin uzunmüddətli inkişaf strategiyasında iqtisadi yumşaq güc mexanizmlərinin sistemli şəkildə formalaşdırılması qlobal təsir imkanlarının artırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.