Rəsul Mirhəşimli


Son günlər sosial şəbəkələrdə Qəbələdə “Çevik” ləqəbi ilə tanınan Məqsəd Bağırovun döyülməsi ətrafında yaranan müzakirə əslində bir nəfərin döyülməsi hadisəsindən daha böyük məsələni gündəmə gətirib. Söhbət təkcə ateist mövqedə olan bir şəxslə dindar insanlar arasındakı qarşıdurmadan getmir. Qarşımızda daha təhlükəli bir mənzərə var, cəmiyyət fikir ayrılıqlarını hansı vasitələrlə həll etməyə başlayır?

Yayılan məlumatlara görə, Bağırov dini və ateist mövzularında sosial şəbəkələrdə çıxış edən şəxsdir və onun döyülməsinin dini motivli olduğu iddia edilir. Lakin hadisənin motivinin hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən yekun şəkildə müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Bu səbəbdən indidən kiminsə hüquqi baxımdan təqsirli elan edilməsi düzgün olmaz. Ancaq bir prinsip indidən tam aydındır, heç bir dini, ideoloji və ya dünyagörüşü fərqi fiziki zorakılığa haqq qazandıra bilməz.

Bu məsələni müdafiə etmək üçün ateist olmaq lazım deyil.

Eyni zamanda, başqa bir prinsip də unudulmamalıdır. Müsəlman olmaq, İslamı sevmək və dini dəyərlərə bağlı yaşamaq da insanın təhqir olunmaq, məsxərəyə qoyulmaq və kollektiv şəkildə hədəfə alınmaq hüququnu başqalarına vermir.

Məhz mübahisənin ən vacib nöqtəsi buradadır.

Problem ateizmdə deyil, dözümsüzlükdədir

Ateizm insanın dini inancı qəbul etməməsi mövqeyidir. Azərbaycan Konstitusiyası da insanın heç bir dinə etiqad etməmək hüququnu açıq şəkildə tanıyır. Konstitusiyanın 48-ci maddəsində hər kəsin öz dinə münasibətini sərbəst müəyyənləşdirmək, istənilən dinə inanmaq və ya heç bir dinə inanmamaq hüququ təsbit edilir.

Deməli, bir insanın “mən ateistəm” deməsi hüquqi baxımdan problem deyil.

Amma ateizm başqa şeydir, dindarlara qarşı düşmənçilik başqa.

Dinə inanan insanın hərəkətlərinə qiymət verirb, onun neqativ davranışlarını tənqid etmək mümkündür. Dini fəlsəfi, tarixi və teoloji baxımdan sorğulamaq mümkündür. İslamın müəyyən müddəaları ilə razılaşmamaq mümkündür. Hətta insan “Allah yoxdur” fikrini də müdafiə edə bilər.

Ancaq burada çox incə, lakin prinsipial bir sərhəd başlayır. Fikir tənqidi ilə insan qrupunun alçaldılması eyni şey deyil.

Məsələn, İslamın tarixi, teologiyası, mətnləri və ya ayrı-ayrı dini praktikalar barədə mübahisə aparmaq başqa şeydir, müsəlmanları inandıqları üçün məsxərəyə qoymaq, onları aşağı sosial kateqoriya kimi təqdim etmək və dini mənsubiyyətlərini təhqir obyektinə çevirmək isə normal davranış deyil.

Avropa Şurasının İrqçiliyə və Dözümsüzlüyə qarşı Komissiyası (ECRI) müsəlmanlara və müsəlman kimi qəbul edilən şəxslərə qarşı nifrət və ayrı-seçkiliyi “anti-Muslim racism and discrimination” (Müsəlmanlara qarşı irqçilik və ayrı-seçkilik) çərçivəsində nəzərdən keçirir. ECRI həmçinin dini zəmində alçaltma, nifrət, mənfi stereotipləşdirmə və zorakılığa təşviqi nifrət nitqinin müxtəlif formaları sırasında göstərir.

Bu baxımdan “İslamı tənqid edirəm” ifadəsi avtomatik olaraq islamofobiyanı istisna etmir, necə ki, İslam haqqında tənqidi fikir söyləmək avtomatik olaraq islamofobiya demək deyil. Həlledici məsələ hədəfin nə olmasıdır: dini ideya, yoxsa həmin dinə mənsub insanlar?

“İslam ərəblərin dinidir” demək niyə problemli kontekstə çevrilə bilər?

İslamın VII əsrdə Ərəbistan yarımadasında meydana çıxması tarixi faktdır. Amma bundan “İslam ərəblərin dinidir və müsəlmanlar yad bir mədəniyyətin daşıyıcılarıdır” kimi nəticə çıxarmaq artıq başqa məsələdir.

Bu gün İslam yalnız ərəb cəmiyyətlərinin dini deyil. Müsəlman icmaları müxtəlif xalqlardan, dillərdən və mədəniyyətlərdən ibarətdir. Azərbaycan cəmiyyətinin də özünün çoxəsrlik İslam mədəniyyəti, dini irsi və yaddaşı var.

Ona görə də sosial şəbəkədə dini inancı “ərəblərə məxsusluq” üzərindən aşağılamaq cəhdi yalnız ateist mövqenin ifadəsi kimi qəbul edilə bilməz. Əgər belə ifadələr konkret olaraq müsəlmanları aşağı, geridəqalmış və ya yad qrup kimi təqdim etmək məqsədi daşıyırsa, artıq anti-müsəlman ayrı-seçkiliyi müzakirə etmək üçün əsas yaranır.

Burada sözlərin arxasındakı niyyət, kontekst və ifadələrin sistemli xarakteri araşdırılmalıdır.

Çünki hüquqi və ictimai qiymətləndirmədə bir cümləni kontekstdən çıxarıb hökm vermək də, açıq-aşkar düşmənçilik ifadələrini “fikir azadlığıdır” deyərək müdafiə etmək də eyni dərəcədə yanlış yanaşmadır.

Bəs müsəlmanların cavabı nə olmalıdır?

Ən çətin sual budur.

Bir müsəlmanın dini dəyərlərinin təhqir edildiyini düşünməsi ona qarşı tərəfi döymək hüququ vermir.

Azərbaycan Konstitusiyası bunu olduqca aydın şəkildə müəyyənləşdirir. Vicdan azadlığı qorunur, lakin dini etiqad və əqidə hüquq pozuntusuna bəraət qazandırmır. Eyni zamanda, Konstitusiya dini mənsubiyyətə görə ayrı-seçkiliyi qadağan edir və dini düşmənçilik yaradan təşviqatı yolverilməz sayır.

Deməli, bir insanın İslamı təhqir etdiyini düşünürsənsə, cavabın yumruq ola bilməz.

Çünki sən dinini qoruduğunu düşünərək, əslində, qanunun qoruduğu nizamı dağıtmış olursan.

Daha təhlükəlisi isə budur.

Bu gün bir ateisti “dinə hörmətsizlik etdi” deyə döyməyə haqq qazandıran məntiq sabah başqa bir müsəlmanı məzhəbinə, dini mövqeyinə və ya fikrinə görə cəzalandırmaq üçün də istifadə oluna bilər.

Qanunu şəxsin əlindən alıb küçə ədalətinə vermək heç vaxt dini müdafiə mexanizmi ola bilməz.

Ancaq digər tərəfin də məsuliyyəti var

Məsələnin bu tərəfi sosial şəbəkələrdə bəzən qəsdən görünməz edilir.

Sanki belə bir yanlış təsəvvür yaradılır ki, “Mən ateistəm, deməli, istədiyim dini ifadəni işlədə bilərəm, qarşı tərəfin buna etiraz etməsi isə fanatizmdir”.

Xeyr.

Fikir azadlığı insana fikrini söyləmək imkanı verir, başqasını alçaltmaq üçün toxunulmazlıq “statusu” vermir.

Azərbaycan Konstitusiyası bir tərəfdən fikir və vicdan azadlığını qoruyur, digər tərəfdən dini və milli düşmənçilik yaradan təşviqatı qadağan edir. Cinayət Məcəlləsinin 283-cü maddəsi də milli, irqi, sosial və dini nifrət və düşmənçiliyin salınmasına, milli ləyaqətin alçaldılmasına və dini mənsubiyyətə görə hüquqların məhdudlaşdırılmasına yönəlmiş hərəkətləri ayrıca hüquqi məsuliyyət müstəvisinə çıxarır.

Bu o demək deyil ki, İslamın bütün tənqidləri cinayətdir. Əksinə, hüquqi qiymətləndirmədə çox mühüm fərq var. Tənqid başqa, nifrət və düşmənçilik yaratmağa yönəlmiş fəaliyyət başqadır.

Bu sərhədi müəyyən etmək isə sosial şəbəkə istifadəçilərinin deyil, hüquq-mühafizə və məhkəmə orqanlarının işidir.

Ən təhlükəli məqam: cəmiyyətin iki yerə bölünməsi

Bu hadisənin sosial şəbəkələrdə doğurduğu reaksiya bəlkə də hadisənin özündən daha ciddi təhlükə yaradır.

Bir tərəf deyir ki, “Ateist olduğu üçün döyülüb, deməli, dindarlar günahkardır”.

Digər tərəf isə deyir: “İslamı təhqir edib, deməli, döyülməsi başadüşüləndir”.

Bu iki mövqe də problemi həll etmir.

Çünki birincisi bütün dindarları bir neçə şəxsin əməli ilə eyniləşdirir.

İkincisi isə zorakılığı dini müdafiə vasitəsinə çevirir.

Hər iki halda cəmiyyətə eyni mesaj ötürülür ki, qarşı tərəfi susdurmaq olar.

Bu isə son dərəcə təhlükəli presedentdir.

Bu gün dini mübahisə, sabah isə siyasi mübahisə olacaq. Bir gün sonra milli məsələ, daha sonra məzhəb, dil, region, sosial təbəqə...

Əgər “mənim dəyərimə toxundu” arqumenti fiziki zorakılığa bəraət qazandırmağa başlayırsa, cəmiyyətdə hüququn yerini emosional hökm tutur.

Hər kəs özünü hakim, prokuror və məhkəmə icraçısı elan edir.

Belə düşüncə cəmiyyətin sabahını təhlükələrə ata bilər.

Sosial şəbəkələrin yaratdığı yeni təhlükə

TikTok və digər platformalar bir xüsusiyyəti ilə əvvəlki media mühitindən ciddi şəkildə fərqlənir. Burada ən çox arqument gətirən deyil, ən çox reaksiya yaradan məzmun daha sürətlə yayılır.

Dini mövzu isə bunun üçün xüsusilə əlverişlidir.

Çünki din insanın yalnız intellektual deyil, mənəvi və emosional dünyasına da toxunur.

Bu səbəbdən dini mövzuda bilərəkdən təxribat xarakterli ifadələr işlətmək çox asanlıqla real qarşıdurmaya çevrilə bilər. Eyni şəkildə dini hisslərə toxunan sözlərə qarşı aqressiyanı təbliğ etmək də təhlükəlidir.

Birinci halda təhqir normallaşır.

İkinci halda zorakılıq.

Və cəmiyyət bu iki təhlükənin arasında sıxılır.

Əslində isə hər iki tərəfə eyni prinsip xatırladılmalıdır, sənin azadlığın mənim ləyaqətimi tapdalamaq üçün, mənim inancım isə sənin fiziki toxunulmazlığını pozmaq üçün bəhanə deyil.

İslamı hədəfə almaq da, İslam adına zorakılıq etmək də İslama xidmət etmir

Burada xüsusilə müsəlman cəmiyyətinin üzərinə düşən məsuliyyət böyükdür.

Çünki İslamı müdafiə etdiyini söyləyən insan öz davranışı ilə İslam haqqında təsəvvür yaradır.

Bir müsəlman təhqirə təhqirlə, aqressiyaya aqressiya ilə, fikrə yumruqla cavab verirsə, qarşı tərəfə dini dəyərlərin müdafiəsini deyil, məhz zorakılığı göstərmiş olur.

Eyni zamanda, müsəlmanların müqəddəs hesab etdiyi dəyərləri bilərəkdən məsxərəyə qoyan və milyonlarla insanın inancını kollektiv şəkildə alçaldan şəxsin davranışını “söz azadlığı” adı altında toxunulmaz elan etmək də düzgün deyil.

Dini inancın ictimai həyatda hörmətə layiq olması fanatizm deyil.

Müsəlmanların dini hisslərinin qorunmasını tələb etmək də avtomatik olaraq dünyəvilik əleyhinə çıxış deyil.

Əksinə, dünyəvi hüquqi dövlətin əsas sınağı məhz fərqli düşünən insanların bir-birinin hüquqlarını qorumasıdır.

Bizim seçimimiz nədir?

Əslində, qarşıda çox sadə seçim dayanır.

Ya cəmiyyət olaraq razılaşacağıq ki, fikir ayrılıqları hüquqi və sivil yollarla həll olunur.

Ya da hər kəs özünün “haqlı” olduğuna inanaraq, qarşı tərəfə hökm verməyə başlayacaq.

Birinci yol çətindir. Səbr tələb edir. Hüquqa etibar tələb edir. Öz emosiyalarını idarə etməyi tələb edir.

İkinci yol isə çox asandır.

Bir yumruq.

Bir təhqir.

Bir video.

Bir paylaşım.

Sonra minlərlə paylaşım.

Sonra iki düşərgə.

Sonra düşmən obrazı.

Bir müddət isə sonra insanlar artıq qarşılarındakı insanı yox, onun təmsil etdiyini düşündükləri qrupu görməyə başlayırlar.

Tarix göstərib ki, ictimai qarşıdurmalar məhz belə başlayır.

Ona görə də bu hadisəyə münasibətdə ən düzgün mövqe nə ateist tərəfin kor-koranə müdafiəsi, nə də dindar tərəfin hərəkətinə dini bəraət qazandırmaqdır.

Düzgün mövqe hüququn tərəfində dayanmaqdır.

Ateistin döyülməsi yolverilməzdir.

Müsəlmanın dini inancının alçaldılması da yolverilməzdir.

Dini mənsubiyyətə görə insana qarşı nifrət və ayrı-seçkilik yolverilməzdir.

Ateist olduğu üçün insana qarşı nifrət də yolverilməzdir.

Heç bir insanın dini və ya dinsizliyi onun döyülməsinə əsas verə bilməz.

Heç bir insanın söz azadlığı da milyonlarla insanın inancını təhqir etmək üçün sonsuz və məsuliyyətsiz səlahiyyət kimi başa düşülə bilməz.

Əgər cəmiyyət bu iki həqiqəti eyni anda qəbul edə bilmirsə, problem artıq ateizmdə və ya dində deyil. Problem bizim fərqli düşünən insanlarla bir cəmiyyətdə yaşamaq mədəniyyətimizdədir.

Və bu mədəniyyəti qorumağın yolu da nə yumruqdan, nə təhqirdən, nə də sosial şəbəkələrdə tərəf seçməkdən keçir.

Yol birdir. Bu da qanun, məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət və fərqli düşüncəyə dözümlülükdür.

Çünki dinə qarşı nifrət də cəmiyyət üçün təhlükədir, din adına zorakılıq da.

Azərbaycan Konstitusiyasının məntiqi də məhz budur ki, bir insanın dinə inanmaq, inanmamaq və öz əqidəsini ifadə etmək hüququ var. Amma heç kəs öz hüququndan istifadə edərək, başqasının hüquq və ləyaqətini tapdalaya bilməz.

"AzPolitika.info"