Böyük dövlətlər dünya nizamından danışanda öz maraqlarını da həmin nizamın içinə yerləşdirirlər. Onlar üçün beynəlxalq hüquq, təhlükəsizlik, sabitlik və əməkdaşlıq vacib anlayışlardır. Lakin bu anlayışların sərhədləri çox vaxt milli maraqların başladığı yerdə dəyişir. Kiçik dövlətlər üçün əsas məsələ budur - dünyanın müəyyən etdiyi qaydalarla barışmaq, yoxsa həmin qaydalar çərçivəsində öz sözünü demək və milli maraqlarını qorumaq?
Məsələ təkcə böyük və kiçik dövlətlərin imkanları arasındakı fərqdə deyil, həm də siyasi düşüncənin miqyasındadır. Böyük dövlət öz marağını qlobal strategiya kimi təqdim edir, kiçik dövlətin eyni addımı isə bəzən tərəf seçmək, kiməsə yaxınlaşmaq və ya kimdənsə uzaqlaşmaq kimi yozulur. Halbuki dövlətin ölçüsü onun maraqlarının legitimliyini müəyyən etmir. Azərbaycanın da öz milli maraqlarını qorumaq, xarici siyasət prioritetlərini müəyyənləşdirmək və gələcəyinə dair qərarları müstəqil qəbul etmək hüququ var.
Henri Kissincerin beynəlxalq münasibətlərə yanaşmasında güclər balansı mühüm yer tuturdu. Zbiqnev Bjezinskinin geosiyasi təhlillərində isə Avrasiyanın strateji əhəmiyyəti xüsusi vurğulanırdı. Bu yanaşmalar bir həqiqəti xatırladır - coğrafiya dövlətin taleyinə təsir göstərir, amma onun gələcəyini təkbaşına müəyyən etmir. Coğrafiya imkanlar yaratdığı kimi, məhdudiyyətlər də doğurur. Eyni mövqe bir dövlət üçün üstünlüyə, digəri üçün asılılıq mənbəyinə çevrilə bilər. Fərqi yaradan xəritədə tutulan yer deyil, həmin mövqedən istifadə etmək bacarığı, siyasi iradə və dövlət ağlıdır.
Azərbaycan məhz belə bir coğrafiyada yerləşir. Şərqlə Qərbin, Şimalla Cənubun kəsişməsində olmaq ölkəmizə mühüm imkanlar yaradır. Enerji resursları, nəqliyyat dəhlizləri, Xəzər hövzəsindəki mövqeyimiz və regional əlaqələrimiz Azərbaycanın beynəlxalq əhəmiyyətini artırır. Lakin bir məqamı unutmamalıyıq ki, geosiyasi əhəmiyyət hələ geosiyasi azadlıq demək deyil. Əhəmiyyətli mövqedə olmaq imkan yaradır, həmin imkandan necə istifadə etmək isə dövlətin özündən asılıdır. Böyük güclər Azərbaycanın yerləşdiyi əraziyə yalnız xəritədəki nöqtə kimi baxmırlar. Bu ərazi onların enerji təhlükəsizliyi, ticarət marşrutları, regional təsir imkanları və daha geniş strateji planları baxımından əhəmiyyət daşıyır. Hər birinin öz hesabı, gözləntisi və maraq dairəsi var. Bu, beynəlxalq siyasətin reallığıdır. Ancaq həmin hesabların heç biri Azərbaycanın milli maraqlarından üstün tutulmamalıdır.
Böyük dövlətlərin maraqlarını hesabda saxlamaq lazımdır, amma bu, öz maraqlarını onların maraqlarına qurban vermək demək deyil. Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas vəzifələrindən biri də bu fərqi qorumaqdır. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik Azərbaycanın təhlükəsizliyi və regional mövqeyi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rusiya ilə münasibətlər qonşuluq, regional sabitlik və qarşılıqlı maraqlar kontekstində qiymətləndirilməlidir. ABŞ və Avropa ilə əlaqələr siyasi dialoq, iqtisadi əməkdaşlıq, enerji və təhlükəsizlik məsələlərini əhatə edir. Çin və digər Asiya ölkələri ilə münasibətlər isə ticarət, investisiya və yeni iqtisadi imkanlar baxımından əhəmiyyət kəsb edir.
Bu münasibətlərin məzmunu eyni deyil, onların yaratdığı imkanlar da fərqlidir. Ona görə də bir tərəfdaşı digərinə qarşı qoymaq və bütün əlaqələri vahid siyasi seçimə çevirmək həmişə düzgün yanaşma deyil. Dövlətlərin xarici siyasəti emosiyalardan çox, hesablanmış milli maraqlara söykənməlidir.
Azərbaycanın bütün tərəfdaşları ilə münasibətlərinin hər məsələdə üst-üstə düşəcəyini gözləmək sadəlövhlük olardı. Beynəlxalq siyasətdə dostluq anlayışı var, amma maraqların tam eyniliyi nadir haldır. Bir məsələdə tərəfdaş olan dövlətlər başqa məsələdə fərqli mövqelər tuta bilərlər. Əsas məsələ bu fərqlərin münasibətləri idarəolunmaz qarşıdurmaya çevirməsinin qarşısını almaq və əməkdaşlıq imkanlarını qorumaqdır. Diplomatiyanın əsl məharəti ziddiyyətləri gizlətməkdə yox, milli maraqları qoruyaraq onları düzgün idarə etməkdədir.
Bəzən kiçik dövlətlərin müstəqilliyi böyük güclər arasında düzgün balans yaratmaq bacarığı ilə ölçülür. Bu yanaşmada həqiqət payı var. Lakin balans siyasətini müstəqilliyin özü ilə eyniləşdirmək olmaz. Balans vasitədir, məqsəd deyil. Dövlət yalnız güclər arasındakı münasibətləri düzgün oxumaqla kifayətlənməməli, öz imkanlarını da artırmalıdır. Əks halda, başqalarının hesabını nə qədər dəqiq aparsa da, öz qərarlarını həyata keçirmək üçün kifayət qədər resursa malik olmaz.
Müstəqilliyin ən ciddi sınaqlarından biri də budur. Siyasi suverenlik yalnız beynəlxalq sənədlərdə təsbit edilmiş hüquqdan ibarət deyil. Onun arxasında dayanıqlı iqtisadiyyat, rəqabətqabiliyyətli istehsal, şaxələndirilmiş ixrac, texnologiyaya çıxış, güclü insan kapitalı və işlək institutlar dayanmalıdır. İqtisadi imkanları məhdud olan dövlətin siyasi seçimləri də darala bilər. Bu, onun müstəqilliyini avtomatik olaraq aradan qaldırmır, amma qərarlarının qiymətini artırır.
Enerji resursları Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyini gücləndirən mühüm amildir. Lakin uzunmüddətli dayanıqlılıq təkcə enerji ixracından asılı qala bilməz. Müasir dünyada dövlətin gücü istehsal potensialı, texnoloji inkişaf, insan kapitalı və iqtisadi əlaqələrin keyfiyyəti ilə də ölçülür. İqtisadi imkanlar nə qədər müxtəlifdirsə, böhranlar zamanı seçimlər də bir o qədər çox olur.
Çünki xarici siyasətdə alternativlərin sayı bəzən ən güclü bəyanatdan daha vacibdir. Bir dövlətin yalnız bir bazardan, bir marşrutdan, bir texnologiya mənbəyindən və ya bir siyasi mərkəzdən asılılığı artdıqca, qərar vermək imkanları darala bilər. Bu, xarici əlaqələrdən uzaqlaşmaq çağırışı deyil. Əksinə, daha geniş əməkdaşlıq şəbəkəsi qurmaq, riskləri bölüşdürmək və heç bir tərəfdaşla münasibətləri alternativsiz vəziyyətə gətirməmək zərurətidir.
Məsələ asılılığın ümumiyyətlə mövcud olub-olmamasında deyil, onun dövlətin seçim imkanlarına nə dərəcədə təsir göstərməsindədir. Böyük dövlətlər də bir-birindən asılıdırlar. Fərq ondadır ki, güclü iqtisadiyyata, texnologiyaya, institusional sabitliyə və geniş diplomatik əlaqələrə malik ölkələr qarşılıqlı asılılıqdan daha çox faydalanmaq imkanına sahib olurlar. Deməli, Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə dünyadan təcrid olunmaq yox, dünya ilə münasibətlərində öz mövqeyini gücləndirməkdir.
Bu baxımdan, milli maraq anlayışı da yalnız təhlükəsizlik və ərazi bütövlüyü məsələləri ilə məhdudlaşmır. Milli maraq həm də ölkənin gələcək nəsillərə hansı iqtisadi, siyasi və intellektual imkanlar ötürəcəyidir. Bu gün qəbul edilən qərarların dəyəri təkcə onların cari siyasi nəticələri ilə deyil, sabah hansı seçimləri mümkün edəcəyi ilə də ölçülməlidir.
Bəzən dövlətin gücü tərəfdaşlarının sayından çox, həmin tərəfdaşlarla münasibətlərində nə qədər sərbəst qərar verə bilməsi ilə müəyyən olunur. Çoxsaylı əlaqələr özlüyündə üstünlükdür, bir şərtlə ki, bu əlaqələr dövlətin manevr imkanlarını genişləndirsin, məhdudlaşdırmasın.
Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi mövcudluğu və öz taleyi haqqında qərar vermək hüququ böyük güclərin razılığına bağlana bilməz. Ancaq bu hüququn gündəlik siyasətdə nə qədər sərbəst həyata keçirilməsi beynəlxalq qüvvələr nisbətindən, iqtisadi dayanıqlılıqdan, diplomatik məharətdən və daxili idarəetmənin keyfiyyətindən təsirlənir. Bu reallığı qəbul etmək müstəqilliyə şübhə ilə yanaşmaq deyil; onu daha da möhkəmləndirmək üçün hansı imkanlara ehtiyac olduğunu anlamaqdır.
Dövlətin qarşısında duran əsas vəzifə böyük güclərin hesabından kənarda yaşamaq deyil. Müasir dünyada belə bir imkan demək olar ki, yoxdur. Əsas vəzifə həmin hesabların içində öz milli maraqlarını itirməmək, başqalarının strategiyasında sadəcə vasitəyə çevrilməmək və hər bir əməkdaşlıqdan ölkənin uzunmüddətli inkişafı naminə faydalanmaqdır.
Böyük dövlətlər öz maraqlarını qorumaq üçün strategiya qururlar. Azərbaycan da öz gələcəyini yalnız başqalarının qərarlarını izləməklə təmin edə bilməz. Onun strategiyası təhlükəsizliyini möhkəmləndirməli, iqtisadi imkanlarını genişləndirməli, diplomatik seçimlərini artırmalı və dövlətin müstəqil qərar vermək qabiliyyətini gücləndirməlidir.
Müstəqillik o deməkdir ki, dövlət öz taleyini başqalarının qərarına buraxmır. Amma öz qərarını vermək yetərli deyil, onu həyata keçirmək gücünə də sahib olmalısan...
Azər Rəşidoğlu
AzPolitika.info
Şərhlər