Tarixdə elə imperatorlar olub ki, dünyanın yarısına sahib olmaq istəyiblər. İmperiyalar sərhədlərini genişləndirib, ordularını gücləndirib, özlərini məğlubedilməz sayıblar. Lakin zaman gəlib, həmin imperiyalar öz mövqelərini qorumaqda çətinlik çəkiblər. Tarixin maraqlı xüsusiyyəti odur ki, ən qüdrətli imperiyaların belə sonu gəlib. Lakin onların zəifləməsinin səbəblərini anlamaq heç də asan deyil. Məğlubiyyəti yalnız düşmənin gücü ilə izah etmək mümkündür, amma bəzən cavab dövlətlərin öz daxilində baş verən proseslərdə gizlənir.
XIV əsr tarixçisi və filosofu İbn Xəldun «Müqəddimə» əsərində dövlətlərin yüksəlişi və zəifləməsi məsələsinə xüsusi diqqət yetirirdi. Onun fikrincə, hakimiyyətin möhkəmliyi təkcə hərbi gücdən deyil, cəmiyyətdəki həmrəylikdən və ortaq məqsədlərdən də asılıdır. İbn Xəldun bu birləşdirici qüvvəni «əsəbiyyə» anlayışı ilə ifadə edirdi.
Dövlətlər gücləndikcə qarşılarında yeni vəzifələr yaranır. Əsas məsələ əldə olunan uğurları qorumaqla yanaşı, cəmiyyətin ehtiyaclarına da diqqət yetirməkdir. Dövlətin zahiri qüdrəti ilə insanların gündəlik həyatda hiss etdiyi vəziyyət arasında tarazlığın qorunması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki uzunmüddətli sabitlik yalnız iqtisadi və hərbi imkanlarla deyil, qarşılıqlı etimadla da möhkəmlənir.
Roma imperiyasının taleyi buna nümunədir. Qərbi Romanın zəifləməsində xarici hücumlarla yanaşı, siyasi qeyri-sabitlik, hakimiyyət uğrunda mübarizə və maliyyə problemləri də rol oynayırdı. 476-cı ildə Romul Avqustulun taxtdan salınması uzun sürən prosesin rəmzinə çevrildi. Roma isə həmin gün tamamilə yox olmadı - imperiyanın şərq hissəsi əsrlərlə yaşamağa davam etdi.
Əməvilər xilafətinin tarixi də maraqlıdır. 661-ci ildə qurulan və paytaxtı Dəməşq olan dövlət geniş ərazilərə sahib oldu. Lakin idarəçilik çətinlikləri, siyasi mübarizə və müxtəlif qrupların narazılıqları zamanla hakimiyyətə qarşı çıxan qüvvələrin mövqeyini gücləndirdi. Xüsusilə Əhli-beytə münasibət və Kərbəla faciəsinin müsəlman cəmiyyətində yaratdığı dərin izlər həmin dövrün siyasi və mənəvi ziddiyyətlərinin mühüm hissəsi idi. 750-ci ildə Abbasilər Əməvilərin Şərqdəki hakimiyyətinə son qoydular. Bununla belə, Əməvi sülaləsinin bir qolu Əndəlüsdə yeni siyasi mərkəz yaratmağa nail oldu.
Bu hadisələr göstərir ki, dövlətlərin taleyi çox vaxt bir səbəblə müəyyənləşmir. Xarici təhlükələr, daxili problemlər, iqtisadi vəziyyət və siyasi qərarlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə nəticəyə təsir edir.
Tarixi bugünkü reallıqlarla eyniləşdirmək doğru olmaz. Dövrlər, idarəçilik formaları və cəmiyyətlər fərqlidir. Bununla belə, dövlətlərin uzunömürlülüyü üçün əhəmiyyət daşıyan bəzi amillər dəyişmir. Məsuliyyətli idarəçilik, ədalət, etimad və yaranan çətinlikləri vaxtında qiymətləndirmək bacarığı həmişə mövcud olur.
İdarəçilikdə müxtəlif fikirlərin dinlənilməsi də bu baxımdan vacibdir. Fərqli yanaşmalar qərarların daha dolğun qiymətləndirilməsinə kömək edir. Uğurlarla yanaşı, çətinliklər barədə məlumatlı olmaq və onları vaxtında müzakirə etmək düzgün qərarlar üçün əlavə imkanlar yaradır.
Ədalət və iqtisadi imkanlar da dövlətin möhkəmliyinə təsir edən amillərdəndir. Qanunların ardıcıl tətbiqi, əməyin qiymətləndirilməsi və təşəbbüs üçün imkanların yaradılması cəmiyyətin gələcəyə inamını gücləndirir. İqtisadi qüdrət yalnız xəzinədəki sərvətlə deyil, həmin sərvətin ölkənin inkişafına necə xidmət etdiyi ilə də ölçülür.
İbn Xəldun göstərirdi ki, dövlətlərin yüksəlişi və zəifləməsi insanların davranışından, cəmiyyətdən və idarəçilikdən asılıdır. Heç bir dövlətin taleyi yalnız ordusunun gücü ilə müəyyənləşmir. Cəmiyyətin birliyi, ortaq məqsədlər və dəyişən şəraitə uyğunlaşmaq bacarığı da mühüm rol oynayır.
Tarix imperiyaların əbədi olmadığını göstərir. Ancaq bu, onların süqutunun qaçılmaz olduğu demək deyil. Dövlətlər təcrübədən nəticə çıxara, dəyişən şəraitə uyğunlaşa və inkişaf üçün yeni yollar tapa bilərlər.
Dövlətin gücü təkcə düşmənə müqavimətlə deyil, zamanı düzgün oxumaqla da ölçülür. Zamanı anlamayan böyük dövlətlər gec-tez tarixin sərt hökmü ilə üzləşir...
Azər Rəşidoğlu
AzPolitika.info
Şərhlər