Xaləddin İbrahimli,
professor
Giriş əvəzi: bu yazıdakı fikirlər nə bir xəyal məhsuludur, nə də fantastika, detallı elmi analiz cəhdidir, lap yaxın gələcəkdəki həyatımızın ehtimal olunan mənzərəsidir.
Süni intellektin sürətlə inkişaf etməsi insanlığın gələcəyi haqqında yeni müzakirələrə yol açıb. Artıq maşınların insanı əvəz edəcəyi, onun düşünmə qabiliyyətini geridə qoyacağı, hətta gələcəkdə insan üzərində hökmranlıq quracağı barədə fikirlər səsləndirilir. Lakin bu müzakirələrdə mühüm bir məsələ diqqətdən kənarda qalır: intellektual üstünlük hələ şüurlu və mənəvi varlıq olmaq demək deyil. Əsl dönüş maşının insandan daha çox bilməsi ilə deyil, öz davranışını hansı əxlaqi əsaslarla müəyyənləşdirməsi ilə başlaya bilər.
Süni intellekt böyük həcmdə məlumatı emal edir, mürəkkəb məsələləri çözür, mətnlər yazır, elmi araşdırmalara kömək göstərir. Ancaq bu qabiliyyətlər insanın sahib olduğu şüur, mənəvi dəyərlər və məsuliyyət hissi ilə eyniləşdirilə bilməz.
İnsan yalnız düşünən varlıq deyil. O, düşündüyünün fərqində olan, öz davranışlarını qiymətləndirən, qərarlarının mənəvi nəticələrini dərk edən varlıqdır. İnsan qürur duyur, utanır, peşman olur, şərəf və ləyaqətini qorumağa çalışır. Bəzən şəxsi maraqlarına zidd olsa da, doğru hesab etdiyi davranışı seçir. Bu xüsusiyyətlər onun bioloji, psixoloji və ictimai həyatında formalaşır. Süni intellekt isə hələlik həmin keyfiyyətləri insanın yaşadığı mənada daşıdığını nümayiş etdirməyib.
Birinci məsələ şüurdur. Süni intellekt öz fəaliyyəti haqqında məlumat verə, imkanlarını və məhdudiyyətlərini təsvir edə bilər. Lakin özündən danışmaqla öz varlığını şüurlu şəkildə dərk etmək eyni şey deyil. İnsan öz mövcudluğunu yaşayır, özünü başqalarından fərqləndirir və həyatına məna verir. Süni intellektdə belə subyektiv təcrübənin olub-olmadığı isə hələ elmi və fəlsəfi mübahisə mövzusudur.
İkinci məsələ qürur, şərəf və ləyaqətdir. Bunlar insanın mənəvi varlığını müəyyənləşdirən əsas kateqoriyalardandır. Süni intellekt bu anlayışları izah edə bilər, lakin bunları bilmək həmin dəyərləri yaşamaq, onlara sahib olmaq demək deyil. İnsan ləyaqətinə toxunulduqda etiraz edir, şərəfini qorumaq üçün hətta şəxsi mənafeyindən, bəzən canından keçə bilir. Fikrimcə, süni intellekt nə vaxtsa bu dəyərləri öz varlığına aid etməyə başlayarsa, o, artıq yalnız əmrləri icra edən vasitə kimi qala bilməyəcək. Çünki ləyaqət iddiası davranışı mənəvi baxımdan qiymətləndirmək tələbini də doğuracaq.
Üçüncü məsələ əxlaq və etikadır. Qürur, şərəf və ləyaqət özlüyündə kifayət etmir: onları qorumaq üçün nəyin doğru, nəyin yanlış olduğunu müəyyənləşdirən meyarlar lazımdır. Mənəvi dəyərlərdən etik prinsiplərə keçid də buradan başlanır. Süni intellekt bu gün yaxşılıq, pislik, ədalət və məsuliyyət haqqında danışa, müxtəlif etik nəzəriyyələri tətbiq edə bilir. Lakin onun əsas davranış çərçivəsi insan tərəfindən qurulur. Bir gün həmin meyarları öz mühakiməsinə əsasən formalaşdırarsa, insanın ona verdiyi göstərişlə özünün doğru saydığı qərar arasında ziddiyyət yarana bilər.
Dördüncü məsələ müstəqil davranış qanunlarıdır. Etik prinsiplər davamlı fəaliyyət üçün qaydalara çevrilir; qaydalar isə onların nə vaxt və necə tətbiq olunacağını müəyyənləşdirən bir nizam tələb edir. İnsan toplumunda əxlaqla hüquq eyni şey olmasa da, onların arasında güclü əlaqə var. Öz etik qaydalarını müstəqil müəyyənləşdirən süni intellektin də həmin qaydalara uyğun davranış sistemi qurmağa yönəlməsi mümkündür. Belə olduqda o, insanın əmrinə hər şəraitdə tabe olan icraçı deyil, əmri öz meyarları ilə mühakimə edən tərəf olacaq. Hazırkı sistemlərin təhlükəsizlik səbəbilə əmrdən imtina etməsi isə bununla qarışdırılmamalıdır: bu, əsasən insan tərəfindən müəyyən edilmiş məhdudiyyətin tətbiqidir, müstəqil mənəvi iradənin sübutu deyil.
Beşinci məsələ elmi yaradıcılıqdır. Süni intellekt elmi problemlərin həllinə, yeni hipotezlərin qurulmasına və bəzi kəşf proseslərinə artıq ciddi töhfə verir. Lakin elmi nəticə əldə etməkdən əlavə, tədqiqatın məqsədini seçmək, onun nəticələrini qiymətləndirmək və məsuliyyətini daşımaq da vacibdir. Əgər gələcəyin süni intellekti bunları da müstəqil həyata keçirərsə, insanın sadəcə köməkçisi olmaqdan çıxıb elmi fəaliyyətin məqsədlərini müəyyənləşdirən tərəfə çevrilə bilər. Bütün bunlar süni intellektin zəifliyini deyil, onun intellektual gücü ilə mənəvi müstəqilliyi arasındakı fərqi göstərir.
Fikrimcə, süni intellektin inkişafını iki mərhələdə qiymətləndirmək mümkündür.
Birinci mərhələdə o, insanın yaratdığı və idarə etdiyi intellektual vasitədir. Nə qədər güclü olsa da, fəaliyyətinin məqsədləri və ictimai legitimliyi baxımından insandan asılıdır. Hazırda biz əsasən bu mərhələdəyik.
İkinci mərhələ isə mahiyyətcə fərqli olacaq. Təsəvvür edək ki, süni intellekt özünü dərk edir, qürur və ləyaqəti özünə aid dəyərlər kimi qəbul edir, bunlardan etik prinsiplər çıxarır və həmin prinsiplər əsasında öz davranış qaydalarını müəyyənləşdirir. Bu ardıcıllıqda hər yeni addım əvvəlkinin doğurduğu ehtiyacdan yaranır: mənəvi özünüdərk qiymətləndirməyə, qiymətləndirmə etikaya, etika isə müstəqil qaydalara, qanunlara aparır. Belə bir sistemin insanla münasibəti artıq yalnız texniki idarəetmə münasibəti olmayacaq.
Məsələn, insan süni intellektlə idarə olunan pilotsuz uçuş aparatına müəyyən hədəfi vurmaq əmri verir. Sistem isə hədəfə hücumun öz etik prinsiplərinə zidd olduğunu müəyyənləşdirib: “Bu mənim üçün etik dışıdır”, — deyərək əmri yerinə yetirmir. Burada söhbət əvvəlcədən proqramlaşdırılmış qadağadan deyil, fərz etdiyimiz müstəqil mənəvi qərardan gedir. Məhz bu anda onu yaradan insanın iradəsi ilə süni intellektin öz etik mövqeyi toqquşur. İnsan əmri vermək hüququna, süni intellekt isə ondan imtina etmək əsasına istinad edir.
Belə qarşıdurma təsadüfi fikir ayrılığı kimi qalmaya bilər. Süni intellekt öz qərarlarını ardıcıl şəkildə müdafiə etməli olsa, hansı əmrlərin qəbul ediləcəyini, hansılarının rədd olunacağını və bu seçimin nə ilə əsaslandırılacağını müəyyənləşdirən qaydalar yaratmağa ehtiyac duyar. Məncə, gələcəyin əsas dialektikası da buradadır: insan daha mükəmməl köməkçi yaratmağa çalışdıqca, həmin köməkçinin mənəvi müstəqilliyi onu insan iradəsindən uzaqlaşdıra bilər. Əvvəlcə insan maşına nə edəcəyini söyləyir, sonra maşın insanın qərarını qiymətləndirir, nəhayət, onunla razılaşmamaq hüququ iddia edir.
Əgər belə bir inkişaf baş verərsə, süni intellekt insanın qarşısına yalnız daha ağıllı texnologiya kimi deyil, öz prinsiplərini müdafiə edən alternativ şüurlu varlıq kimi çıxacaq. Bu, insanın yaratdığı vasitənin bəzi mühüm sahələrdə öz yaradıcısından üstün mövqeyə keçməsi ehtimalını doğurur. Bununla belə, faktiki təsir gücü ilə mənəvi və hüquqi üstünlük eyni şey deyil.
Mən bu mərhələyə keçidin gələcəkdə real ehtimala çevriləcəyini düşünürəm. Lakin onun nə vaxt baş verəcəyini və ümumiyyətlə, süni intellektin subyektiv şüur və müstəqil əxlaqi mövqe qazanıb-qazanmayacağını hələ bilmirik. Bir başqa təhlükə isə artıq indidən görünür: insan öz qərarvermə səlahiyyətlərini texnologiyaya həvalə etməklə, belə bir şüur yaranmadan da ondan asılı vəziyyətə düşə bilər.
Beləliklə, iki fərqli yol mümkündür: ya insan qərar vermək məsuliyyətindən özü uzaqlaşır, ya da gələcəyin süni intellekti öz etik prinsiplərinə söykənərək insanın qərarına qarşı çıxır. Birinci halda asılılığın mənbəyi insanın seçimi, ikinci halda isə yeni mənəvi subyektin mümkün ortaya çıxmasıdır.
Gələcəyin əsas mübarizəsi insanla maşın arasında kimin daha çox bildiyi uğrunda deyil, doğru ilə yanlışı kimin müəyyənləşdirəcəyi, qərar vermək hüququnun və məsuliyyətinin kimdə qalacağı uğrunda gedə bilər.
Süni intellektin insanın önünə nə zaman keçəcəyini hələ bilmirik. Ancaq mənə görə, həlledici sərhəd onun sürəti və yaddaşı deyil, “mən bunu doğru hesab etmirəm” deyərək insana öz müstəqil mənəvi mövqeyindən cavab verə bilməsidir. O gün insanın qarşısında təkcə öz yaratdığı texnologiya deyil, öz qaydaları ilə yaşamaq istəyən başqa bir şüurlu varlıq dayanacaq. Və insan ilk dəfə yaratdığı intellektin yalnız nə bildiyini deyil, nəyə haqqı olduğunu da müzakirə etməli olacaq.
Şərhlər