Menu

İMPERİYA YAŞASIN DEYƏ, KİMLƏR ÖLÜR?

18.11.2026, 10:48
İMPERİYA YAŞASIN DEYƏ, KİMLƏR ÖLÜR?

Rəsul Mirjəşimli

Bəzən müharibələrin əsl mahiyyətini cəbhədə dəyişən xəritələrdə, dağıdılan şəhərlərdə və siyasi bəyanatlarda deyil, uzaq kəndlərdə qapıların önünə gətirilən tabutlarda görmək mümkündür. Həmin tabutların üzərindəki adlara, soyadlara, doğulduqları yerlərə diqqətlə baxanda isə müharibənin rəsmi adından daha ağır bir həqiqətlə qarşılaşırsan. Rusiya Ukraynaya qarşı müharibə aparır, amma bu müharibənin insan itkisi ölkənin bütün bölgələri və xalqları arasında eyni şəkildə bölüşdürülmür.

Moskvanın siyasi elitası müharibənin məqsədlərini müəyyənləşdirir, Kremlin qərarları milyonlarla insanın taleyinə təsir edir. Ancaq cəbhədə həyatını itirənlərin coğrafiyasına nəzər salanda başqa mənzərə ortaya çıxır. Buryatiyanın kəndləri, Tuvanın yaşayış məntəqələri, Dağıstanın dağ kəndləri, Şimali Qafqazın ucqar bölgələri müharibənin ağır yükünü öz üzərində daşıyan ərazilərə çevrilir. Paytaxtdan uzaqlaşdıqca ölümün ailələrə vurduğu zərbənin daha çox hiss edildiyi bir mənzərə yaranır.

Bu, sadəcə emosional müşahidə deyil. Müharibə itkilərini araşdıran tədqiqatlar da Rusiyanın müxtəlif bölgələri arasında ciddi fərqlərin olduğunu göstərir. Sosioloq Aleksey Bessudnovun 2022-ci ilin fevral-noyabr ayları üzrə təxminən 9500 hərbçinin ölümünə dair məlumatlar əsasında apardığı araşdırmada buryatların və tuvalıların əhali sayındakı payları ilə müqayisədə itkilər arasında daha yüksək təmsil olunduğu müəyyən edilib. Araşdırmada Buryatiya və Tuva ən yüksək ölüm göstəricilərinə malik bölgələr sırasında yer alıb. Moskva və Sankt-Peterburqda isə göstəricilər xeyli aşağı olub.

2024-cü ildə dərc edilən araşdırmalar bu mənzərənin davam etdiyini göstərirdi. “The Moscow Times” nəşrinin təqdim etdiyi məlumatlarda buryatlar, tuvalılar, kalmıklar və Rusiyanın bəzi yerli xalqlarının müharibə itkilərində əhali saylarına nisbətən daha yüksək paya malik olduğu bildirilirdi. Burada mühüm bir məqamı da unutmaq olmaz, mütləq say baxımından həlak olanların əksəriyyəti etnik ruslardır. Lakin ayrı-ayrı xalqların öz əhali saylarına nisbətdə verdiyi itkilər arasında ciddi fərqlər mövcuddur.

Deməli, məsələni yalnız etnik mənsubiyyət üzərindən izah etmək doğru olmaz. Yoxsulluq, işsizlik, regionların iqtisadi geriliyi, hərbi bazaların yerləşdiyi ərazilər və sosial imkanların məhdudluğu da bu mənzərənin mühüm səbəbləridir. Ancaq burada daha ciddi sual ortaya çıxır. Niyə Rusiyanın ən ucqar və yoxsul bölgələrində yaşayan gənclərin hərbi xidmətə cəlb olunması daha asan baş verir? Niyə iqtisadi baxımdan çıxış yolu tapa bilməyən insanlar üçün müharibə müqaviləsi bəzən ailəni dolandırmağın yeganə vasitəsinə çevrilir?

İmperiya siyasətinin ən ağrılı tərəfi də məhz budur. İnsanların yoxsulluğu onların taleyini müəyyənləşdirən vasitəyə çevrilir. Bir gənc ailəsinə maddi dəstək olmaq, valideynlərinin ehtiyaclarını ödəmək, övladlarının gələcəyini təmin etmək ümidi ilə hərbi müqavilə imzalayır. Ona böyük vədlər verilir. Ancaq bir müddət sonra həmin ailəyə gələn xəbər bütün ümidləri yarımçıq qoyur. Dövlətin vəd etdiyi gələcək tabutun içində evə qayıdır.

Buryatiyada, Tuvada, Dağıstanda, Başqırdıstanda və digər bölgələrdə yaşanan bu faciə təkcə hərbi itki deyil. Bu, həm də kiçik xalqların demoqrafik gələcəyinə vurulan zərbədir. Bir kənddən bir neçə gəncin müharibəyə getməsi həmin kəndin gələcəyinin əlindən alınması deməkdir. Bir ailənin oğlunu itirməsi isə yalnız bir evin kədəri deyil, bütöv bir nəslin yaddaşında sağalmayan yara deməkdir.

Daha ağrılı mənzərə isə eyni etnik mənsubiyyətə malik insanların müharibənin əks tərəflərində dayanmasıdır.

Çeçenistan buna ən sarsıdıcı nümunələrdən biridir. Ramzan Kadırovun rəhbərliyindəki silahlı birləşmələr Rusiya ordusunun tərəfində döyüşür. Ukrayna tərəfində isə Çeçenistanın müstəqilliyi uğrunda mübarizənin tarixi irsinə bağlı olan Cövhər Dudayev adına beynəlxalq tabor kimi birləşmələr fəaliyyət göstərir. Beləliklə, eyni xalqın övladları fərqli siyasi seçimlərin və tarixi qarşıdurmaların nəticəsində bir-birindən ayrı cəbhələrdə yer alırlar.

Bu faciəni yalnız çeçenlərin taleyində görmək olmaz. Müxtəlif türk və Qafqaz xalqlarının nümayəndələri də müharibənin fərqli tərəflərində yer alırlar. Krım tatarlarının Ukraynanın müdafiəsində iştirakı, Rusiya ordusunda isə Tatarıstan və Başqırdıstandan olan insanların döyüşməsi ortaq dilin və mədəniyyətin insanları necə fərqli siyasi qərarların girovuna çevirə bildiyini göstərir.

Bir tərəfdə ailəsini qorumaq istəyən, digər tərəfdə özünü borclu bildiyi siyasi hakimiyyətin çağırışına cavab verən insanlar dayanır. Onların əksəriyyətinin şəxsi arzusu müharibə etmək deyil. Hərəsinin öz həyatı, ailəsi, xəyalları var. Lakin böyük siyasi ambisiyalar kiçik insan talelərini əzib keçir.

Bu mənzərənin ən böyük faciəsi odur ki, müharibənin siyasi məsuliyyətini daşıyanlarla onun insan itkisini yaşayanlar çox vaxt eyni sosial və siyasi mövqedə dayanmırlar. Kremlin qərarları Moskvada verilir, amma onların nəticələri minlərlə kilometr uzaqdakı yaşayış məntəqələrində hiss olunur. Paytaxtın siyasi gündəliyində növbəti hərbi əməliyyat müzakirə edilərkən, ucqar bir kənddə ana oğlunun qayıtmasını gözləyir.

Bu səbəbdən Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinə yalnız iki dövlətin qarşıdurması kimi baxmaq kifayət etmir. Müharibə eyni zamanda Rusiyanın daxilindəki sosial, iqtisadi və regional bərabərsizliyin üzə çıxdığı bir sınağa çevrilib. İmperiya düşüncəsinin köhnə xüsusiyyətləri yenidən görünür. Mərkəz öz siyasi məqsədlərini qorumağa çalışır, ucqarlar isə bu məqsədlərin ağır bədəlini ödəyir.

Burada bir həqiqəti də xüsusi vurğulamaq lazımdır. Rusiya ordusunda xidmət edən hər bir buryat, tatar, çeçen və ya dağıstanlını könüllü şəkildə imperiya siyasətinin tərəfdarı hesab etmək olmaz. İnsanların müharibəyə hansı şəraitdə cəlb olunduğunu, seçim imkanlarının nə qədər olduğunu, iqtisadi məcburiyyətlərin və dövlət təzyiqinin onların qərarlarına necə təsir etdiyini araşdırmadan hökm vermək ədalətli olmaz. Müharibənin qurbanlarını etnik mənsubiyyətlərinə görə mühakimə etmək də faciəni daha da dərinləşdirər.

Ancaq bu insanların həyatını itirməsinə səbəb olan siyasi sistemin məsuliyyəti sual doğurur. Niyə bir dövlət öz vətəndaşlarının hamısına bərabər həyat imkanları yaratmaq əvəzinə, onların yoxsulluğunu hərbi səfərbərlik üçün əlverişli şəraitə çevirir? Niyə bəzi bölgələrin gəncləri üçün orduda xidmət ailənin iqtisadi xilası kimi təqdim olunur? Niyə müharibənin ağırlığı eyni dərəcədə bölüşdürülmür?

Bu sualların cavabı təkcə bugünkü müharibənin deyil, Rusiyanın imperiya keçmişinin də dərk edilməsi baxımından vacibdir.

Tarix boyu imperiyaların ən böyük faciəsi yalnız işğal etdikləri torpaqlarda deyil, öz tabeliklərində saxladıqları xalqların taleyində yaşanıb. Mərkəzin maraqları naminə ucqarların sərvəti, dili, mədəniyyəti və insan həyatı qurban verilib. İndi isə Ukrayna torpaqlarında baş verənlər bu köhnə münasibətlərin yeni və faciəli təzahürünü xatırladır.

Təsəvvür edin, Dağıstanın dağ kəndində bir ana oğlunun yolunu gözləyir. Buryatiyada başqa bir ana qapısının açılacağına ümid edir. Tuıvada bir ailə övladından gələn son xəbəri dönə-dönə oxuyur. Çeçenistanda bir qadın oğlunun hansı siyasi bayraq altında döyüşdüyündən asılı olmayaraq onun sağ qayıtmasını arzulayır.

Onların heç biri müharibənin başlanmasına qərar verməyib. Heç biri Kremlin siyasi strategiyasını müəyyənləşdirməyib. Heç biri başqa bir xalqın torpağında müharibə aparılmasını tələb etməyib. Amma indi onların hamısı eyni dərdin içindədir.

Ən ağır həqiqət budur,imperiyalar müharibələri böyük sözlərlə başlayır, amma onların sonunu kiçik insanların göz yaşları yazır.

Moskvada qərarlar qəbul edilir, ucqarlarda analar yas tutur. Siyasi hakimiyyət öz məqsədlərini qorumağa çalışır, amma bir kəndin gələcəyini yaşatmalı olan gənclər müharibənin qurbanına çevrilir.

Ukrayna müharibəsi bir daha göstərdi ki, imperiyanın ən böyük gücü hesab edilən geniş ərazisi və çoxsaylı xalqları bəzən onun ən böyük ədalətsizliyinin də mənbəyinə çevrilir. Çünki insan həyatı bərabər dəyərə malik olmayanda, bir xalqın itkisi mərkəzdə statistikaya, ucqar kənddə isə ömürlük yasa çevrilir.

Və bəlkə də bu müharibənin ən kədərli sualı budur, öz övladlarının gələcəyini qoruya bilməyən bir imperiya başqa xalqların övladlarının həyatını hansı haqqla qurban verir?

Bu suala tabutların arxasınca qapısı bağlanan evlərdə cavab axtarmaq lazımdır. Çünki müharibənin həqiqi qiymətini generalların hesabatları deyil, övladını gözləyən anaların susqunluğu göstərir.

Şərhlər

Telegram-da bizə qoşulun
Ən vacib xəbərlər birinci sizdə — pulsuz, reklamsız.
Abunə ol