LÜTFİ ZADƏ VƏ RAFİQ ƏLİYEV TƏLİMİ – Yeni Sivilizasiyanı yaradan bilik xəzinəsi

Fəlsəfə elmləri doktoru, professor Əbülhəsən Abbasov

Nəhənglik tək-tək şəxsiyyətlərin tale qismətidir. O, sadəcə, bir bəxşiş, İlahi tərəfindən ərməğan edilmiş pay-hədiyyə deyil. Məncə, Uca Tanrı öz müqəddəs işarə-müjdəsilə yalnız şans və ilkin passionarlıq elementləri verir. Nəhənglik, əsasən, insanın özü təfəfindən qazanılır və onun dərəcəsi cəmiyyətə-dövlətə, dünyaya-bəşəriyyətə, insana və insanlığa verilmiş töhfələrlə, xeyirlə ölçülür. Elm adamlarının böyüklüyü də, yeri və rolu da elə bu meyarlarla qiymətləndirilir. Verdikləri xeyirlə! 

Bu mənada, tam əsas və inamla, Lütfi Zadə və Rafiq Əliyevi müasir elmin nəhəngləri, klassikləri adlandıra bilərik. Hər ikisi də fevral ayında dünyaya göz açıb. L. Zadə 04.02.1921-ci il, R. Əliyev 10.02.1942-ci il tarixində. Bu il Lütfi Zadənin 100 illik yubileyini qeyd etdik. Əslində, 2021-ci il onun ilidir. Gələn il, inşAllah, Rafiq müəllimin 80 illik yubileyini keçirəcəyik. Allah ona möhkəm cansağlığı, sevinclərlə bol uzun ömür versin! Amin!

Hər bir tarixi dövrdə elmin və fəlsəfənin simasını, daxili məzmun-mahiyyətini, təməl elementlərini və aparıcı ideya-ideallarını, prinsiplərini rəhbər tutulan epistemologiya müəyyən edib. Epistemologiya dedikdə, ontologiya, metodologiya, qnoseologiya və aksiologiyanı, habelə, müvafiq kateqorial aparatı, leksika və prosedurları özündə ehtiva edən nəzəri biliklər sistemi nəzərdə tutulur. 

Tarixən müxtəlif elmi inkişaf mərhələrini əhatə edən epistemoloji paradiqmaları bu ardıcıllıqla təsnifatlandırmaq olar: klassikaya qədərki, klassik, neoklassik və postneoklassik epistemoloji paradiqmalar. Paradiqma özündə konkret tarixi dövrdə elmin inkişafını müəyyənləşdirən imperativ və idealları, ideya və prinsipləri, norma və qanunları, ənənə və yönümləri, elmi rasionallıq tiplərini və meyarlarını, habelə, müvafiq konsepsiya və nəzəriyyələri, yanaşma və metodlarını ehtiva edir.

Postneoklassik epistemologiya və onun qeyri-səlis məntiqlə köklü əlaqə və bağlantıları üzərində dayanmaq, hətta xüsusi məqsədli müvafiq tədqiqatlar aparmaq, fikrimcə, müasir elmi idrakın məzmun-mahiyyətini, səciyyəvi xüsusiyyətlərini, evristik gücünü və rolunu anlamaq üçün olduqca əhəmiyyətli bir vəzifədir. Postneoklassik epistemologiya və qeyri-səlis məntiq əlaqələri nədən ibarətdir, bu əlaqənin özül bağlantılarını, dominant elementlərini, özünəməxsusluq səciyyəsini və daşıyıcı fəlsəfi nüvəsini nə təşkil edir?

Məqsədyönlü araşdırmalar və müvafiq dəlil-sübutların nəticəsində gəldiyim qənaət bundan ibarətdir: postneoklassik epistemologiyanın və qeyri-səlis məntiqin (ümumən, qeyri-səlis riyazi təlimin) uzlaşma, dərindən çarpazlaşma “nöqtə”sini, məna-mahiyyət nüvəsini mürəkkəblik fenomeninə və mürəkkəb sistemlər dialektikasına tam yeni, qeyri-ənənəvi baxış və dərketmə sistemi təşkil edir. 

Əgər XX əsrin 60-cı illərinə qədən “mürəkkəblik”, İ. Kantın təbirincə desək, fəlsəfə və elmdə yalnız bir noumen kimi çıxış edirdisə, artıq 1965-ci ildən başlayaraq xüsusi məqsədli, hərtərəfli tədqiqatlara ehtiyaclı və layiq fenomen qismində ümumdünya elminin gündəliyinə çıxır. Dünya elminin bütün istiqamət və qollarında, dissiplinar, habelə, multidissiplinar axarlarında və onun praktiki-əməli tətbiqi yollarında mürəkkəbliklə bağlı illər, əsrlər boyunca toplanıb, formalaşmış zərurətin bilavasitə ciddi öyrənilməsinə və həllinə yönəlmiş fəaliyyət başlayır. Sanki, yeni nəfəsliklər, baxış-təhlil pəncərələri açılır. Riyazi elmlərdə, məntiq elmində, fizika və kimyada, təbiətşünaslığın digər sahələrində, o cümlədən, biologiya və psixologiyada, habelə, ictimai və humanitar elmlərdə əsaslı bir dönüş yaranır ki, tam yeni elmi müstəvi və fəzaların, fəlsəfi dərketmə sistemlərinin, qeyri-ənənəvi epistemoloji axınların formalaşması, qərarlaşması baş verir və bu proses, bir reallığa çevrilməklə, artan sürətlə indinin özündə də davam edir.

Əvvəla, tarixi ədalət və elmi dəqiqlik naminə vurğulayım ki, mürəkkəblik fenomeninə və məkan-zamanda mürəkkəbləşmə məsələsinə ilk dəfə prinsipial, həssas, fikir orijinallığı və zənginliyi cəhətdən təqdirəlayiq diqqət yetirən mütəfəkkir Hegel olmuşdur. Bu mənada onun “Təbiətin fəlsəfəsi” və müəyyən qədər də “Ruhun fəlsəfəsi” adlı əsərləri xüsusi qeyd olunmağa layiqdirlər. Böyük filosof həmin əsərlərdə elmi-fəlsəfi fikrin gələcəyə hədəflənmiş inkişafı kontekstində mürəkkəbliyə dair elə əhəmiyyətli əqlinəticələr, qənaətlər söyləmişdir ki, iki əsr sonra öz inandırıcı təsdiqini tapmaqla yanaşı, bütövlükdə, müasir elmi düşüncənin, fəlsəfi refleksiyanın keyfiyyətini şərtləndirmişdir. Əslində, bu şərtləndirməni mühüm əhəmiyyətli bir inqilabi, impulsverici təsir kimi də dəyərləndirə bilərik.

“Təbiətin fəlsəfəsi” əsərində Hegel, təqdim etdiyi ideyaların tezliklə elmi mühitdə qərarlaşa bilmədiyini gözəl anlayaraq, yazırdı: “Mən təbiət qanunlarının zəka vasitəsilə dərk olunmasını ölçünün azad şahlığı kimi izah etmişəm. Müxtəlif ixtisaslar üzrə təbiətşünaslar belə dərketmə barədə düşünmürlər. Lakin vaxt yetişəcək ki, onlar zəka anlayışını öz əsasında götürüb silahlanan elmə olan zərurəti duyacaqlar”.

Hegelin bu sözləri ictimai və humanitar elmlər sahəsində çalışanların ünvanına da söylənilə bilər. Əfsuslar ki, əksəriyyət üçün həmin proqnozlaşdırılan vaxt, gözlənilən tarixi zaman gəlib çatmayıb. İctimai və humanitar elmlərdə müşahidə edilən bir çox xoşagəlməz halların, ikrah hissi doğuran əlamətlərin, o cümlədən, təhrifedici reduksionizmin, bəsit şərhçiliyin və fikir refleksiyası üzərində subyektiv diktatın başlıca səbəblərindən biri də elə bundadır. Analoji durum, ümumən, fəlsəfənin ictimai şüurun xüsusi bir forması kimi tədqiqinə və tədrisinə də aiddir. “Mürəkkəblik” fenomeninə doğru hərəkət çox ləng gedir. Ayrı-ayrı təşəbbüslər, fərdi fəallığa və fədakarlığa söykənən nailiyyətlər var, ancaq geniş əhatəli və dərin layları tərpədən axın müşahidə olunmur. Sanki, pozitiv axının, köklü dönüş və yeniləşmənin qarşısında dəfedilməz bir maneə yaranıb.

Düzdür, müasir Azərbaycanda fəlsəfi düşüncənin formalaşmasında və fəlsəfənin tədrisində müəyyən pozitiv yeniliklər hiss olunmaqdadır: bir sıra yeni mövzular və problemlər diqqət mərkəzinə alınmış, sovet dövrünə xas olan və aparıcı rol oynayan marksist-leninçi tədris üslubu, metod və formaları dövrün tələblərinə uyğun şəkildə yenilərilə əvəzlənmiş, fəlsəfi mülahizələrdə, fikir refleksiyasında plüralizm meylləri özünü göstərməyə başlamış, ümumdünya fəlsəfi irsinə, xüsusən də İslam-Şərq fəlsəfəsinə, Azərbaycan ictimai fikir tarixinə maraq və həssaslıq artmışdır.

Lakin vəziyyəti obyektiv qiymətləndirsək, görərik ki, narahatedici problemlər heç də az deyil. Durumun qeyri-qaneediciliyi həm fəlsəfənin nəzəri biliklər sistemi kimi inkişafına, həm əldə edilmiş tədqiqat nəticələrinin tətbiqinə, həm də fəlsəfənin fundamental əhəmiyyətli ontoloji təlim, qnoseoloji zəminlər və vasitələr sistemi, nəhayət, dünyagörüşü, metodologiya, aksiologiya kimi tədrisinə aiddir. Hələ də tədqiqatlarda səthi-primitiv icmalçılıq, sitatçılıq, konyuktur uyğunlaşma, arqumentasiya zəifliyi, adekvat məntiqi-qnoseoloji şəbəkənin yoxluğu və yaxud zəifliyi, qabaqçıl ölkələrdə fəlsəfə sahəsində təqdirəlayiq tədqiqat və təqdimat təcrübəsinə laqeyd münasibət, faydalı nümunələrin lazımınca əxz edilməməsi özünü göstərməkdədir. Ən başlıcası, fəlsəfi təfəkkür tərzi və üslubunda, aparılan araşdırmaların epistemoloji təminatında zəruri yeniləşmə ləng gedir və bütün bu səbəblər ucbatından fəlsəfəmiz arzulanan peşəkərlıq, elmi qüdrət və eleqantlıq, evristik güc səviyyəsini əldə edə bilmir.

Nəticə olaraq, fəlsəfi fikrin inkişafı həyatın ümumi inkişaf sürətindən geri qalır, fəlsəfə müasir dünyanın çağırışlarına cavab verə bilmir, qlobal və ölkədaxili ictimai transformasiyaların doğurduğu problemlər qarşısında aciz və süst qalır. Mühüm əhəmiyyətli sosial-iqtisadi, siyasi və geosiyasi, mədəni-mənəvi hadisə və proseslər lazımınca qiymətləndirilmir, vacib təhlil və ümumiləşdirilmələr aparılmır, sanki, bütün bu baş verənlərin fəlsəfəyə və filosofa aidiyyəti yoxdur. 

Beləliklə də, gedişat daha çox fürsətçil “politoloq”, “hüquqşünas”, “siyasətçi”lər və peşəkarlığı, elmi hazırlığı şübhə doğuran “ekspert”lər tərəfindən şərh və təqdim edilir. Fəlsəfənin və filosofların (tək-tək istisnaları nəzərə almasaq!) aktual məsələlərə fikirləri bildirilmir, necə deyərlər, “səsləri eşidilmir”. Aydındır ki, belə olduqda, fəlsəfə müasir ictimai fikrə və proseslərin cərəyanına öz müdriklik qatqısını gətirə bilmir, passiv müşahidəçi, seyrçi rolunu üzərinə götürmüş olur.

Bir sözlə, ictimai reallıq, baş verən qlobal transformasiyalar, ortaya çıxan taleyüklü mürəkkəb problemlər yetərincə tədqiq olunub öyrənilmir. Nəticədə həm vacib məsələlər inteqrativ fəlsəfi təhlildən kənar qalaraq optimal həllini tapmır, həm də fəlsəfənin cəmiyyətdə yeri və rolu zəifləyir. O, öz idraki, proqnostik, metodoloji və aksioloji funksiyalarını həyata keçirə bilmir. Beləliklə, fəlsəfə və həyat arasında günbəgün dərinləşən uçurum yaranır ki, vəziyyət gələcəkdə də bu cür davam edərsə, çox mənfi nəicələr silsiləsinin baş verməsi qaçılmaz olacaq. 

Əlbəttə ki, hər şeyi talenin ümidinə buraxaraq, bununla barışmaq olmaz. Operativ, ardıcıl və sistemli tədbirlərin vaxtı çoxdan çatıb, həm təşkilati-idarəetmə, həm də nəzəri-praktiki səviyyələrdə müvafiq işlər aparılmalı, səmərəli yeniləşmə həyata keçirilməlidir. Başlıca çıxış və gediş istiqamətini isə mən ümumən mürəkkəblik fenomeninə adekvat münasibətdə və tarixi zamanla ayaqlaşa bilməyən təfəkkür üslubu ilə, idrakı arsenalla, düşüncə determinantları ilə vidalaşmada görürəm. Yeniliklərə müasir idraki vasitələrlə silahlanaraq sahiblənmək olar. Elmi və ictimai tərəqqi təfəkkür ətaləti, emosional kütlə psixozu üzərində qurula bilməz. Və bu təfəkkür ətalətindən, kütlə psixozundan uzaqlaşmaq üçün, fikrimcə, L. Zadə təlimi ən səmərəli idraki mənbələrdən biridir.

Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, XX əsrin 60-cı illəri mürəkkəbliyə yanaşmada elmi idrak və məntiq üçün inqilabi yeniləşmənin başlanğıc dövrü olmuşdur. Bu qənaətin faktoloji dəlil-sübutu mənasında elm tarixindən (müxtəlif fənnlərin inkişafına dair) kifayət qədər misal-nümunələr göstərə bilərik, məsələn:

1962-ci ildə SSRİ EA-nın “Известия” jurnalında (31.12.1962) görkəmli riyaziyyatçı, adademik A.N. Kolmoqorovun “Mürəkkəbliyə sadəlik” adlı əlamətdar məqaləsi nəşr edilmişdir. Üç il conra, 1965-ci ildə, amerikalı riyaziyyatçı Q.Çeytin (müstəqil olaraq) və sovet riyaziyyatçısı A.Kolmoqorov, öz yetirmələri ilə birgə, alqoritmik mürəkkəblik anlayışını və müvafiq olaraq, alqoritmik mürəkkəblik kosepsiyasını təklif etmişlər ki, bu konsepsiya, ümumən, mürəkkəblik nəzəriyyəsinin inkişafında özünəməxsus müsbət rol oynamışdır. Görkəmli riyaziyyatçı Andrey Nikolaeviç Kolmoqorovu “mürəkkəblik” fenomeni ilə bilavasitə üzləşdirən əsas səbəb ondan ibarət idi ki, o, öz tələbələri-həmkarları ilə birgə artıq xeyli müddət ərzində sistem mürəkkəbliyinin gizlinlərini aşkarlamaqla məşğul olmuşdur. Belə ki, mexanika və fizikada turbulentlik vəziyyətlərilə, dinamik sistemlərdə baş verən hadisələrlə, biologiyada riyazi metodlar problemi və sairə məsələlərlə bağlı tədqiqatlar aparırdı. Ədalət və dəqiqlik naminə qeyd edim ki, “alqoritnik mürəkkəblik” anlayışı ilk dəfə ABŞ alimi Q. Çeytin tərəfindən işlənilmiş və elmi-riyazi leksikona gətirilmişdir.

Həmin 60-cı illərdə riyazi və fiziki elmlərdə, biologiya və təkamül nəzəriyyəsində dayanıqlıq, fluktuasiya və bifurkasiya, kritik (xüsusi) anlar, faza keçidləri və yenidənqurmalar, fəlakətlər və entropiya, turbulentlik hadisələri və nizam məsələləri yeni baxış prizmalarından təhlil edilir və öyrənilirdi. Məşhur bioloq Lüdviq Fon Bertalanfinin ümumi sistemlər nəzəriyyəsi, akademik-fizioloq P.K. Anoxinin funksional sistemlər nəzəriyyəsi, görkəmli psixiatr-filosof Viktor Franklın loqoterapiya nəzəriyyəsi, D.N. Uznadze məktəbinin görkəmli davamçıları A.S. Pranqişvili və xüsusən də A.E. Şeroziyanın insan psixikasının bütövlüyünə dair əhəmiyyətli tədqiqatları və sairə orijinal mahiyyətli işlər də bu qəbildəndir. Bu kontekstdə görkəmli psixoloq-filosof, Beynəlxalq Psixoanaliz Akademiyasının üzvü A.E. Şeroziyanın geniş elmi ictimaiyyətə məlum olmayan fundamental əsərlərinin əhəmiyyətini xüsusi qeyd etmək istərdim. O, insan psixikasının mürəkkəblik dialektikasına aid olduqca əhəmiyyətli tapıntılar, kəşflər etməklə yanaşı, həm də, özünün ideya sələfləri saydığı bir sıra dəyərli alimlərin baxışlarını inkişaf etdirmiş, dərin mənalı orijinal fikirlər söyləməyə müvəffəq olmuşdur.

Hələ sağlığında canlı klassik sayılan, üçüncü Vyana məktəbinin banisi (Z. Freydin psixoanaliz və A. Adlerin individual psixologiyasından sonra) Viktor Emil Frankl misilsiz dəyərə malik loqoterapiyanı (məna vasitəsilə müalicə!) yaratmaqla insan psixikasının bir fövqəl mürəkkəblik kimi tədqiqi və dərki, habelə, insan varlığının pozitiv məcrada inkişafı baxımında böyük töhfələr vermişdir. Təsadüfi deyildir ki, ekzistensial psixologiya və psixoterapiyanın müasir dünyada dinamik inkişaf edən yeni istiqaməti məhz Franklın loqoterapiyasına əsaslanır.

1965-ci ildə Lütfi Zadə tərəfindən qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsi, qeyri-səlis məntiq anlayışı irəli sürülmüş və ümumən qeyri-səlis riyaziyyatın ilbəil artan sürətlə qərarlaşması baş vermişdir. Qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin gözəlliyi idrak subyektinin təsviri-tədqiqi prosesində riyazi həllərin çoxluq təşkil etməsindən və konkret situasiyalara uyğun müxtəlif cavab variantlarının təqdim olunmasından ibarətdir. Bu xüsusiyyət, vurğulayım ki, postneoklassik epistemologiyanın mühüm keyfiyyətlərindəndir və nəzəri sistemlər yaradıcılığında zəruri qeyri-vahidliyin ifadəsidir. Qeyri-vahidlik prinsipinin, yəni, həllər çoxluğu ideyasının günbəgün elmi idrakda qərarlaşması və güclü təsiri nəticəsində varlıq təliminin özündə elə inqilabi keyfiyyət dəyişiklikləri baş vermişdir ki, yeni-yeni ontoloji sistemlərin yaranmasını stimullaşdırmışdır.

O cümlədən, radikal xarakterli nəzəri konseptlər, mövqelər formalaşmışdır. Buna misal olaraq, Avstriya mənşəli amerikalı alim, elm fəlsəfəsi üzrə tanınmış mütəxəssis Pol Feyerabendin “epistemoloji anarxizm” adlı relyativist konsepsiyasını göstərmək olar. Bu “anarxist idrak nəzəriyyəsi” əsasən onun “Metoda qarşı” kitabında sərgilənmişdir. P. Feyerabendin yanaşmasında biliyin həqiqiliyinin hansısa universal meyarının olmaması təqdir edilir, belə meyarların dövlət və yaxud cəmiyyət tərəfindən diktəsi isə elmin azad inkişafı üçün maneə sayılır. 

Onun fikrincə, hər bir alim öz ideyasını (nə qədər absurd və qeyri-adi görünsə də!) sərbəst inkişaf etdirməkdə iradəlidir və hər kəs, öz növbəsində, bu nəzəriyyələr çoxluğundan seçimdə, onlardan hansınısa bəyənməkdə və rəhbər tutmaqda azaddır. Epistemoloji anarxizmin təəssübkeşi hər hansı ictimai təşkilata və yaxud ideologiyaya tərəfdaş olduğunu elan etməyə borclu deyil. P. Feyerabend konsepsiyasında elm, əslində, anarxik bir müəssisədir. Bu konsepsiyanın təqdimatında nəzəri anarxizm sərt qanunlara və nizama söykənən öz alternativləri ilə müqayisədə daha humanistik və mütərəqqidir.

“Metoda qarşı” kitabına professor Coz Aqassi tərəfindən verilmiş rəyə cavab məktubunda («Philosophia», mart, 1976-cı il) Feyerabend yazırdı: “Mən kitabımda demişəm – “Anarxizm epistemologiya və elm fəlsəfəsi üçün əla dərmandır. Mənanın dəqiqliyinə fikir verin, mən deməmişəm ki, epistemologiya və elm fəlsəfəsi anarxist olmalıdır. Söyləmişən: bu fənnlərin hər ikisi də xəstədir və müalicəyə ehtiyacları var. Və burada anarxizm bir dərmandır. Lakin dərman elə bir şey deyildir ki, daimi qəbul edəsən. Onu müəyyən zaman müddətintə qəbul edirlər və sonra istifadəsini dayandırırlar”. 

P. Feyerabendə görə, anarxizm xəstə olan epistemologiyanı sağalda bilər və məhz bundan sonra biz rasionallığın daha maarifçi və liberal formasına sahiblənə bilərik. Gördüyümüz kimi, onun başlıca qayəsi idraki çərçivələri genişləndirməkdən, təhlil-tədqiq prosesində sıxışdırıcı məhdudiyyətləri zərərsizləşdirməkdən, təfəkkür texnologiyasını məhsuldar maarifçi-liberalist istiqamətdə sağlam əsas və elementlər hesabına zənginləşdirməkdən ibarət olub.

Dərin məntiqi təhlil əsasında belə bir qənaət hasil olur: P. Feyrabendin idraki qəlibləri sarsıdan “epistemoloji anarxizm” konsepsiyası məna təyinatı baxımından xeyli dərəcədə L. Zadə təliminin aşıladığı yeni rasionallıq, elmi adekvatlıq, gerçəkliyə həssaslıq və humanizm ideyaları ilə müttəfiqlik təşkil edir. O ideyalarla ki, postneoklassik epistemologiyanın məzmun-mahiyyətini səciyyələndirir. Burada, yeri gəlmişkən, bir mühüm məqamı da vurğulamaq istərdim: epistemologiya və elm fəlsəfəsi sahəsində anarxizmi bir dərman kimi ( müəyyən miqdarda və konkret zamanda!) məqbul və hətta zəruri bilən P. Feyerabend heç vaxt siyasi anarxizmin tərəfdarı və tərənnümçisi olmamışdır. O, həmçinin, şəxsi maraq və niyyətlərdən qaynaqlanan, “intellektual səmimilik” adı altında yeridilən, mahiyyətcə totalitarizmə və ifrat ayrı-seçkiliyə rəvac verən humanizm, liberal-demokratiya haqqında boşboğazlığı kəskin tənqid etmişdir.

L. Zadənin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsi, hər şeydən öncə, məntiq və riyazi elmlərdə yaranmış dərin böhrandan ən optimal və qeyri-standart çıxış yollarından biri, bəlkə də, ən əhəmiyyətlisi idi. Yaranmış böhran və onun həlli barədə o dövrdə tanınmış alimlər, o cümlədən, məntiq və riyaziyyat sahəsində çalışanlar yazırdılar. 

Bu kontekstdə, məsələn, riyazi məntiq üzrə görkəmli alim Uillard Van Orman Kuaynı və onun “Müasir məntiqin fəlsəfi əhəmiyyəti” (1958) əsərini, yaxud formalistik məktəbin nümayəndəsi Haskell B. Karrini və onun 1963-cü ildə nəşr edilmiş “Riyazi məntiqin əsasları” kitabını qeyd edə bilərik.

Bunlardan öncə isə günbəgün dərinləşən böhran barədə riyazi formalizm cərəyanına və çoxluqlar nəzəriyyəsinə əvəzsiz töhfələr vermiş Con fon Neyman hələ 1940-cı illərin axırlarında öz məqalələrində fikirlər söyləmişdir. O dövrün ən məşhur riyaziyyatçısı Rixard Kurant bir sıra məqalələrində, riyaziyyatın nəzəri və tətbiqi aspektlərdə mövcud vəziyyətindən danışarkən, həmin problemdən söhbət açmış və qarşıda duran aktual vəzifələrdən yazmışdır. Ümumi narahatçılıq və yaranmış problemlərə münasibət tanınmış başqa alimlərin (F. Deyvis. U. Soyyer, M. Kats, F. Dayson, E. Mur, R. Stoun, R. Bellman, S. Ulam) əsərlərində də ifadə olunmuşdur. Bəs, sürətli elmi inkişafdan doğan böhranın məğzi, səciyyəsi nədə idi?

Əvvəla, qeyd edim ki, məntiq və riyaziyyatın böhranı ikili, bir-birilə çarpazlaşan istiqamətdə özünü göstərirdi: həm bu elmlərin öz daxili təkamülü müstəvisində, həm də elmi-nəzəri biliklərin praktikaya tətbiqi, ayrı-ayri fəaliyyət sahələrinə, yəni, real həyata münasibəti və istifadəsi müstəvisində. İkili xarakterli bu böhran o dövrdə fəaliyyət göstərən hər bir aparıcı riyazi-məntiqi cərəyan (orqanisizm, logisizm, intuisioniz) üçün xarakterik idi. Və böhrandan əsas çıxış yolu kimi çoxluqlar nəzəriyyəsinin inkişafı nəzərdə tutulurdu. 

L. Zadə də bu istiqaməti vacib bilirdi, lakin onun məsələyə yanaşmasında köklü fərqlər, prinsipial məqamlar var idi. O, problemə tam başqa baxış bucağından yanaşmış və riyaziyyatın “itirilmiş” müəyyənliyini qeyri-ənənəvi, başqa həmkarlarının heç ağıllarına gəlmədiyi bir idraki fəzada bərpa etməyə çalışmış və inqilabi uğur əldə etmişdir. Onun üçün aparıcı idraki prinsip bundan ibarət idi: riyaziyyatın “düzgünlüyü”, keyfiyyət gücü onun gerçəkliyin özünəməxsus məntiqinə uyğunluğu və real dünyaya tətbiq edilmə səviyyəsi ilə ölçülür; reallığın ehtiyaclarını ödəmək – gerçəkliklə təfəkkür ahəngdarlığına, üzvi sinergizminə nail olmaq deməkdir; bu qarşılıqlı həssaslıq və sinergizm varsa, deməli, riyaziyyatın öz bətnində, daxili inkişafında da sağlamlaşma və təkmilləşmə daha da qaneedici və mümkün olar.

Beləliklə, L. Zadə üçün əsas məqsəd reallığı fəth etmək yox, ona uyğun olmaq, onunla nəcib, harmonik, qarşılıqlı məmnunluğu artıran sinergetik təmaslar, ünsiyyət qurmaqdan ibarət idi. Klassik formal məntiqin və ənənəvi çoxluqlar nəzəriyyəsinin (indiyə qədərki bütün modifikasiyaları səviyyəsində!) reallığı təhrif edən məhdudlaşdırıcı qanun və prinsiplərdən uzaqlaşmaq, obyekt–subyekt münasibətlərində yeni, məhsuldar, qarşılıqlı fayda verən əməkdaşlığa, razılığa-rahatlığa nail olmaq idi. Ümumi götürdükdə, L. Zadə təlimində təfəkkür–gerçəklik, subyekt–obyekt münasibətlərində daha çox qayğıkeşliyə, tolerantlığa, həssaslığa təşnəlik vardır ki, bütövlükdə, səbəb-nəticə (determinasiya), zaman-məkan, elmi rasionallıq, tam–hissə nisbətləri, təsbitolunma və müəyyənləşmə, özünütəşkil və nizam məsələlərinə, habelə, dəyərlər probleminə də yeni yanaşmaların, epistemoloji baxış bucaqlarının formalaşması üçün güclü təkan vermişdir. {Burada dəyərli ədəbiyyat-mənbə qismində bu kitabları məsləhət bilərdim: Алиев Р.А., Алиев Р.Р. Нечеткие множества в моделях управления и искусственного интеллекта. М., 1986; Əliyev R.Ə., Əliyev R.R. Soft Kompütinq (nəzəriyyə, texnologiya və praktika). Bakı: “Çaşıoğlu”. 2004}.

Belə deyə bilərəm: bütün bu yeni yanaşma və baxışların ümumi məxrəcini, ideyadaşıyıcı özüllərini insanlığı və insaniliyi artırmaq qayəsi təşkil edirdi. Ağıla ünvanlaşmış tövsiyə bundan ibarət idi: “hə” – “yox” arası seçimdə və axtarışda qradasiyaları, dərəcələri, incəlikləri, “vergüldən sonra” gələnləri unutma, onları hesablamaqda və onlarla ünsiyyətdə həssas, nəzakətli ol; aləmlə əlaqələrdə özün üçün məmnunluğu və rahatlığı başqalarının rahatlığını və məmnunluğunu təmin etməklə tapa bilərsən; gerçəkliyi öyrənmək adı ilə onu təhrif etmə, şikəst vəziyyətə salma, onun öz mənası-məzmunu ilə azad və dolğun yaşamasına çalış!

L. Zadə təlimi elmlər kompleksinə, elmi təfəkkür üslubuna və texnologiyalarına tamamilə yeni abı-hava, qnoseoloji zəminlər, metodoloji yanaşmalar, aksioloji imperativlər gətirməklə, faktiki, ontologiya sahəsində elmi idrakın kreativlik-emercentlik gücünü artırmış və ciddi yeniliklərin baş verməsinə səbəb olmuşdur. Bu əsasda bir sıra artıq mövcud olan və yaxud təzəcə formalaşan epistemoloji cərəyanlar qeyr-ənənəvilik statusuna yüksəlmiş, öz idraki adekvatlığını və məhsuldarlığını artırmışlar. Misal olaraq bunları göstərə bilərik: D. Sempbell. K. Popper, St.Tulminin evolyusionist epistemologiyası; T.Kunun tarixi-evolyusionist epistemologiyası; J.Piajenin qenetik epistemologiyası, M.Polaninin antropoloji epistemologiyası, C.Holtonun tematik və U.Kuaynın naturallaşdırma epistemologiyaları, habelə, gipotiko-deduktiv, kumulyativist, relyativist və başqa epistemoloji modellər.

Onu da qeyd edim ki, postneoklassik epistemologiya bu epistemoloji cərəyan və modelləri özünəməxsus bir üzvi forma-məzmunda ehtiva edir. Belə deyə bilərik, böyük evristik gücə malik postneoklassik epistemologiya digər qeyri-ənənəvi epistemoloji modellərə (“hissələrə”) münasibətdə vahid bir “Tam” statusunda çıxış edir. Lakin bu mənada yox ki, o, həmin hissələrin cəbri məcmusu-toplamıdır! Qətiyyən belə deyil! Burada “Tam” hissələrin additiv cəminə müncər edilə bilməz. O, bir idraki-instrumental sistem kimi, özlüyündə bu cəmdən çox-çox böyük və intəhəsizdir. Dialektik inkişafda olan dinamik çoxluqdur!

Nəhayət, professor Lütfi Zadə, yalnız elmi və fəlsəfi düşüncəyə deyil, həm də texniki-texnoloji inkişafa, ictimai praktikaya, dünyanın təsərrüfat sisteminə təsir etmiş və təsir göstərəcək fundamental təlim yaratmış dahi bir şəxsiyyətdir. Müasir informasiya cəmiyyətinin formalaşmasında, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tərəqqisində, intellektual sistemlərin inkişafı və idarə olunmasında, müasir təhsil və tərbiyə prosesinin tam yeni əsaslarda təşkilində, süni intellektlə əlaqədar bir çox problmlərin həllində onun rolu və xidmətləri danılmazdır.

Süni intellekt nəzəriyyəsi və texnika-texnologiyası bu gün müasir bəşəri inkişafın aparıcı istiqaməti olaraq insan fəaliyyətinin ən müxtəlif sahələrini əhatə edir. Rafiq Əliyev və Rəşad Əliyev “Soft Kompütinq” adli irihəcmli fundamental əsərdə süni intellektin əsas problemi kimi bunu göstərirlər: “elə qurğuların, o cümlədən, əqli mühakiməyə malik elə kompüterlərin yaradılmasıdır ki, onlar qeyri-dəqiq və qeyri-müəyyən mühitdə insanın qəbul etdiyi qərarlara oxşar qərarlar qəbul edə bilsinlər”. Alimlərin fikrincə, ənənəvi süni intellekt sistemləri hard-kompütinq texnologiyası əsasında yaradılmışdır. Bu sistemlər simvolların emalına və müxtəlif obrazların tanınmasına, təbii dilin anlaşılmasına, teoremlərin avtomatik isbatına, ekspert nəticələrinin alınmasına imkanlar yaratsalar da, müəyyən məhdudiyyətlərdən azad deyildilər, çünki bütövlükdə klassik riyazi (hesabi) metodlara – ədədi üsullara söykənirdilər. “Təbiidir ki, belə məhdudiyyətlər çərçivəsində qurulan ənənəvi intellektual sistemlər yüksək maşın intellekti əmsalına (MİQ) malik ola bilməzdilər. Elm, texnika və texnologiyada intellektual sitemlər yaradılmasının yeni üsuluna, yeni nəzəriyyəsi və texnologiyasına kəskin tələbat duyulurdu”. Məhz bu tələbata cavab olaraq, R.Ə. Əliyev və R.R. Əliyevin qeyd etdikləri kimi, L. Zadə bir çox əhəmiyyətli real problemlərin həllinə imkan verən Soft Kompütinq texnologiyasını təklif etmişdir.

Qeyri-səlis məntiq, neyrokompütinq, evolyusion kompütinq və xaos kompütinq kimi intellektual paradiqmlərin üzvi kombinasiyasından ibarət Soft Kompütinqi süni intellektlə bağlı elm-texnika-texnologiya sahəsində danılmaz bir inqilabi hadisə hesab etmək olar. Bu gün Soft Kompütinq intellektual sistemlərin yaradılmasında evristik gücü günbəgün artan ağırlıq mərkəzini təşkil edir. Hazırda Soft Kompütinqlə, onun ayrı-ayrı aspektləri ilə bağlı müxtəlif dillərdə xeyli ədəbiyyət mövcuddur. Azərbaycan dilində ilk kitab professor R.Ə. Əliyev və R.R. Əliyevin müəllifliyi ilə 2004-cü ildə nəşr edilmiş yuxarıda adını çəkdiyim fundamental əsər olmuşdur. Bu dəyərli kitaba “Ön söz” yazmış L.Zadənin bəzi fikirlərini hörmətli oxucuların diqqətinə çatdırmaq istərdim. Düşünürəm ki, onlar kifayət qədər maraqlı və əhəmiyyətlidir.

Beləliklə, L. Zadə yazırdı: “İnsan fəaliyyətinin bir çox sahələrində olduğu kimi, elmdə də milliliyə meyl vardır. Bəzən müəyyən bir metodologiyanı əsas kimi götürüb onun alternativlərindən daha üstün olduğu iddia olunur. Bu cəhətdən Soft kompütinq konsepsiyası anti-millidir. Bu konsepsiya süni intellektlə bağlı müxtəlif metodologiyaların arasında sərt rəqabətin mövcud olduğu zəmində meydana gəlmişdir. Lakin məndə belə hiss yaranmışdır ki, rəqabət deyil, kooperasiya vasitəsilə hər hansı bir metodologiyanın üstünlüyünün təsdiqi və ya təkzibindən danışmaq olar. Soft kompütinq nədir? 

Əvvəla qeyd edək ki, soft kompütiq, sadəcə, vahid metodologiya deyil. Əksinə, onu mühitin real qeyri-dəqiqliyini qəbul edən müxtəlif metodologiyalar koalisiyası və ya konsorsiumu adlandırmaq olar. Onun əsas məqsədi traktabillik, robastlıq və səmərəli həll əldə etmək üçün qeyri-dəqiqliyə tolerantlıq yaratmaqdır...Soft kompütinqin mühüm cəhəti odur ki, onun komponentləri bir-birilə yarışmaqdan çox, bir-birini tamamlayır. Beləliklə, Soft kompütinqin əsas xüsusiyyəti odur ki, daha yaxşı nəticələri onun tərkibindəki metodologiyaların ayrı-ayrılıqda deyil, onların kombinasiyası şəklində istifadə edməklə əldə etmək olar”.

Olduqca əhəmiyyətli fikirlərinin davamı olaraq L. Zadə belə bir ehtimal da səsləndirir: “Hal-hazırda ən çox yayılmış Soft kompütinq üsulu neyro-qeri-səlis paradiqmaya əaslanan üsuldur. Populyarlığı artan digər üsullar isə neyro-genetik, neyro-qeyri-səlis-genetik, həmçinin, neyro-xaotik yanaşmaya əsaslanan üsullardır. Ehtimal ki, yaxın illərdə yüksək səviyyəli maşın intellektinə malik olan sistemlərin əksəriyyəti hibrid sistemlər olacaqdır, yəni, onlar Soft kompütinq metodologiyalarının müxtəlif kombinasiyalarından istifadə etməklə yaradılacaqdır”.

Böyük alim-riyaziyyatçı daha sonra görkəmli həmyerlilərimizin kitabını bu cür dəyərləndirir: “Bu mövqedən baxarkən, professorlar R.Ə. Əliyev və R.R. Əliyevin müəllif olduqları “Soft Kompütinq” kitabının əhəmiyyətini qiymətləndirmək çətindir. Sistem analizi, qərar qəbuletmə və qeyri-səlis məntiq sahəsində iki məşhur alimin yazdığı “Soft Komütinq” kitabı dərinliyi, əhatəliyi və yüksək anlaşıqlığı ilə seçilir, konsepsiya, nəzəriyyə və əməli üsullar da daxil olmaqla geniş materialı əhatə edir. Bütün bunlar müəlliflərin geniş elmi tədqiqat və təhsil təcrübəsini nümayiş etdirir. Kitaba çoxlu misal və məsələlər, neyro-qeyri-səlis, neyro-genetik və qeyri-səlis-neyro-genetik sistemlər haqqında xeyli faydalı informasiyanın daxil edilməsini də qeyd etmək lazımdır”.

Belə bir atalar misalı var: “zər qədrini zərgər bilər”. Mən də bu həqiqəti rəhbər tutaraq L. Zadədən iqtibaslar gətirdim. Yaqin ki, razılaşarsınız, Soft kompütinqə həsr olunmuş dərin məzmunlu və geniş əhatəli kitaba ən adekvat, obyektiv və ədalətli rəyi məhz onun özü – L. Zadə verə bilərdi. Burada mən, həm də, daxili narahatlığımı ifadə edən mövqeyimi qabarıq surətdə bildirmək istədim. Ciddi narahatlıq ondan ibarətdir ki, həttə L. Zadə kimi klassikin, mötəbər alimin mənacan olduqça sanballı müsbət rəyinə baxmayaraq, professorlar R.Ə Əliyev və R.R. Əliyevin “Soft Kompütenq” kitabı öz vətənimizdə layiqincə dəyərləndirilməyib və müfafiq istiqamətdə zəruri nəzəri-praktiki işlərin təşkilində istifadə olunmayıb. Müasir elmin, təfəkkür texnologiyalarının, təhsil-tərbiyə, sivil davranış və ünsiyyət sistemlərinin özüllərindən olan bu kitab, faktiki, nəzər-diqqətdən kənarda qalıb. Bu, bağışlanılmaz və dözulməz münasibət, yanaşmadır. Belə münasibətlə biz həm fərdi, həm də ictimai-ümumi müstəvilərdə elmimizə, təhsilimizə, cəmiyyətimizə xəyanət etmiş oluruq. Özümüz öz əllərimizlə geriliyə, cəhalətə doğru gedirik, kütləvi uğursuzluqlara, faciələrə yol açırıq.

Bu səbəbdəndir ki, indi hər şeyin önündə öz çığır-bağırı, həyasızlığı, mənfəətdar vətənşüvənliyi ilə səfehləri cəlb edən Yalan və qarşılıqlı Şiddət gedir. Səthi adamlar Yalana tez inanır, ona aludə olur və bu durumda kütlə psixozunun, qaragüruh zehniyyətinin total hökmranlığına daha çox şərait yaradırlar. Belə ictimai axında və fəallıqda heç bir ixlaskarlığa, insaniliyin intibahına yer qalmır. Yalan və Şiddət məngənəsində sıxılıb-əzilən, boğulan Həqiqət artıq heç kimə və heç nəyə lazım olmur. Və onun hərtərəfdən müasirəyə alınmış, özlərinə qapadılmış tək-tük daşıyıcıları da Yalanın diktə etdiyi “İşıqlı Yol”u yalnız seyr etmək zorunda qalırlar. Bu nadir bəndələrdən lap tək-tək adamlar tapılar ki, səmimi hörmət bəslədiyim Kəramət Böyükçöl kimi, anadangəlmə istedada, cəsarətə, düşüncə-qəlb açıqlığına, rasional-evristik təfəkkürə, necə deyim, İbn Xəldun “əssəbiyyə”sinə sahib olsun və bu bədnam “İşıqlı Yolu” qılınclasın.

Azərbaycan dilində ilk nəşrindən (2004) sonra “Soft Kompütinq” kitabı indiyə qədər, ən azından, beş-altı dəfə yenidən işlənilmiş və daha da zənginləşmiş təqdimatda böyük tirajla çap edilməli, elmi təşkilatlarda və dövlət qurumlarında, tədris müəssisələrində, təhsil-tərbiyə ocaqlarında yayılmalı, təbliğ-təşviq olunmalı idi. Bütövlükdə, görkəmli alim Rafiq Əliyevin elmi nailiyyətləri ilə əlaqədar xüsusi qaydada, optimal həcmdə hazırlanmış informaiya, prinsipal məqamları əks etdirən material dərsliklərə salınsaydı, sistemli surətdə yeniyetmələrə, gənclərə, böyüyən nəsillərə çatdırılsaydı, təqdirəlayiq mühüm bir iş sayılardı.

L. Zadənin və Rafiq Əliyevin ayrı-ayrılıqda və müştərək gördükləri iş, ortaya qoyduqları nəticə-nailiyyətlər adi, trivial səviyyədə dəyərləndirilməli töhfə deyil. Bu, dünyanı, tarixi və sosial zamanı köklü surətdə yaxşılığa, xoşbəxtliyə, tərəqqiyə doğru çəkən, dəyişən möhtəşəm Təlimdir. Həmin Təlimin, o cümlədən, “Soft Kompütinq” kitabının, hər şeydən öncə, aşıladığı məram-mətləb, düşüncə və davranış yönümü, təfəkkür üslubu-texnologiyası, dünyaya və gerçəkliyə baxış tərzi, habelə, bu zəmində bəşəriyyət üçün püxtələşdirdiyi və sərgilədiyi yeni (həqiqi və dayanıqlı) humanizm, tolerantlıq, demokratiya, haqq-ədalət konsepsiyası, ideya-ideallar sistemi nəinki yalnız texniki, riyazi-fiziki elmlərdə, kimya və biologiyada, qərar qəbuletmə və idarəetmə sahəsində, habelə, ictimai və humanitar elmlərdə, ümumən, insanların dünyagörüşündə, ictimai və fərdi fikrin məzmun-mahiyyətində əhəmiyyətli katarsis yaratmağa, əsaslı yeniləşməyə təkan və güc verməyə, sinergetik-emercent mənbə və axınları formalaşdırmağa qadirdir. Və, əslində, bu proses artan sürətlə gedir – bütün obyektiv və subyektiv xarakterli maneələrə baxmayaraq! Müasir dünya tam yeni bir Məntiqlə, Təfəkkür Üslubu və Texnologiyası ilə yaşayır və yaxud yaşamaq cəhdindədir – Yaponiya və Çindən tutmuş ABŞ və Avropa ölkələrinə kimi! Artıq işıqlı üfiqlərə apara biləcək yollar, konsepsiya və paradiqmlər, ictimai və iqtisadi meqatrendlər bu Məntiq, bu Təlim əsasında və vasitəsilə hesablanır, dəqiqləşdirilir və müəyyənləşdirilir. Gəlir-qazanclar da böyükdür – həm maddi-maliyyə, həm də mənəvi-mədəni baxımdan.

Əfsuslar ki, biz sahib olduğumuz öz xəzinəmizdən, xüsusən də elm-bilik xəzinəsindən, yerində və vaxtında bəhrələnə bilmirik, vərdişlər ətaləti üzrə hərəkət edərək kol-kosda ilişib qalırıq, ağlasığmaz israfçılığa yol veririk, daim intensiv inkişafı yox, ekstensiv mövcudolmanı seçirik, yetkin yaşlarımızda da, uşaq kimi, iməkləməyi sevirik, çox təəssüf! Cəsarət və fədakarlığımızmı, ağıl və haqqpərəstliyimizmi, təpər və iradəmizmi çatışmır? Böyük Kişilər yaxşı deyiblər: ağılın ən mühüm məsləhəti – hər şeydə, zərrə qədər də olsa, iradə və cəsarət, fədakarlıq, həssaslıq göstərməkdir. Müstəsna əhəmiyyət kəsb edən xəzinədən ağıllı istfadədə elmi-akademik toplum əlini ağdan-qaraya vurmursa, məsuliyyətini anlayıb narahat olmursa, kənarda düşmən axtarmaq – eyni dərəcədə, yanlışlıq və ciddi səhv deyilmi!?

Yox-yox, məqsədim qətiyyən kimlərisə və nələrisə qınamaq, tənqid etmək deyil! Rəhmətlik babam Hüseyn müəllim demişkən, hər kəs bildiyini danışır və bacardığını edir. Sadəcə, bu yazımla zəngin bir Xəzinəyə, danılmaz perspektivi olan Təlimə yenidən ictimaiyyətimizin nəzər-diqqətini çəkəmək istədim. Eyni dərəcədə, kifayət qədər nikbinəm, ümidli və inamlıyam. Çünki, hörmətli Rafiq müəllimin vaxtilə müjdəsini verdiyi Yeni Sivilizasiya artıq zəfər çalmaqdadır! O, Dünyanı, Zəmanəni, Epoxanı dəyişməkdədir!

Şərhlər

Toğrul M. 2021-06-11 09:59:01

Qeyri-neft iqtisadiyyatından danışırlar, ancaq Rafiq Əliyev və Əbülhəsən Abbasov kimi görkəmli alimlərin yaradıcılığından, onların potensialından istifadə etmirlər. Bu dərəcədə də absurd münasibət olarmı? Həqiqi islahatlardan söhbət gedirsə, öncə belə alimlərə münasibət dəyişməlidir. Kim bilmir ki, Ramiz Mehtiyev və onun "akademikləri" ölkəmizə, elmimizə və təhsilimizə, əxlaq-mənəviyyatımıza yalnız ziyan yetirirlər. Hörmətli Əbülhəsən müəllimə möhtəşəm məqaləyə görə dərin təşəkkürlər. Var olun, dəyərli İnsan!

Əzizova Almaz 2021-06-11 00:17:53

Çox sağ olun Əbülhəsən m.Atalar sözü burada yerinə düşür:-Zər qədrini Zərgər bilər!görkəmli Alimlərimiz daima var olsun

Elbrus 2021-06-06 19:03:42

Dünya yaxşı insanların sayəsində məhvərindədi.

Farida Rasulova. 2021-06-06 16:25:53

Əbülhəsən müəllim cox sağ olun belə görkəmli alimlərin. elmi fəaliyyətləri ilə bizləri tanış etmisiniz. Allah Sizi qorusun.

İlqar Rəhimov 2021-06-06 11:30:42

Çox sanballı, zəngin və əhəmiyyətli məqalədir. Belə yazılara həmişə ehtiyac var. İnsan oxuduqca ləzzət alır, ruhu dincəlir.

İlqar Rəhimov 2021-06-06 11:27:14

Çox sanballı, zəngin və əhəmiyyətli məqalədir. Belə yazılara həmişə ehtiyac var. İnsan oxuduqca ləzzət alır, ruhu dincəlir.

Ələmdar Məmmədov-hüquqşünas 2021-06-05 23:54:04

Əbülhəsən müəllim! Çox sağolun dəyərli və qiymətli yazınıza görə.Məni təəccübləndirən odur ki,bizim riyaziyyatçılarımız və riyaziyyat institunun əməkdaşlarının görməlli işi siz görürsünüz.Bir daha təşəkkürlər.

Ayaz Rüstəmov 2021-06-05 14:33:56

Rafiq müəllim sözün əsil mənasında ALİMDİR.

H.Abdallı 2021-06-05 14:09:22

Hörmətli Əbülhəsən müəllim Siz dəyərli fikirlər irəli sürmüsünüz..

Eldar Mesimov 2021-06-05 13:12:07

Halal olsun Abulhesen muellim

ZEYNƏDDİN. ŞABANOV 2021-06-05 10:14:09

ƏBÜLHƏSƏN MÜƏLLİMİN BÜTÜ YAZILARINDA DƏRİN HİKMƏT VƏ CƏMİYYƏTİMİZİN İNKAFI ÜÇÜN ZƏRURİ FİKİR VƏ TƏKLİFLƏR VARDIR. HƏMİN FİKİRLƏRDƏN MAKSİMUM BƏHRƏLƏNİB TƏTBİQ ETMƏK LAZIMDIR. YÜKSƏK ELMİ FƏLSƏFİ SƏVİYYƏDƏ YAZILMIŞ BU MƏQALƏDƏN TƏRƏQQİPƏRVƏR İNSANLAR ÇOX MƏSƏLƏLƏR ƏXZ ESƏ BİLƏRLƏR

Şamil M. 2021-06-04 22:23:41

Bu məqalənin özü gözəl elmi əsərdir. Görkəmli alimlər və onların yaradıcılığı haqqında ən dərin məzmunlu yazı. Böyük təşəkkürlər! Alimlik,bax, budur!

Alim 2021-06-04 20:48:07

Yaxşı olardı ki, Fəlsəfə institutdakı dissertasiya çap maşınından yazasız... Bir sıra deputatlar, vəzifə adamları, “Səs” qəzetinin ixtisasca inşaatçı olan redaktoru Bəhruz Quliyev bu çap maşınının çap etdiyi dissertasiyalarla fəsəfə üzrə elmi adlar almışlar. Bu institutun dissertantı, ixtisasca geofizik Rasim Quliyev hazırda həbsdədir. ....

Oxucu. 2021-06-04 19:03:23

Vetən daşa çox sağolun həm Rafiq müəllim haqqında ədalətli dediyiniz,həmçinin ən vacib ölkədə çörəyi çörəkçiyə verməməyiniz fikirlərinizə görə,bu doğurdanda dövlətimiz və millətimiz üçün böyük faciyədir,Allah özü köməyi olsun millətimizə,çoxu bunun gələcək fəsadlarını anlamır.

Veten dashi 2021-06-04 18:25:13

RAFİQ müəllim cox böyük şəxsiyyətdi 1981-1986 -ci illərdə onun işlədiyi kafedranın məzunu olmuşam.Yüksək mədəniyyəti, elmi,ziyallılığı hələ o zamanlar boyük bir örnəkdi.Nə yazıqlar bizim ölkəmizdə o lazımi dəyərini ala bilmədi.Bu bir Azərbaycan reallığıdı əti atın çotu itin qabağına qoyurlar.məhz buna görə bu ölkənin yaxşı gələcəyinə hec inanmağım gəlmir...

Son yazılar


Новости

Обзор на EPOS GTW 270 Hybrid

Они доступны только в этой цветовой гамме из оружейного металла. Обновление 22 апреля, 10:03 утра по восточному времени: EPOS выпустила обновление прошивки для GTW 270, доступного через программное обеспечение Gaming Suite на ПК, которое обеспечивает одновременное Bluetooth и беспроводное подключение к его ключу USB —C. Вы можете переключаться между режимами, нажав кнопку на ключ. Компания говорит, что теперь он доступен. Гибридные наушники GTW 270 стоимостью 199 долларов от аудиокомпании EPOS, насколько мне известно, являются первыми по — настоящему беспроводными наушниками, созданными для игр, но сами наушники не являются самой большой точкой продаж. Приемник Bluetooth USB-C, который поставляется с наушниками, получает это различие. Он намного компактнее, чем стандартные USB-ключи размером с флэш-накопитель, входящие в комплект многих гарнитур. Он также более способен работать с кодеком aptX low latency (aptX LL), который обеспечивает хорошее звучание звука без заметной задержки. Используя приемник, гибрид GTW 270 может быть особенно хорош для быстро развивающихся игр, где звуковые сигналы имеют значение для успеха; но на самом деле, это приятно иметь для любого названия. Однако есть одна проблема: микрофоны не работают, когда вы слушаете звук через приемник USB-C. (Однако встроенные микрофоны наушников работают, когда они подключены к устройству через Bluetooth.) Гибрид EPOS GTW 270 Вот звезда шоу. Это больше зависит от технических ограничений aptX, чем от принятия решений EPOS. Чтобы определить приоритет полосы пропускания для качества звука и быстродействия, при прослушивании с помощью ключа USB-C активен только канал воспроизведения. Это потенциальный разрыв сделки для некоторых геймеров, которые, возможно, захотят перейти в голосовой чат с друзьями на своих консолях. Но к чести EPOS, задержка между ключом и наушниками действительно кажется несуществующей. Эти бутоны цвета оружейного металла имеют простой, сдержанный дизайн, чтобы они не слишком высовывались из вашего уха. Они не слишком тяжелые, и посадка удобная, благодаря сменным силиконовым ушным наконечникам, которые помогают получить хорошую герметичность в ухе. Что касается элементов управления, у них есть только одна многофункциональная кнопка, которая обрабатывает приостановку и возобновление музыки, смену треков, а также прием телефонных звонков. Другими словами, без ключа USB-C они не являются чем-то особенным. (EPOS действительно делает версию за 169 долларов без ключа.) Для общего использования — например, для телефонных звонков или музыки — вы можете получить больше, потратив меньше, если посмотрите некоторые из вариантов в руководстве по покупке доступных беспроводных наушников моего коллеги Криса Уэлча. НАШ ОБЗОР ГИБРИДА GTW 270 7 ИЗ 10 Плюсы Незаметная задержка при подключении к ключу USB-C Сменные силиконовые наконечники для комфорта и звукоизоляции Совместимость с несколькими устройствами Минусы Микрофоны не работают при подключении через USB-C Чехол для зарядки, подверженный царапинам Они легки в использовании по цене За пределами игр эти наушники можно использовать, как и любой другой беспроводной набор, для подключения к телефону, планшету или ноутбуку через Bluetooth. Они поддерживают Bluetooth 5.1 (с кодеком SBC или aptX, в зависимости от устройства, к которому вы подключаетесь) для музыки, видео, игр и телефонных звонков, и EPOS говорит, что вы можете сопрягать их с восемью устройствами. Сопряжение выполняется, удерживая нажатой кнопку на корпусе зарядки. Гибрид EPOS GTW 270 Единственная кнопка гибрида GTW 270 находится на левом наушнике. Говоря о зарядном чехле: он имеет цельнометаллическую конструкцию, которую, к сожалению, очень легко поцарапать. Он заряжается через USB-C; при полной зарядке EPOS говорит, что он может обеспечить до 15 часов дополнительного времени автономной работы наушников. В течение рассматриваемого периода гибридные наушники GTW 270 достигли пятичасовой отметки времени автономной работы, что соответствует заявлениям компании. И если вы тот, кто время от времени совершает потную пробежку или просто не хочет попасть под дождь, они водонепроницаемы по стандарту IPX5. Я провел последние несколько недель, используя наушники, чтобы играть в игры поочередно на моем PS5, моем коммутаторе и моем рабочем ноутбуке несколько раз в день. (Если вам интересно, в комплект поставки входит адаптер, который позволяет подключить ключ к устройству с портами USB Type-A.) Гибрид GTW 270 работает как любая беспроводная игровая гарнитура, но действительно беспроводной форм - фактор имеет некоторые очевидные преимущества. Мне нравится, что они позволяют мне свободно передвигаться по проводам, и их использование не изолирует меня (или не портит мои волосы), как громоздкие банки для ушей. Приемник предварительно соединен с бутонами, и они подключаются почти мгновенно. Гибрид EPOS GTW 270 Каждый наушник заряжается через контактные точки, а светодиоды показывают оставшееся время автономной работы. Мне также нравится удобство использования только правого наушника (правый управляет передачей Bluetooth, поэтому прослушивание только через левый наушник не работает), поэтому я могу держать ухо доступным для прослушивания отправленных пакетов. Это, конечно, не является чем-то новым для людей, которые уже используют действительно беспроводные наушники. Это просто кажется новым, чтобы испытать эту свободу с игровой гарнитурой. В течение отчетного периода я попробовал римейк "Души демона", "Бог войны" 2018 года, "Приключения в кольце" и "Призрак Цусимы", а также несколько других игр. Хотя у них нет самой широкой звуковой сцены или самого четкого частотного разделения, которое я слышал для прослушивания музыки, они сияют игровым звуком — в частности, эффектами объемного звучания и доставкой басов. Общее качество звука не является взрывоопасным, и есть предел тому, насколько захватывающими могут быть эффекты объемного звучания, учитывая небольшие драйверы наушников. Но звук не слишком скомпрометирован. Если вы не хардкорный геймер, которому нужно услышать каждую деталь в кристально чистой презентации, они, скорее всего, подойдут вам. Гибрид EPOS GTW 270 Они великолепно работают как с PS5, так и с коммутатором. Для расширения совместимости в комплект поставки входит адаптер USB-C-USB Type-A. Гибрид GTW 270 был бы очень близок к идеалу, если бы микрофоны работали при подключении с помощью ключа USB-C. Увы, это не так, поэтому использование ключа будет практически бесполезно для тех, кто часто играет в многопользовательские игры с друзьями. (Это немного другая история, если вы играете в много однопользовательских игр и не возражаете против отсутствия микрофона для игр.) Поскольку наушники не так уж полезны для игр без ключа, это означает, что вы идете на большой компромисс, и это тот, который ни одна из лучших игровых гарнитур, которые я тестировал (большинство из которых дешевле, чем это), не просит вас сделать. Это твой выбор. Часы OnePlus - это первые умные часы от OnePlus. Он стоит всего 159 долларов и длится до двух недель между зарядками, но он также делает намного меньше, чем конкурирующие умные часы от Samsung, Fossil, Apple и других. https://www.theverge.com/22241197/epos-gtw-270-hybrid-truly-wireless-earbuds-usb-c-gaming-bluetooth

Лучший Chromebook 2021 Lenovo Chromebook Duet

Лучший Chromebook 2021 Lenovo Chromebook Duet Lenovo Chromebook Duet-это впечатляющее конвертируемое устройство за 279 долларов. Часть руководства Verge по Chrome OS и Chromebook Дуэт Chromebook от Lenovo далек от безупречности. Но когда вы оцениваете устройство, которое начинается с 279 долларов, вопрос не в том, “Является ли это идеальным устройством”, а в том, “Лучше ли это, чем другие вещи, которые вы можете получить за эту цену” Chromebook в этом ценовом диапазоне, как правило, неуклюж и дешев, как Chromebook 14 от HP или Chromebook x360 12b. Если вам нужна альтернатива Windows, вы смотрите на самый нижний конец линий Acer Aspire или Acer Swift или другие чрезвычайно простые варианты, такие как Motile 14. И, конечно, есть iPad начального уровня и другие базовые планшеты Android, но они не поставляются с клавиатурой. Lenovo, безусловно, срезала некоторые углы, чтобы сократить дуэт Chromebook до этой ценовой точки. И поскольку я работаю профессиональным ворчуном, я буду ворчать. Но в конце дня они чувствуют себя как срезанные углы — не как серьезные ошибки, которые значительно затрудняют работу устройства. И после нескольких дней использования дуэта в качестве основного драйвера я чувствую себя комфортно, говоря, что он гораздо больше похож на Surface Go с некоторыми уступками, чем на ультрабюджетный ПК. НАШ ОБЗОР Duet Chromebook ОТ LENOVO 8,5 ИЗ 10 Плюсы Ультра портативный 11-часовое время автономной работы В комплекте клавиатура и подставка для ног Вы не можете превзойти цену Минусы Тесная клавиатура и тачпад Только один порт (и это не разъем для наушников) Не хватает лошадиных сил для серьезной многозадачности По сравнению с последними iPad или более дорогими хромбуками, такими как Pixelbook Go, Chromebook Duet имеет значительные недостатки. Но эти устройства являются шагом вверх в цене (особенно если вы включаете крышки клавиатуры). Если вы ищете кабриолет в диапазоне ниже 300 долларов, у которого есть нога в обеих дверях, дуэт-лучшее, что вы найдете. Базовая модель Chromebook Duet имеет 4 ГБ оперативной памяти и 64 ГБ памяти. В стоимость входит клавиатура и подставка, чего не скажешь о Surface Go или любой другой модели iPad. Я протестировал версию за 299 долларов, которая имеет тот же процессор и оперативную память, но 128 ГБ памяти. Двадцать долларов — это не огромная разница, поэтому я рекомендую вам пойти на дополнительное хранилище, если вы можете себе это позволить-64G быстро заполнится, если вы планируете загружать много приложений, видео или других носителей. Дуэт Lenovo Chromebook Лучшие ноутбуки 2020 Lenovo Chromebook Duet Легко изменить угол наклона экрана. Помимо его головокружительной цены, главное, что нужно знать об этом Chromebook,-это то, что он маленький. При 10,1 дюйма это типичный размер для планшета, но если вы пытаетесь использовать его так, как вы использовали бы рабочий ноутбук (например, с десятками вкладок и окон рядом), все становится тесным. Я смог написать весь этот обзор на дуэте, но возвращение к 13-дюймовому 32-дюймовому экрану на моем персональном компьютере казалось совершенно новым миром. Дисплей действительно имеет соотношение сторон 1610, что я ценю, и если вы привыкли использовать 169 панелей, вы заметите дополнительное вертикальное пространство. Я все еще чувствую себя немного менее стесненным на 13-дюймовом экране 169, но это близко. Как следствие, съемная клавиатура также крошечная. Большинство клавиш не страшны для нажатия; на самом деле они немного больше, чем клавиши Surface Go, с шагом около 1,3 мм. К тесной настройке потребовалось некоторое время, чтобы привыкнуть, но после дня или около того использования устройства я смог достичь своей обычной скорости набора текста (около 130 слов в минуту). Однако Lenovo пришлось пойти на компромисс с клавишами на окраине колоды (tab, backspace, enter, двоеточие, апостроф, тире и т. Д.). Они крошечные (чуть более половины размера буквенных клавиш), и их нажатие было рутиной. Даже после использования устройства в течение нескольких дней я все еще правильно нажимал backspace примерно в 75 процентах случаев — я не могу сказать вам, сколько раз я вместо этого хлопал знаком равенства. Точно так же я очень часто нажимал enter, когда хотел нажать соседнюю клавишу апострофа. Нажатие на тире, которое находится слева от клавиши "равно", было похоже на сценарий "иголка в стоге сена", и я инстинктивно избегал использования тире в своем письме. Я предполагаю, что вы привыкнете ко всему этому, если купите Дуэт, но ожидайте крутой кривой обучения. ТЕХНИЧЕСКИЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ LENOVO CHROMEBOOK DUET (В СООТВЕТСТВИИ С ОБЗОРОМ) MediaTek Helio P60T 4 ГБ ОПЕРАТИВНОЙ ПАМЯТИ 128 ГБ памяти 10,1-дюймовый дисплей (1920 x 1200) батарея емкостью 7000 мАч (27 Вт * ч) Адаптер 10 Вт Два динамика Два цифровых микрофона Один порт USB-C Вы не будете шокированы, узнав, что тачпад также небольшой-3,4 х 1,9 дюйма. Он прекрасно себя чувствует и грамотно прокручивается (хотя у меня маленькие руки). У меня были некоторые проблемы с щелчком и перетаскиванием (я часто прибегал к этому на сенсорном экране), и щелчки двумя пальцами иногда регистрировались как обычные щелчки. Кроме того, когда клавиатура неровно лежала у меня на коленях, она иногда поворачивалась в положение, когда кликер перестал работать (болезнь, с которой вы будете знакомы, если раньше использовали дешевые чехлы для клавиатуры). Если вы предпочитаете использовать экран, дуэт также совместим со стилусами USI. Если вы надеялись подключить кучу периферийных устройств вместо прилагаемой клавиатуры, убедитесь, что у вас есть разветвители и ключи на буксире. Дуэт имеет всего один порт USB-C, который будет занят всякий раз, когда устройство заряжается. Было бы неплохо иметь хотя бы аудиоразъем, хотя Lenovo включает в себя ключ для наушников. (Пока мы составляем списки пожеланий, будет приветствоваться еще один порт USB-C, чтобы мы могли подключить мышь во время зарядки). Дуэт Lenovo Chromebook Дуэт включает в себя подставку и клавиатуру. Дуэт Lenovo Chromebook. Снаружи на экране был сильный яркий свет. Однако при такой цене я не рассматриваю тесную периферию как ошибку со стороны Lenovo; это компромисс, который вы делаете. В обмен вы получаете довольно компактное и портативное устройство. Один только планшет весит 0,99 фунта (449g), а с клавиатурой и подставкой для ног он составляет всего 2,03 фунта (921g). И, несмотря на углы, которые были срезаны с помощью клавиатуры и тачпада, ни одна часть дуэта не выглядит и не кажется дешевой. Сам планшет изготовлен из алюминиевого сплава, который прочен и приятно держать. Обложка сделана из шикарной серой ткани — в закрытом состоянии она выглядит как классный блокнот. И клавиатура, и подставка надежно оставались на месте, пока я пользовался устройством. Дуэту действительно не хватает двухкомпонентного магнитного механизма, который Surface Go использует для удержания обеих крышек на месте, что означает, что клавиатура имеет тенденцию скользить, когда ноутбук закрыт. Опять же, углы. Еще одна область, где дуэт пробивает выше своей весовой категории срок службы батареи. Lenovo утверждает, что 10 часов; Я приблизился к 11 с половиной, запустив устройство через свою типичную рабочую нагрузку вкладок Chrome и приложений, включая Gmail, Twitter, Slack, Asana, Facebook, Документы и листы, а также случайный вызов масштабирования и потоковую передачу Spotify, с экраном средней яркости. В тот день, когда я использовал только Chrome, я получил чуть больше 12. (Lenovo, однако, экономила на зарядном устройстве; включенный в комплект 10 Вт USB-C кирпич только увеличил мощность устройства на 24 процента за час.) Есть четкое (по крайней мере, частичное) объяснение этому результату-процессор низкого класса. Lenovo использует восьмиядерный процессор MediaTek Helio P60T с частотой 2,0 ГГц. По мощности он ближе к бюджетному процессору смартфона Snapdragon, чем чипы Intel, которые вы найдете в хороших хромбуках. Учитывая это, выступление Дуэта было на удивление достойным. Если вы просматриваете несколько вкладок, транслируете Netflix или запускаете одно или два приложения, у вас не должно возникнуть проблем. Я даже смог запустить ежедневную дозу от восьми до 12 вкладок Chrome и от шести до восьми приложений для Android без особых проблем. Docs и Spotify разбились один или два раза, но это не было серьезной проблемой. Было почти невозможно сделать что-либо еще во время вызова масштабирования (хотя это может быть скрытым благословением для моих коллег). Я также запустил дуэт в течение дня использования только Chrome, и все начало замедляться примерно на 15 вкладках. Но опять же, тяжелая многозадачность-это не то, для чего предназначено это устройство (и 4 ГБ оперативной памяти, вероятно, является таким же ограничивающим фактором, как и процессор). СОГЛАСИТЕСЬ ПРОДОЛЖИТЬ ДУЭТ LENOVO CHROMEBOOK Теперь каждое интеллектуальное устройство требует, чтобы вы согласились с рядом условий и положений, прежде чем сможете его использовать, — контрактов, которые на самом деле никто не читает. Мы не можем прочитать и проанализировать каждое из этих соглашений. Но мы начали подсчитывать, сколько раз вам нужно нажать “согласиться” на использование устройств, когда мы их просматриваем, поскольку это соглашения, которые большинство людей не читают и определенно не могут вести переговоры. Чтобы использовать Lenovo Chromebook Duet, вы должны согласиться Подключение к Wi-Fi Условия предоставления услуг Chrome OS Синхронизация Chrome (перенос истории, закладок, паролей и других настроек из вашей учетной записи Google) Персонализированные сервисы Google Условия предоставления услуг Google Play Следующие соглашения являются необязательными Отправляйте диагностические данные и данные об использовании в Google Учетная запись Google Резервное копирование на Google Диск Разрешить приложениям и службам с разрешением на местоположение использовать местоположение вашего устройства Google Assistant voice match Пусть помощник покажет вам информацию, связанную с тем, что находится на вашем экране Подключение к телефону Android Итоговый подсчет пять обязательных соглашений и семь факультативных Говоря о зуме, дуэт имеет две камеры, включая 2-мегапиксельную переднюю стрелку и 8-мегапиксельную заднюю стрелку. Оба были на самом деле лучше, чем веб-камеры, которые я обычно вижу на ноутбуках. Мое лицо во время видеозвонков было четким и не особенно размытым, а камера заднего вида не делает невероятных фотографий, но прекрасно подойдет, если вам нужно сделать снимок ваших заметок или слайда PowerPoint. Двойные динамики (расположенные в верхней панели) обеспечивали удивительно хорошо сбалансированный звук, который был четким при более высокой громкости. Они не становятся такими громкими, как многие полноразмерные ноутбуки-это понятно, учитывая их размер, но это еще одна причина, по которой на этой штуке действительно должен быть разъем для наушников. Игра также была хорошим опытом. Перелистывание Легенд и Легенд о монстрах иногда заикалось, но в целом было довольно гладким. Они также выглядели четко на экране 1920 x 1200. Дуэт даже хорошо поработал с фотоработами в Lightroom. Редактирование, как отдельных фотографий, так и пакетов, не было мгновенным, но и не было мучительно медленным; этот опыт был примерно на одном уровне со среднечастотными хромбуками на базе Intel, которые я тестировал в прошлом. (Панель немного тусклая для тех, кто занимается серьезной творческой работой; яркий свет был достаточно сильным, чтобы экран было трудно увидеть на открытом воздухе). Дуэт Lenovo Chromebook. Буквенные клавиши в порядке, но внешние-это борьба. Переходя к программному обеспечению, все, что нравится людям Chrome OS в Chrome OS, здесь. Дуэт загружается быстро, интерфейс прост, вы получаете автоматическое обновление фона каждые шесть недель, у вас есть доступ к вашим любимым приложениям для Android (включая Microsoft Office) через Google Play Store, а Google Assistant может отвечать на ваши запросы и составлять вам компанию. ОС хорошо интегрирована с остальной экосистемой Google, и есть множество симпатичных способов использовать ее с вашим телефоном Android. Дуэт поддерживает мгновенную привязку, что означает, что вы можете автоматически подключать его к соединению для передачи данных вашего телефона без необходимости возиться с горячими точками. Вы также используете Android для удаленного входа и выхода из Chromebook, если он находится поблизости. И вы можете использовать Click-to-Call для отправки контактных номеров из дуэта на свой телефон. Обычные предостережения Chrome OS также применимы; Приложения для Android являются хитом или промахом, причем некоторые из них хорошо оптимизированы для Chromebook, некоторые из них в порядке, но хуже, чем их браузерные эквиваленты, а некоторые (привет, Facebook Messenger) являются абсолютными катастрофами. По - прежнему гораздо сложнее загружать приложения, чем на Android. Как только вы поймете, какие приложения вы можете безопасно использовать и что вы должны хранить в Chrome, вы сможете отлично ориентироваться в операционной системе. Но если вы новичок в Chromebook, есть кривая обучения. ПРИМЕНЯЮТСЯ ОБЫЧНЫЕ ПРЕДОСТЕРЕЖЕНИЯ CHROME OS Самое интересное здесь то, что Google также внесла несколько изменений в Chrome OS, чтобы оптимизировать его для конвертируемого форм-фактора. Google говорит, что Duet-это первое устройство, которое когда-либо запускалось с версией Chrome, которая на самом деле оптимизирована для использования на планшетах. (RIP Pixel Slate). Существует три режима типа” Режим " (когда клавиатура подключена), режим просмотра (когда подставка открыта, а клавиатура отсоединена) и режим просмотра (когда это просто планшет). (Режим просмотра и режим просмотра, по сути, одинаковы, насколько я могу судить). Функция заголовка в режиме просмотра-это новая система навигации по жестам. Длинный свайп вверх отправляет вас на начальный экран, короткий свайп вверх вызывает полку приложений, проводя вверх и удерживая показывает все открытые окна приложений. Проведите пальцем вверх, удерживайте и перетащите окно в одну сторону, чтобы разделить дисплей; проведите пальцем вправо, чтобы вернуться к предыдущему экрану. Я бы не сказал, что эти жесты были обязательно плавными — по крайней мере, по сравнению с тем, что вы увидите на iPad. Но это начало системы, которая, как я вижу, в будущем станет довольно отшлифованной, и они действительно немного упростили просмотр в режиме планшета. Ничто в дуэте Chromebook не идеально; Я мог бы весь день придираться к различным неоптимальным качествам клавиатуры, тачпада, производительности или экрана. Но Дуэт не пытается быть идеальным. Он не предназначен для опытных пользователей и не предназначен для тяжелой многозадачности. Имея это в виду, это самое близкое к совершенству, что я когда-либо видел с ноутбука-планшета за 300 долларов. Если вы ищете забавное устройство для детей, которое также может справляться с работой на дому, или портативный 2-в-1 для просмотра Netflix и отправки электронной почты на ходу, дуэт должен отлично работать. Это солидный хромбук среднего уровня 2-в-1, который не может быть таким дешевым, как сейчас. https://www.theverge.com/21262694/lenovo-chromebook-duet-review-tablet-chromebook-chrome-os-price