Azərbaycanın regionlarına, kənd və qəsəbələrinə səfər edən hər bir şəxs analoji mənzərə ilə qarşılaşır: çay kənarları, meşə zolaqları, yol qıraqları və su kanalları plastik qablar, polietilen torbalar və məişət tullantıları ilə doludur. Rayonlarda məişət tullantılarının mərkəzləşdirilmiş qaydada yığılmaması və ya bu prosesin bərbad təşkili artıq təkcə görüntünü korlamır; bu, bilavasitə ekoloji fəlakətə və ciddi səhiyyə probleminə çevrilib.

Kəndli zibili haraya atsın?

Rayon mərkəzlərində zibil qutularına qismən rast gəlmək mümkün olsa da, kəndlərdə və qəsəbələrdə bu infrastruktur demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Zibil konteynerlərinin olmaması, daşınma xidmətinin təşkil edilməməsi sakinləri çarəsiz qoyur. Nəticədə əhali tullantıları ya yaxınlıqdakı su arxlarına və çaylara axıdır, ya da boş sahələrdə yandırır.

Bu vəziyyət su hövzələrinin zəhərlənməsinə, torpağın sıradan çıxmasına və yay aylarında antisanitar şəraitin yaranmasına gətirib çıxarır. Çirklənmiş su ilə suvarılan təsərrüfat məhsulları isə sonradan elə öz süfrəmizə qayıdır.

İri şəhərlər bu problemi necə həll edib?

Bakı və Sumqayıt kimi iri şəhərlərdə vəziyyət tam fərqlidir. Paytaxtda tullantıların yığılması Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Birlikləri tərəfindən həyata keçirilir, daha sonra isə "Təmiz Şəhər" AŞ vasitəsilə Balaxanı Bərk Məişət Tullantılarının Çeşidlənməsi və Yandırılması Zavoduna yönləndirilir.

Bu sistemin əsas üstünlüyü:

Tullantılar ətraf mühitə zərər vurmadan zərərsizləşdirilir.

Yandırılma prosesindən elektrik energisi əldə edilir.

Təkrar emala yararlı materiallar (plastik, şüşə, kağız) ayrılaraq iqtisadiyyata geri qazandırılır.

Yəni iri şəhərdə zibil sadəcə "tullantı" deyil, həm də iqtisadi resursdur.

Eyni sistemi rayonlara tətbiq etmək olarmı?

Hər rayonda və ya hər kənddə ayrıca emal zavodu tikmək iqtisadi baxımdan səmərəsizdir. Lakin həll yolu klaster (zona) modelindədir.

Məsələn, 4-5 qonşu rayon üçün bir mərkəzi çeşidləmə və emal poliqonu yaratmaq mümkündür. İcra hakimiyyətləri və yerli bələdiyyələr kəndlərdə zibil konteynerləri yerləşdirməli və xüsusi nəqliyyat vasitələri ilə bu tullantıları həmin regional mərkəzlərə daşımalıdır. Burada əsas maneə bələdiyyələrin büdcəsizliyi və texnika çatışmazlığıdır.

Dünya təcrübəsi nə deyir?

Xarici ölkələrdə bu problem amansız qanunlar və düzgün sistemlə həll edilib. Məsələn, Türkiyə, Almaniya və Yaponiyada "Sıfır Tullantı" (Zero Waste) prinsipi işləyir. Zibil evdəcə 4-5 kateqoriyaya ayrılır. Zibili düzgün çeşidləməyən və ya küçəyə atan vətəndaşı ağır cərimələr gözləyir.

Türkiyə isə "Sıfır Atık" layihəsi çərçivəsində hətta kiçik kəndlərdə mobil zibil toplama məntəqələri qurulub. Əhali plastik və şüşə qabları təhvil verərək qarşılığında müəyyən güzəştlər və ya xallar qazanır.

Şərqi Avropa ölkələrində dövlət-özəl tərəfdaşlığı (PVP) vasitəsilə zibil yığımı və emalı özəl şirkətlərə həvalə edilib. Şirkətlər sakinlərdən cüzi xidmət haqqı alır, qarşılığında triggersiz və təmiz xidmət göstərir.

Çıxış yolu nədir?

Beləliklə, regionlarda ekoloji fəlakətin qarşısını almaq üçün ləngimədən addımlar atılmalıdır. İlk növbədə bütün kənd və qəsəbələr zibil konteynerləri ilə təmin edilməli, daşınma qrafiki müəyyən olunmalıdır. Paralel olaraq ölkə üzrə 4-5 regional tullantı emalı mərkəzi qurulmalıdır.

Özəl sektor da prosesə cəlb edilə bilər. Zibil yığımı və emalı biznesə çevrilməli, özəl investorlar bu sahəyə cəlb olunmalıdır. Bunlarla yanaşı təbiəti və su hövzələrini çirkləndirənlərə qarşı tətbiq olunan cərimələr sərtləşdirilməli, eyni zamanda ekoloji maarifləndirmə aparılmalıdır. Kəndlərimizin və təbiətimizin zibil poliqonuna çevrilməsinə göz yummaq, gələcək sağlamlığımızı təhlükəyə atmaq deməkdir.

E.Rüstəmli

“AzPolitika.info”