Azərbaycan ilə Özbəkistanı təkcə geostrateji maraqlar deyil, həm də dərin tarixi, mədəni və soy-kök telləri bağlayır. SSRİ dağıldıqdan sonra müstəqilliyini bərpa edən hər iki dövlət keçən 30 ildən artıq müddətdə münasibətlərini strateji tərəfdaşlıqdan en yüksək pilləyə - rəsmi müttəfiqlik səviyyəsinə qaldırmağı bacarıblar.

İki ölkə arasında diplomatik əlaqələrin təməli 1995-ci il oktyabrın 2-də qoyulub. Qısa müddət sonra - 1996-cı ilin avqustunda Daşkənddə Azərbaycanın, 1998-ci ilin iyulunda isə Bakıda Özbəkistanın səfirlikləri fəaliyyətə başlayıb. Ötən illər ərzində iki ölkə arasında 200-dən çox dövlətlərarası və hökumətlərarası sənəd imzalanıb.

Münasibətlərin inkişafında keyfiyyətcə yeni mərhələ 1997-ci ildə imzalanan Dostluq və Tərəfdaşlıq Müqaviləsi, habelə 2004-cü ildə qəbul edilən Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsi ilə başlayıb. Bu xətt 2022-ci ildə strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi ilə davam etdirilib. Münasibətlərin kulminasiya nöqtəsi isə 2024-cü ilin avqustunda Daşkənddə imzalanan Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə oldu. Bu sənədlə Bakı və Daşkənd bir-birini rəsmən müttəfiq elan etdilər. İki xalqın dostluğunun bariz nümunəsi kimi, 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Özbəkistanın hədiyyəsi olaraq işğaldan azad edilmiş Füzuli şəhərində Mirzə Uluqbəy adına 1 nömrəli tam orta məktəb inşa edilib istifadəyə verilib.

İqtisadi sıçrayış və artan ticarət

Son illərdə iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələr kəskin şəkildə intensivləşib. İqtisadi əməkdaşlıq üzrə Birgə Hökumətlərarası Komissiya mütəmadi toplanır. İqtisadi münasibətləri stimullaşdırmaq üçün 500 milyon dollar nizamnamə kapitalı olan Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti yaradılıb. Neft-kimya, energetika və sənaye sahələrində birgə müəssisələr qurulub. Nəticədə, ikitərəfli ticarət dövriyyəsi sürətlə artaraq 2025-ci ildə 795 milyon dollar təşkil edib.

Geostrateji baxımdan Azərbaycan və Özbəkistan Avrasiyanın əsas nəqliyyat qovşaqlarıdır. Dənizə birbaşa çıxışı olmayan Özbəkistan öz məhsullarını dəniz və Avropa bazarlarına çıxarmaq üçün Azərbaycanın yaratdığı nəqliyyat infrastrukturlarından fəal istifadə edir. İki ölkə arasında tranzit yükdaşımalarının həcmi 1,4 milyon tona çatıb.

Burada iki əsas xətt mühüm rol oynayır:

Orta Dəhliz (Transxəzər Marşrutu): Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropaya bağlayır. Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsi işə düşdükdən sonra özbək malları daha sürətlə Xəzər dənizinə və oradan Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanına (Ələt) çatdırılır.

Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) Dəmir Yolu: Özbəkistanın tekstil, kimya və kənd təsərrüfatı məhsullarının Türkiyə və Avropaya quru yolu ilə fasiləsiz daşınmasını təmin edir.

Gələcəkdə Zəngəzur dəhlizinin (Horadiz-Ağbənd dəmir və avtomobil yolu) tam istismara verilməsi isə Özbəkistandan gələn yüklərin Naxçıvan və Türkiyə üzərindən Avropaya daha qısa məsafə və az vaxt itkisi ilə çatmasına imkan yaradacaq.

İki ölkə arasında humanitar və turizm əlaqələri də yüksək səviyyədədir. Azərbaycan və Özbəkistan vətəndaşları üçün 90 günə qədər vizasız rejim tətbiq olunur.

Nəqliyyat sahəsində ən dinamik istiqamətlərdən biri də birbaşa avia daşımalarıdır. "AZAL" və "Uzbekistan Airways" aviaşirkətləri tərəfindən Bakıdan Daşkənd, Səmərqənd və Urgenç şəhərlərinə müntəzəm uçuşlar həyata keçirilir. Mövsümdən asılı olaraq ölkələr arasında həftəlik birbaşa hava reyslərinin sayı 10-14 arasında dəyişir ki, bu da həm işgüzar, həm də turistik gediş-gəlişi xeyli asanlaşdırır.

Azərbaycan üçün Özbəkistanın strateji əhəmiyyəti

Azərbaycan üçün Özbəkistan təkcə qardaş ölkə deyil, Mərkəzi Asiyada ən vacib strateji, iqtisadi və siyasi tərəfdaşdır. Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan bu möhkəm ittifaq hər iki tərəfə böyük siyasi və iqtisadi dividend qazandırır.


Özbəkistan 37 milyonluq əhalisi ilə Mərkəzi Asiyanın ən böyük və nüfuzlu dövlətidir. Bu ölkə ilə sıx müttəfiqlik Azərbaycanın Mərkəzi Asiya regionundakı siyasi mövqeyini və çəkisini kəskin şəkildə artırır.

Eyni zamanda, hər iki dövlət qardaş Türkiyə ilə birlikdə Türk Dövlətləri Təşkilatının ana sütunları hesab olunur. Bakı və Daşkəndin Türk dünyasının inteqrasiyası, təhlükəsizliyi və ortaq layihələr məsələsində eyni mövqedən çıxış etməsi təşkilatın beynəlxalq aləmdəki gücünü artırır. BMT, Qoşulmama Hərəkatı və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi beynəlxalq platformalarda da Özbəkistan hər zaman Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü qeyd-şərtsiz müdafiə edib.

İqtisadi baxımdan Özbəkistan sürətlə böyüyən nəhəng istehlak bazarıdır. Kənd təsərrüfatı, tekstil, avtomobil sənayesi və dağ-mədən sahəsində böyük potensiala malikdir. 500 milyon dollar kapitalı olan Azərbaycan-Özbəkistan Birgə İnvestisiya Fondu vasitəsilə tərəflər bir-birinin iqtisadiyyatına aktiv kapital qoyurlar. Azərbaycan Özbəkistanda energetika və tikinti sahələrinə, Özbəkistan isə Azərbaycanda tekstil, avtomobil yığımı və kənd təsərrüfatı layihələrinə sərmayə ayırır.

Neft-kimya və bərpa olunan enerji ("Yaşıl Enerji Koridoru") sahəsindəki birgə layihələr isə Mərkəzi Asiya resurslarının Azərbaycan vasitəsilə Avropa bazarlarına nəqlinə şərait yaradır.

Azərbaycanın Avrasiyanın əsas tranzit mərkəzinə çevrilməsi planında Özbəkistanın rolu əvəzsizdir. Özbəkistan məhsullarının Xəzər dənizi və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu vasitəsilə Avropaya daşınması Orta Dəhliz layihəsini tam işlək və gəlirli edir. Özbəkistan bu marşruta nə qədər çox yük yönəldərsə, Azərbaycan bir o qədər çox tranzit gəliri əldə edir.

Münasibətlər hazırda Müttəfiqlik Müqaviləsi ilə özünün ən yüksək zirvəsini yaşayır. İkitərəfli ticarət dövriyyəsi 1 milyard dollar həddinə yaxınlaşır, birbaşa aviareyslər və 90 günlük vizasız rejim gediş-gəlişi maksimum asanlaşdırıb.

Gələcəkdə Zəngəzur dəhlizinin açılması, Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolunun işə düşməsi və Ələt Azad İqtisadi Zonasında özbək logistika terminallarının qurulması ilə ölkələrimiz arasındakı ticarət və tranzit həcminin ən azı 2-3 dəfə artacağı gözlənilir.

Avrasiyada yeni güc mərkəzi formalaşır

Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri və Daşkənddə imzalanan “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə” iki ölkənin münasibətlərində sadəcə növbəti protokol addımı deyil, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın geosiyasi xəritəsini yenidən çəkən strateji dönüş nöqtəsidir.


Müqavilənin ən mühüm siyasi çəkisi tərəflərin bir-birinin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə verdiyi açıq zəmanətdir. Sənəd hər iki dövlətə bir-birinin əleyhinə olan hərbi-siyasi ittifaqlara qoşulmamaq və öz ərazisindən digərinə qarşı istifadəyə icazə verməmək öhdəliyi qoyur. Regional güclərin təzyiqlərinin artdığı bir dövrdə bu bənd Bakı və Daşkənd üçün xarici təhdidlərə qarşı ortaq "siyasi çətir" rolunu oynayır.

İqtisadi müstəvidə bu müqavilə iki ölkənin logistika və sənaye imkanlarının tam birləşdirilməsi deməkdir:

Tranzit arteriyası: Dənizə çıxışı olmayan Özbəkistan üçün Azərbaycan Avropaya açılan ən təhlükəsiz və qısa qapıdır. Müqavilə Orta Dəhliz və Bakı-Tbilisi-Qars vasitəsilə özbək mallarının tranzitində xüsusi güzəştli şərtlərin və optimallaşdırılmış tariflərin tətbiqini hüquqi baxımdan zəmanət altına alır.

Sənaye kooperasiyası: 500 milyon dollarlıq Birgə İnvestisiya Fondu artıq sadəcə layihələri maliyyələşdirməyəcək, neft-kimya, maşınqayırma, tekstil və kənd təsərrüfatında birgə istehsal zəncirləri (klasterlər) yaradacaq.

Müqavilədə Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində sıx inteqrasiyanın xüsusi vurğulanması təsadüfi deyil. Azərbaycan Cənubi Qafqazın, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən böyük və aparıcı Türk dövlətidir. Bu iki gücün “əbədi dostluq və müttəfiqlik” formatında birləşməsi TDT-nin beynəlxalq arenadakı çəkisini kəskin artırır və Türk dünyasını Avrasiyada müstəqil qütbə çevirir.

"Əbədi dostluq haqqında Müqavilə" göstərir ki, Bakı və Daşkənd regional proseslərin izləyicisi deyil, Avrasiyanın nəqliyyat, enerji və siyasi gələcəyini müəyyən edən ana aktordur. Bu sənəd iki ölkə arasındakı münasibətləri dönməz xarakterli strateji müttəfiqlik mərhələsinə keçirir.

Elçin Rüstəmli

“AzPolitika.info”