İranda 22 yaşlı gənc qadın Məhsa Əmininin hicab qaydasını pozduğuna görə əxlaq polisi tərəfindən öldürülməsindən sonra ölkə daxilində başlayan etiraz aksiyaları artıq ikinci həftəsinə qədəm qoyub.

Hazırda 80-dən artıq şəhərdə davam edən aksiyalarda qadınlar örpəklərini və hicablarını yandırır, qəzəbli kütlə islam inqilab liderlərinin, dövlət rəhbərlərinin əleyhinə şüarlar səsləndirir, polislərlə qarşıdurmaya girirlər. Rejim gücləri ilə vətəndaşlar arsında baş verən qanlı toqquşmalarda onlarla şəxsin öldürüldüyü bildirilir.

İranın Dövlət televiziyalarında yayımlanan xəbərlərə görə, ölkə daxilində baş verən etirazlarda polis əməkdaşları və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) “Besiç” əməkdaşları da daxil olmaqla 51 nəfər həyatını itirib. Ancaq İrandan paylaşılan görüntülər, açıqlanan rəqmlərin dəfələrlə artıq olduğunu deməyə əsas verir. Qeyd edək ki, Güney Azərbaycan şəhərlərinin aksiyalara qoşulmasıyla etirazların miqyası bir qədər də genişlənib.

“AzPolitika.info” bu mövzuyla bağlı Güney Azərbaycandan olan ictimai şəxslərin fikirlərini öyrənməyə çalışıb.

Siyasi şərhçi Məhəmməd Rəhmanifər “AzPolitika.info”-ya şərhində bildirib ki, İranda baş verən aksiyaları ümumiləşdirmək doğru deyil: “Hazırda İranda fərqli millətlər öz etirazlarını ortaya qoyurlar. Bu gün Təbrizdə səslənən şüarlarla, Tehrandakı və ya digər kürd bölgələrindəki şüarlar fərqlilik təşkil edir. Bu gün Təbrizdə, Urmuda, Ərdəbildə -“Azadlıq”, “Ədalət”,“Milli Hökumət” şüarları səsləndirilir. Siz bu şüarları İranın digər bölgələrində görə bilməzsiniz. Bu şüarlar məhz Azərbaycan şəhərlərinə aiddir. Bu onu göstərir ki, Güney Azərbaycan bu davada başqa milləttlərlə birgə hərəkət edir və yeri gələndə öz istəklərini də ortaya qoymağı bacarır”.

Ekspert hazırda Təbriz şəhərində vəziyyətin çox ağır olduğunu bidirir: “Aksiyalar zamanı çoxlu insanlar güllələnib, cəzalandırılıb və həbs ediliblər. 30-dan artıq dövlət bankı dağıdılıb, 10-dan artıq polis maşını və mərkəzi yandırılıb. Ötən gün Azərbaycan şəhərlərində kütləvi həbslər baş verib. Məndə olan məlumatlara görə, Təbrizin bir məhkəməsində 300-dən artıq güneyli fəal həbs edilib. Bunların hamısı tanınmış simalar və siyasi fəallardır. Digər şəhərləridə nəzər alsaq, ümumilikdə 1000 nəfər tanınmış milli fəalın həbsindən söhbət gedir. Ötən gün Kərəcdə Güney Azərbaycandan olan qızın 6 güllə ilə öldürülməsindən sonra Güneydə etiraz səslərinin daha da yüksələcəyi gözlənilir.

Hazırda Güney Azərbaycanın bir çox şəhərlərində -Təbriz, Urmu, Ərdəbil, Mərənd, Zəncan, Əbhər, Qəzvində etiraz aksiyaları keçirilir. Biz bu gün İranda qəqdar bir rejimlə qarşı-qarşıyayıq. Hesab edirəm ki, İran bu aksiyaları zor gücü ilə yatırda bilər. Çünki bu rejim yeri gələndə qan tökməyi və insanları öldürməyi çox yaxşı bacarır. Ona görə də bu aksiyaların İran-fars rejiminin sonunu gətirəcəyini demək o qədər də asan deyil”.

“Bununla belə hesab edirəm ki, İran nə vaxtsa parçalanacaq. Güney Azərbaycan Türk Cümhuriyyəti yaranacaq və bundan sonra vahid Azərbaycanın yaranması istiqamətində addımlar atılacaq”,-ekspert bildirib.

Siyasi şərhçi Məhsa Mehdili isə bildirib ki, İrandakı hərakat müxtəlif xalqların fars rejiminə qarşı eyni tərəfdə yer almasına, birləşməsinə səbəb olub: “Əslində Məhsa Əmininin öldürülməsi bir bəhanə oldu. Bu, bardağı daşıran son damla idi. İran rejimi yanlış xarici və daxili siyasət yürüdərək, öz xalqı üçün siyasi və iqtisadi problemlər istehsal etməklə məşğuldur. Bu problemləri həll etmək üşün isə heç bir mexanizmi yoxdur. İran ölkənin bütün qaynaqlarını xaricdəki radikal qrupların silahlandırlmasına sərf edir. Bu yalnış siyasətin bədəlini isə daxildəki xalqlar ödəyir. Bu siyasət İranda aclıqlara, narkotikin, fahişəliyin yayılmasına və digər bu kimi böhranlara səbəb olur. İndi də bıçaq sümüyə dirəndiyi üçün, insanlar küçələrə axışaraq öz etirazlarını bildirməyə çalışırlar”.

“Bu aksiyalar ilk deyil və son da olmaycaq. Bu aksiyalarla etirazların şəkli dəyişir, yayılır, daha çox insan maariflənir, iştirakçı sayı artır və insanlarda qoxu hiss ölür. Bu aksiyalarla rejimə böyük zərbə dəyir. Yaxın gələcəkdə rejimin çökəcəyi gözlənilməsə də, deyə bilərəm ki, bu cür aksiyalar siyasi sitemin get-gedə zəiflədir. İran həqiqətən də aksiyaları yekunlaşdırmaq istəyirsə, xalqdan, aksiyaçılardan nümayəndələr seçməli, masa qurmalı, onların problemlərini dinləməli və həll etməlidir. Ancaq İran rejiminin bunu edəcəyi real görünmür. Bu aksiyalar gələcəkdə də baş verəcək dalğalardan sadəcə biridir. Bu problemlər həll edilmədiyi təqdirdə, bu cür dalğalar gəlməyə davam edəcək” - deyə, Məhsa Mehdili bildirib

Siyasi şərhçi Çingiz Göytürk isə İrandakı xalqların hər fürsətdə öz etirazlarını dilə gətirdiklərini bildirir: “Bir ağaca bir neçə balta dəyir və ağac yıxılır. Bu, bir neçə zərbənin nəticəsində, yalnız bir dəfə baş verir. İrandakı aksiyalar və etirazlar da ilk belə hal deyil. Hər məqamda İrandakı müxtəlif xalqlar mövcud rejimin anti-insani hərəkətlərinə qarşı öz mövqelərini ortaya qoyurlar. Bu gün İrandakı aksiyalar mahiyyət, keyfiyyət və kəmiyyət etbarilə öncəki etirazlardan fərqlənir. Ən önəmli fərqlərdən biri odur ki, hərakat bir bölgədə başladı və çox sürətlə digər şəhərlərə yayıldı. Qısa zamanda hər tərəfdə etiraz səsləri yüksəlməyə başladı”.

Ekspert qeyd edir ki, hazırda Güney Azərbaycanda Tehran mərkəzli digər hərakatlardan fərqli olaraq konkret şüarlar səsləndirilir: “Bu gün cərəyan edən nümayişlərdə konkret haqq və azadlıqlar ortaya qoyulur. Burada insan hüquq və azadlıqlarından, qadın haqqlarından söhbət gedir. Bu qaksiyalar İran adlanan məkanda qadınların həmrəyliyini yaranmasına səbəb oldu. Ən önəmli məqamlardan biri də, Azərbaycanın bu prosesə öz rəngi, şüarları, kimliyi ilə qoşulması idi. Deyə bilərəm ki, aksiyalar indidən böyük müvəffəqiyyətlərə nail olub. Bu hərakat nəticəsiz qalmadı”.

Ç. Göytürk bildirib ki, bu hərakatda ön plana çıxan 3 məsələ var: “Birincisi, bundan sonra əxlaq polisi qadınlarla keçmişdə olduğu kimi rəftar edə bilməyəcək. Qadınlar hər şeyə rəğmən dedilər ki, biz sizdən qorxmuruq. Və hər kəs gördü ki, belə rejimdən qorxmağa dəyməz. İkincisi, qeyd etdiyim kimi, Azərbaycan öz milli kimliyi ilə bu prosesə qoşuldu. “Azadlıq”, “Ədalət”, “Milli Hökumət” şüarları bu xəttin əsas parçasıdır. Hesab edirəm ki, Güney Azərbayacandakı hərakat İranın digər bölgələrində baş verən aksiyaların bir parçası kimi görmək yalnışdır. Üçüncü bir məsələ isə aksiyaya kortəbii qoşulan insanlarla bağlıdır. Onların əsas tələbi odur ki, kim gəlirsə-gəlsin təki bu rejim getsin. Ancaq bu ideologiyanın vaxtilə, 1978-ci ildə islam inqilabı zamanı doğru olmadığını gördük. Necə ki, hazırda bunun ağrlarını yaşayırıq. Bu gün xaricdəki qüvvələr də rəhbərsiz qalan bu kəsimin potensialından istifadə etməyə çalışırlar”.

“Hesab edirəm ki, Güney Azərbaycan hərakatı digər xalqların da qurtuluşuna yol açacaq. Artıq insanlar İran rejimindən qorxmurlar. Bu prosesin İranın süqutuyla nəticələnəciyini demək üçün bir az tezdir. Bunu zaman göstərəcək. Ancaq əminlikə ifadə etmək olar ki, aksiyalar yatırılsa belə, İran rejimi əvvəlki qədər güclü olmayacaq”,- ekspert bildirib.

Siyasi şərhçi Kərim Əsğəri isə İrandakı aksiyaların son dərəcə əhəmiyyətli olduğunu vurğulayıb: “Bu, son 4-5 il ərzində xüsilə də, 2018-ci ildən sonra İranda baş verən üçüncü aksiyadır. Bu aksiyaların digər etirazlardan iki əsas fərqi var. Birincisi, hazırda baş verən aksiyalarda qadınlar ön plandadırlar. İkincisi, İranın digər bölgələrində də aksiyalara dəstək verənlər var. Məsələn, daha öncə Güney Azərbaycanda, ərəb və ya kürd bölgəsində baş verən aksiyalar ayrı-ayrı keçirilirdi. Ancaq hazırda aksiyaların geniş miqyasda yayıldığını və bu dəstəyi görmək mümkündür”.

“Əsas problem odur ki, aksiyalarda ortaq təşkilatçılıq yoxdur. Hər bölgənin öz istəyi, tələbi var. Ancaq istənilən halda, bu aksiyalar İran dövləti üçün bir dərs oldu. Dövlət idarəçiləri bundan sonra ciddi şəkildə düşünməli olacaqlar. Məsələn, əxlaq polisi ilə bağlı ciddi dəyişikilklər ola bilər. Artıq onlar insanların şəxsi həyatlarına istədikləri formada müdaxilə edə bilməyəcəklər.Əgər aksiyalar bu cür davam edərsə, gələcəkdə xarici qüvvələrin də bu prosesə qoşulacağı istisna edilmir. Bu, şübhəsiz ki, İran dövləti üçün çox pis olacaq”,-ekspert bildirib.

Elvin Bəyməmmədli

"AzPolitika.info”