Bu gün İstanbulda Türkiyə, Azərbaycan, Rusiya, İran və Erməınistan xarici işlər nazirlərinin - Hakan Fidan, Ceyhun Bayramov, Sergey Lavrov, Abbas Araqçı, Ararat Mirzoyanın iştirakı ilə “3+3” regional məşvərət platformasının üçüncü iclası başlayıb.
“3+3” 44 günlük Qarabağ müharibəsindən sonra Türkiyə və Azərbaycanın təşəbbüsü ilə Rusiyanın dəstəklədiyi regional əməkdaşlıq formatıdır. Bu, üç Cənubi Qafqaz ölkəsinin - Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycanın, eləcə də regionun üç böyük dövlətinin - Rusiya, Türkiyə və İranın iştirakını nəzərdə tutur.
Gürcüstanın xarici işlər naziri görüşdə iştirak etməyi. Bir gün əvvəl Gürcüstanın Xarici İşlər Nazirliyi Rusiyanın TASS agentliyinə bildirib ki, "Gürcüstan bu formatla işləməyəcəyini çoxdan elan edib".
Gürcüstan Rusiya ilə ziddiyyətlərə görə indiyədək heç bir görüşdə iştirak etməyib. Moskva isə öz növbəsində Tbilisi üçün “3+3”-ün qapısının açıq qaldığını bəyan edib.
“Hürriyət Daily News” qəzeti yazıb ki, müzakirələrdə regional əməkdaşlığın təkmilləşdirilməsi, regional sabitlik üçün daha geniş səylərin göstərilməsi üçün konkret əməkdaşlıq proqramları müzakirə olunacaq. Əsas regional və beynəlxalq hadisələrlə bağlı fikir mübadiləsi aparlılacaq.
“Daily Sabah”-ın məlumatına görə, Hakan Fidan Türkiyənin Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinə, eləcə də Ankara ilə İrəvan arasında münasibətlərin normallaşmasına dəstəyini vurğulamaq niyyətindədir.
“3+3” formatında keçiriləcək görüşün yekunu olaraq birgə bəyannamə qəbul ediləcək. İlkin mətn dərc edilməsə də, Türkiyə mətbuatının yazdığına görə, bəyannamədə iştirakçı ölkələrin mövcud problemləri dialoq yolu ilə həll etmək öhdəliyi vurğulanacaq.
Türkiyənin Xarici İşlər naziri Hakan Fidanın “Haber Global” telekanalına verdiyi müsahibədə deyib ki, “3+3” formatında keçiriləcək görüş təkcə Azərbaycanla Ermənistan arasındakı problemə deyil, həm də bütün Qafqaza həsr olunacaq:“Son illərdə Türkiyənin inkişaf etdirdiyi və vurğuladığı bir konsepsiya var - “regional məsuliyyət”. Mən regiondakı diplomatik fəaliyyətimin bir hissəsini izah etməyə sərf edirəm: kənardan güc gözləməyə ehtiyac yoxdur, biz region ölkələri ilə bir araya gəlib problemlərimizi həll etməliyik. Buna gücümüz yetər. Biz dəfələrlə görmüşük, məsələni qeyri-regional gücün ixtiyarına buraxanda, o gəlir, amma nə lazımdırsa etmir. Əvvəlcə öz maraqlarını təmin etməyə çalışır. Probleminiz bu şəkildə həll olunur ya yox, onu maraqlandırmır, çünki başqa prioritetləri var”.
Hakan Fidan vurğulayıb ki, Ermənistanla Azərbaycan arasındakı problemlərin həllində Türkiyə yaxından iştirak edir: “Azərbaycanla biz artıq bir millətə - iki dövlətə çevrilmişik və bir sıra məqamlarda buna uyğun hərəkət edirik, maraqlar, strategiyalar, dost-düşmən anlayışlarımız üst-üstə düşür. İnanırıq ki, Ermənistanla əldə olunacaq tarixi sülh regionu həqiqətən də dönməz sabitliyə, firavanlığa və inkişafa açacaq. İnanıram ki, son otuz ildə münaqişələrdən ciddi şəkildə zərər çəkən Gürcüstan, Azərbaycan və Ermənistan kimi ölkələr şimalda Rusiya, cənubda İran, qərbdə Türkiyə ilə bir araya gəlsə, çox yaxşı regional inkişaf və tərəqqi atmosferi yaradacağıq. Türkiyə bu mövzuda öz stimullaşdırıcı gücünü istifadə etməyə davam edəcək və 3+3 görüşü bunun üçün vacibdir”.
“3+3” formatından gözləntilərini açıqlayan politoloq Fərhad Məmmədov hesab edir ki, Gürcüstanın növbəti dəfə görüşündə iştirakdan imtina etməsi düşüləndir, Ermənistan isə öz istəyi ilə iştirak etmir: “İrəvan İranın bu təklifindən imtina edə bilməz və Türkiyəyə səfər də Paşinyan hökumətinin Azərbaycanla münasibətlərin normallaşması ilə əlaqələndirmək olmaz. Bu, Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmaq istəklərinin bir hissəsidir”.
Ekspert bu regional formatda əsas maneələri və problemləri xatırladıb:
- Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsi yoxdur;
- Türkiyə ilə Ermənistan arasında diplomatik əlaqələr yoxdur;
- Rusiya ilə Gürcüstan arasında diplomatik əlaqələr yoxdur, Gürcüstan əraziləri hələ də Rusiyanın işğalı altındadır;
- Azərbaycanla Ermənistan, Ermənistanla Türkiyə arasında regional kommunikasiyalar bağlanıb”.
Onun sözlərinə görə, 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsinin geosiyasi nəticələri oldu, amcaq onların əksəriyyəti hələ reallaşmayıb:
- Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası reallaşan yeganə nəticədir;
- Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmayıb;
- Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşmayıb;
- kommunikasiyaların açılmatıb.
Yəni 44 günlük müharibənin nəticələrinin reallaşması effektiv regional formatın yaradılması yolunda bir çox maneələri və problemləri aradan qaldıra bilər”.
F.Məmmədov hesab edir ki, digər tərəfdən, regional “3+3” formatının əsas hədəfləri var. O, hədəfləri və mövcud reallıqları belə sıralayıb:
“- region ölkələri bir-birinə təhdid yaratmamalıdır - Azərbaycan və Ermənistan hələ də bir-birinə təhlükə yaradır;
- region ölkələri regionun qonşuları üçün, regionun qonşuları isə region dövlətləri üçün təhlükə yaratmamalıdır - bu baxımdan region ölkələri və regionun qonşularının bir-birinə qarşı idiaları var.
Gördüyümüz kimi, 44 günlük müharibənin geosiyasi nəticələri həyata keçirildiıdə, böyük bir maneə və problem təbəqəsi aradan qaldırılır. Yalnız Rusiya-Gürcüstan problem həll olunmamış qalır”.
Politoloqun sözlərinə görə, bölgənin qonşuları bəyan edirlər ki, regionun problemləri bölgə daxilində həll olunmalıdır.
“Əgər bu niyyət həqiqətən də səmimidirsə, o zaman region ölkələrinin regiondan kənarda kömək axtarmasının qarşısını almaq üçün hərəkətə keçmək də regionun qonşularının üzərinə düşür”, - ekspert vurğğulayıb.
F. Məmmədov qeyd edir ki, bu kontekstdə Türkiyə Ermənistanla münasibətlərdə konstruktivlik nümayiş etdirir. Ankara Ermənistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşması ilə paralel olaraq İrəvanla normal əlaqlər qurmağa hazırdır.
Təhlilçi vurğulayır ki, İran Ermənistan ərazisindən keçən kommunikasiyaların qarşısının alınması və onun ərazisindən yeni kommunikasiya marşrutlarının yaradılması ilə bağlı anlaşılmaz mövqedə qalır. O, xatırladır ki, İranla yanaşı Gürcüstanla problemlərin həlli üçün heç nə etməyən Rusiyanın mövqeyini də qeyd etmək lazımdır.
Fərhad Məmmədov əlavə edir ki, bölgənin qonşularının da bölgə ölkələrindən gözləntiləri var ki, onlar əksər hallarda maksimalistdirlər:
“Beləliklə, aşağıdakı nəticəni əldə edirik. Əgər regionun qonşuları bu regional formatda maraqlıdırlarsa, o zaman hərəkətə keçməlidirlər:
- 44 günlük müharibənin geosiyasi nəticələrini həyata keçirulməli;
- İran regional kommunikasiyaların tikintisinə başlamalı;
- Rusiya Gürcüstana qarşı işğalçılıq siyasətindən əl çəkməli, Abxaziya və Sxivanlı bölgəsinin Gürcüstana reinteqrasiyasına yardım etməlidir...
Bunsuz regional “3+3” formatından nəticə əldə etmək mümkün olmayacaq və ritual görüşlərlə məhdudlaşan format səviyyəsində qalacaq”.
Rasim Əliyev
“AzPolitika.info”
Şərhlər