Ramiz Yunus,

Xəzər Universitetinin professoru

Bəzən bir pilotsuz aparat illərlə aparılan diplomatik danışıqlardan daha çox şey deyə bilir.

Bəzən də diplomatik bəyanatlarla dolu bir səhər illərdən daha çox məna daşıyır. Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasında baş verən hadisə də belə bir səhər oldu. İran ərazisindən gələn iki pilotsuz uçuş aparatı – onlardan biri hava limanı binasına zərbə endirdi, digəri isə məktəbdən cəmi bir neçə on metr aralıya düşdü – sadəcə Azərbaycanın hava məkanını pozmadı. Bu hadisə Tehrandakı rejimin siyasətinin əsl mahiyyətini də göstərdi.

Belə hallarda təsadüf demək olar ki, olmur.

Rəsmi Bakı dərhal reaksiya verdi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev təcili olaraq Təhlükəsizlik Şurasının iclasını çağırdı və çox sərt bəyanatla çıxış etdi. Bu çıxış son illərdə rəsmi Tehrana verilən ən ciddi xəbərdarlıqlardan biri oldu.

Bu sərt mövqedə isə təəccüblü heç nə yox idi.

Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın prinsipial mövqeyini bir daha xatırlatdı: münasibətlərdə çətinliklərə və İranın atdığı qeyri-dost addımlara baxmayaraq, Azərbaycan ərazisi heç vaxt üçüncü dövlətlər tərəfindən İrana qarşı istifadə olunmayıb və olunmayacaq.

Rəsmi Bakı bu mövqeni dəfələrlə müxtəlif səviyyələrdə bildirib. Ona görə də baş verən hadisə xüsusilə diqqət çəkir.

Hadisənin baş vermə vaxtı da çox simvolikdir. Bu təxribat Azərbaycan Prezidentinin İranın ali rəhbərinin ölümü ilə bağlı başsağlığı verməsindən və Bakıda İran səfirliyini ziyarət etməsindən cəmi bir gün sonra baş verdi. Bu, Azərbaycanın qonşu dövlətə hörmət göstərməsi idi. Lakin buna cavab olaraq Azərbaycan ərazisinə pilotsuz aparatların zərbəsi endirildi.

Məhz buna görə Prezident İlham Əliyev çıxışında İran rəhbərliyini nankorluqda ittiham etdi və açıq şəkildə bildirdi ki, Azərbaycan gələcəkdə belə təxribatların qarşısını almaq üçün bütün zəruri tədbirləri görmək hüququnu özündə saxlayır. Artıq ölkənin bütün aidiyyəti qurumları və güc strukturları yüksək hazırlıq vəziyyətinə gətirilib.

Əslində Azərbaycan cəmiyyəti üçün bu hadisə tam gözlənilməz olmadı. Çünki xalqın tarixi yaddaşı Tehranın siyasətinin necə olduğunu yaxşı xatırlayır.

Bu xüsusilə Azərbaycanla Ermənistan arasında baş vermiş iki Qarabağ müharibəsi zamanı açıq şəkildə görünmüşdü. İran uzun illər Azərbaycanla “dindaşlıqdan” danışsa da, real siyasətdə başqa mövqe nümayiş etdirirdi.

Azərbaycan öz torpaqlarını azad etməyə çalışdığı dövrdə Tehran faktiki olaraq Ermənistanı siyasi, iqtisadi və logistika baxımından dəstəkləyirdi. Bu səbəbdən dini şüarlar əslində sadəcə İranın geosiyasi maraqlarını gizlədən pərdə kimi görünürdü.

Bunun səbəbi aydındır. İranın teokratik rejimi üçün güclü, uğurlu və dünyəvi Azərbaycanın mövcudluğu hər zaman narahatlıq yaradan amil olub. Müstəqil siyasət aparan, inkişaf edən iqtisadiyyata malik və açıq cəmiyyət qurmağa çalışan Azərbaycan Tehrandakı radikal dairələr üçün həmişə problem kimi qəbul edilib.

Azərbaycanda bu siyasətin mahiyyətini hamı yaxşı anlayır – həm yaşlı nəsil, həm də müstəqillik dövründə böyümüş gənclər. Bu fakt heç vaxt unudulmayıb.

Amma coğrafiyanı dəyişmək mümkün deyil. Qonşuları seçmək olmur.

Azərbaycan torpaqları təxminən 30 il işğal altında olduğu dövrdə rəsmi Bakı böyük səbir göstərdi. İranın açıq şəkildə qeyri-dost mövqeyinə baxmayaraq, Azərbaycan regionda gərginliyin açıq münaqişəyə çevrilməsinə imkan vermədi.

Lakin İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra vəziyyət tam dəyişdi.

Azərbaycanın Ermənistan üzərində qələbəsi ölkənin ərazi bütövlüyünü bərpa etməklə yanaşı, Cənubi Qafqazda güc balansını da dəyişdi. Bu gün Azərbaycan regionun əsas siyasi və hərbi güclərindən biridir. Ölkənin güclü ordusu, möhkəm iqtisadiyyatı və Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi var.

Məhz bundan sonra İranın siyasətində müəyyən dəyişiklik hiss olunmağa başladı.

Tehranda yaxşı başa düşürlər ki, indiki Azərbaycan artıq 1990-cı illərin əvvəlindəki Azərbaycan deyil. Bu gün ölkənin güclü ordusu, sabit dövləti və etibarlı müttəfiqləri var. Azərbaycanla açıq qarşıdurma İran üçün ciddi nəticələr yarada bilər.

Buna görə son illərdə İran hakimiyyəti müəyyən simvolik addımlar atmağa çalışıb. Məsələn, Azərbaycan mənşəli siyasətçilərin yüksək vəzifələrə gətirilməsi kimi addımlar buna nümunədir.

Lakin simvolik addımlar əsas problemləri aradan qaldıra bilmir. Xüsusilə də Azərbaycan ərazisinə pilotsuz aparatların zərbəsi kimi hadisələr baş verəndə bu ziddiyyətlər yenidən üzə çıxır.

Regionda baş verən hadisələr fonunda bir sual da yaranır: belə insidentlər İranın öz daxilindəki problemlərin əlaməti ola bilərmi? Böyük hərbi potensiala və çoxsaylı silahlı strukturlara malik bir dövlət idarəetmədə vahidliyi itirməyə başlayanda bu, qonşu ölkələr üçün təhlükə yaradır.

Tibbdə belə bir fikir var: ağır xəstənin son mərhələsi ətrafdakılar üçün də təhlükəli ola bilər. Siyasətdə də bəzən eyni vəziyyət yaranır. Raketlərə, dronlara və çoxlu güc strukturlarına malik bir rejim daxildə zəifləməyə başlayanda region üçün riskli vəziyyət yaranır.

Buna görə Bakının sərt bəyanatları emosional reaksiya deyil, strateji hazırlıq siqnalıdır.

Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan artıq Türkiyənin açıq dəstəyini alıb. İki ölkə arasında imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi təhlükəsizlik məsələlərində sıx əməkdaşlığı nəzərdə tutur. Ankara və Bakı artıq dəfələrlə göstəriblər ki, milli maraqların qorunması məsələsində birlikdə və koordinasiyalı şəkildə hərəkət edə bilirlər.

XX əsrin tarixi göstərib ki, siyasi səhvlər və gecikmələr ağır nəticələrə gətirib çıxara bilər. 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu da belə dərslərdən biri idi.

Bu gün Cənubi Qafqaz artıq fərqli regiondur. Burada əvvəlki kimi güc boşluğu və uzun illər davam edən geosiyasi qeyri-müəyyənlik yoxdur. Burada güclü Azərbaycan dövləti, özünə güvənən xalq və Türkiyə ilə strateji ittifaq var.

Əgər regionda kimsə hələ də sabitliyi pozmağa, qonşuları təxribata çəkməyə və onların səbrini sınamağa çalışırsa, bir sadə tarixi həqiqəti xatırlamalıdır: belə oyunlar çox vaxt onları başlayanlar üçün pis nəticələnir.

1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründən qalan bir prinsip də var:“Evinizin sərhədlərini pozanları heç vaxt bağışlamayın.”

Bu sözlər bu gün də region üçün ciddi xəbərdarlıq kimi səslənir.

Siyasət tarixində belə nümunələr çox olub və onların sonu adətən eyni olur. Necə ki, bir vaxtlar Nikkolo Makiavelli demişdi: “Külək əkən, tufan biçər.”

"AzPolitika.info"