Xaləddin İbrahimli,

professor

Heç bir üstünlük mütləq deyil. Bütün üstünlüklər nisbidir. İnsan bunu unutduğu anda özünü dünyanın mərkəzi saymağa başlayır. Elə bilir ki, ağlı, gücü, mövqeyi, biliyi və bacarığı ona hamıdan yuxarıda dayanmağa haqq qazandırır. Halbuki həyatın sadə bir həqiqəti var: hər üstünlük yalnız müəyyən şəraitdə üstünlükdür.

Biz insan olduğumuz üçün çox vaxt özümüzü bütün canlılardan üstün hesab edirik. Düşünə bilirik, danışa bilirik, şəhərlər salırıq, kitablar yazırıq, texnologiya yaradırıq. Bunlar doğrudur. Amma bu, bizim hər şeydə üstün olduğumuz anlamına gəlmir. İtin qoxu bilmə qabiliyyəti insandan qat-qat güclüdür. Akulalar suyun içində insanın hiss edə bilmədiyi izləri duya bilir. Yarasalar qaranlıqda səslə istiqamət tapır. Quşlar uzun məsafələri insanın xəritəsiz tapa bilməyəcəyi dəqiqliklə qət edir. Deməli, üstünlük ümumi bir taxt deyil; sahələrə bölünmüş bir həqiqətdir.

İnsan ağlı ilə öyünür, amma təbiətin qarşısında çox vaxt aciz qalır. Bir zəlzələ, bir sel, bir virus, bir yanğın ona nə qədər kövrək olduğunu xatırladır. İnsan kosmosa peyk göndərə bilir, amma bəzən öz bədənindəki bir hüceyrənin dəyişməsi qarşısında çarəsiz qalır. Bu ziddiyyət bizə göstərir ki, gücümüz var, amma sərhədsiz deyil; ağlımız var, amma hər şeyi bilmir, nəzarət etmək istəyirik, amma həyatın hamısı nəzarətimizdə deyil.

Bu həqiqət insan münasibətlərində də keçərlidir. Bir insan özünü ən ağıllı sayırsa, əmin olmalıdır ki, ondan daha ağıllılar var. Bəlkə də çox uzaqda deyil, elə yanında oturub susan birində. Biri özünü ən güclü hesab edirsə, bilməlidir ki, ondan daha güclülər də var. Biri özünü ən gözəl, ən savadlı, ən bacarıqlı, ən nüfuzlu hesab edirsə, həyat bir gün ona bu “ən” sözünün nə qədər təhlükəli olduğunu göstərə bilər.

“Ən” sözü insanı kor edən sözdür. Çünki insan özünü “ən” hesab edəndə öyrənməyi dayandırır. Başqasını dinləmir. Tənqidi qəbul etmir. Öz sərhədini görmür. Halbuki inkişaf öz üstünlüyünü elan etməkdən yox, öz məhdudluğunu tanımaqdan başlayır. İnsan “mən hər şeyi bilmirəm” deyə bildiyi gün həqiqətən öyrənməyə başlayır.

Üstünlük bəzən insanı təvazökarlığa aparmalıdır, amma çox vaxt onu təkəbbürə aparır. Çünki insan malik olduğu bir bacarığı bütöv şəxsiyyətinin sübutu kimi görür. Bir sahədə yaxşıdırsa, elə bilir hər sahədə haqlıdır. Pulu varsa, ağlının da hamıdan çox olduğunu düşünür. Vəzifə üstünlüyü varsa, mənəvi üstünlüyünün də olduğunu sanır. Savadı varsa, başqalarının həyatını alçaltmaq haqqını özündə görür. Halbuki bir sahədə üstün olmaq başqa sahələrdə yanılmayacağın anlamına gəlmir.

Bəzən sadə bir kəndli həyatı universitet professorundan daha yaxşı tanıyır. Bəzən məktəb görməmiş bir insan insanlıq dərsini çox diplomlu adamlardan daha yaxşı verir. Bəzən sakit biri ən gur danışandan daha dərin düşünür. Bəzən zəif görünən insan ən ağır yükü daşıyır. Ona görə də insanları yalnız görünən ölçülərlə dəyərləndirmək aldadıcıdır. Həyatın gizli üstünlükləri var: səbir, vicdan, mərhəmət, ədalət, dözüm, sədaqət, dürüstlük. Bunlar çox vaxt səs-küy salmır, amma insanı insan edən əsas keyfiyyətlərdir.

Təbiət bizə bu dərsi hər gün verir. Aslan güclüdür, amma uça bilmir. Qartal uça bilir, amma suda yaşaya bilmir. Balıq suda sərbəstdir, amma quruda acizdir. İnsan düşünə bilir, amma qaranlıqda yarasa qədər eşidə bilmir, qoxunu it qədər ayıra bilmir, okeanda akula kimi yaşaya bilmir. Deməli, hər varlığın gücü öz yerində mənalıdır. Birini digərinin ölçüsü ilə dəyərləndirmək ədalətli deyil.

Cəmiyyətin problemi də çox vaxt buradan başlayır. İnsanlar bir-birini öz meyarları ilə ölçür. Varlı kasıbı zəif sayır. Savadlı savadsızı dəyərsiz görür. Güclü zəifi əzməyə çalışır. Şəhərli kəndliyə yuxarıdan baxır. Gənc yaşlını keçmişdə qalmış hesab edir, yaşlı gənci təcrübəsiz sayır. Halbuki hər kəsin bir bildiyi, bir gördüyü, bir daşıdığı həqiqət var. Hər insanın üstün olduğu bir yer, zəif qaldığı başqa bir yer var.

Əsl böyüklük öz üstünlüyünü başqasının üzərində qılınc kimi əsdirmək deyil. Əsl böyüklük üstün olduğun yerdə təvazökar qalmaq, zəif olduğun yerdə öyrənməyə açıq olmaqdır. İnsan güclü ola bilər, amma gücünü mərhəmətlə idarə etmirsə, o güc təhlükəyə çevrilir. İnsan ağıllı ola bilər, amma ağlı onu təkəbbürlü edirsə, o ağıl işıq yox, kölgə yaradır.

Bütün üstünlüklərin nisbiliyi bizə bir şeyi öyrədir: heç kim hər şey deyil. Heç kim hamıdan üstün deyil. Heç kim bütün sahələrdə qalib deyil. İnsan yalnız öz gücünü deyil, öz sərhədini də tanıyanda kamilləşir.

Ona görə də başqasına yuxarıdan baxmazdan əvvəl dayanıb düşünmək lazımdır: bəlkə onun gördüyünü mən görmürəm, onun bildiyini mən bilmirəm, onun dözdüyünə mən dözə bilmərəm. Bəlkə mənim üstünlüyüm yalnız mənim şəraitimdə üstünlükdür. Bəlkə başqa bir yerdə, başqa bir sınaqda, başqa bir ölçüdə mən də zəif qalacağam.

Heç bir üstünlük mütləq deyil. Mütləq olan yalnız insanın öz həddini bilməsi, başqasının dəyərini kiçiltməməsi və həyat sınaqları qarşısında təvazökar qala bilməsidir.